Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

6209 emaitza mA bilaketarentzat

Sarrera buruan (0)

Emaitzarik ez


Sarrera osoan (500)

Emaitza kopurua 500 elementura mugatua
Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
aitzur.
tradizioa
tradizioa
Tr. Documentado al Sur desde mediados del s. XVIII. Al Norte se encuentra en Oihenart, Haraneder y posteriormente en textos desde mediados del XIX (cf. aitzurtu ya en Lç). Atxur es la única forma empleada en la tradición vizcaína desde los primeros textos. En autores guipuzcoanos se documentan tanto aitzur como atxur (esta segunda forma ya en GavS y Aguirre de Asteasu), alternando ambas formas en algunos autores. Encontramos además aitxur en Menaro Txirristaka y Zendoia. Al Norte la forma mayoritaria es aitzur (con aspiración inicial en Duvoisin y Leon), seguido del menos frec. haintzur (ya en Haraneder). Hay ailtzur en Lizarraga de Elcano (junto a alzur ) y Garbizu. En DFrec hay 7 ejs. aitzur y 1 de aitxur.
etimologikoa
Etim. Se ha supuesto que en su formación entra haitz 'peña'. Según Caro (Los pueblos del Norte en la Península Ibérica (Madrid, 1943), 116s.), haitz es componente, no sólo de aizkora, sino también de aitzur ("por lo tanto ha habido una fase en la que el pueblo antepasado del vasco actual ha usado azadas que tendrían el mango de madera, pero la parte fundamental de piedra, tal como ahora se usan en pueblos muy primitivos"). Con todo, no puede afirmarse nada seguro sobre su origen.
sense-1
1. (G, L, B, BN, Ae, Sal, S; Lar, Añ, Arch VocGr , VocBN , Gèze (+ h-), Dv (h- BN), H (L, BN, S)), atxur (V, G, AN-larr-5vill, S (h-), R; Mic 5r, Lar, Aq 122 (G), Añ, Dv (V), H (V, G)), ailtzur (AN-5vill-ulz-olza; Dv (h- , G)), altzur (AN-5vill-araq-ulz-egüés-arce-erro-ilzarb; alzur AN-ulz-erro), (h)aintzur (AN-5vill, L, BN, S; SP (ainzur), Urt II 236 (h-), Ht VocGr 298 (hainzur), Lar (ainzur), Dv (h-), H (+ h-)), aitxur (G-nav), antzur (AN-erro), a(t)zur (AN-erro), eltzur (AN-larr-araq-olza). Ref.: Bon-Ond 157; A (aintzur, aitzur, atxur); A Apend (ailtzur); Lh; Lrq /háicür/; Etxbe EEs 1931, 35: ContR 517 y 530; BU Arano (ukullu-atxur); Iz ArOñ , To y UrrAnz (atxur), Als (aitxur); IzG y Ulz (ailtzur); Etxba Eib (atxurra); Echaide Nav 177; EAEL 138; Ibarra Dima (atxurre); Elexp Berg (atxur); Gte Erd 69; Izeta BHizt2 (sonbor-aitzur). v. tbn. ilustración en Lh 400. EAEL recoge además altxur en G-bet (Rentería), antxur en AN-gip (Fuenterrabía) y haintzor en L-côte (Ziburu).
Azada. "Tranche, marre, bêche" SP. "Bêche, pioche" Ht VocGr 332. "Azada", "azadón" Lar. "Bêche" Arch VocGr y VocBN. "Pioche" Dv y Gèze. "Pioche, bêche, houe" H. "Haitzür (Sc), haitzur (BN), azadón" A. "Atxur (V, G, R), azadón" Ib. "Atxurra. Eskuz lurra maneatzeko ortz zabala duen tresna (G-goi)" Etxbe EEs 1931, 35. "Pioche (mais non pas 'bêche' ni 'houe')" Lrq. "Itxuatxurra, la [azada] de cuatro dientes para sacar el estiércol" Iz ArOñ. "Kaletarrak maillukiakin bezela, baserritarrak atxurragaz ataratzen dabe bizimodua, [...] con el azadón" Etxba Eib. Cf. JE Bur 153: "Jakintsunek baitiote, noizbeit, lehenago, burdinari ohartu aitzinean, gizonak aitz edo haitz zorrotz batzuekin urratzen zuela lurra, ageri da nola gure arbasoer mihirat jin zitzeien hitz hau: aitzurra edo haitzurra. Hastapenean erraiten bide zuten: aitzlurra, haitzlurra, bainan emeki emeki jan zakoketen hitz huni zer ere baitzukeen ahokotzat gogorrik eta hura, athera baitzen: aitzurra, haitzurra". Cf. LzG achur (Araya). Cf. tbn. VocNav: "Aizurre. Nombre vasco de la azada (Baztán)". Para los nombres de diversas clases de azadas, v. Azkue s.v. aitzur y EGIPV s.v. azada. Cf. ondeaitzur, otaitzur, GOROTZ-AITZUR, LANDARE-AITZUR, MAHASTI-AITZUR...
Tr. Hallamos aitzurrarekin (atxurrakin, etc.) 'con la azada, usando la azada' en Apaolaza, Zerbitzari (IxtS 101), Salaverria, Anduaga (AUzta 57), Ibiñagabeitia (Virgil 71), Xalbador, B. Ayerbe (51), Etchebarne y B. Barandiaran (23), -gaz en Moguel, DurPl y Zavala; usan aitzurrez (indet.) Kirikiño, Orixe y T. Agirre; con sdo. pl. Archu y D. Agirre. Encontramos aitzurraz (atxurraz, etc.) en Moguel, Añibarro (GGero 305), Etchamendy y Oskillaso.
Estas son las bustaliças de Luçayde [...]: Ayçurra (1284). Lac VM 45.
Iorraia aitzurraren bardin nahi. "La bêche" O Pr 271. Artzen badet aitzurra [...]; arzen badet jorrai txiki bat [...]. Lar Cor 152. Aitzur, golde, bost orzeko ta lurrak ongi maneatzeko zituen erremient andi-ederrak. Mb IArg I 211. Atxur burdiñara, ta / golde biurturik, Nekazari langiñak / ongi giaturik: / Emango ditu lurrak / garia ta artoa. GavS 33s. Jorratu soluan / artua atxurragaz. DurPl 69. Utzi alzúrra eta láia atárian. LE Prog 98 (LE-Ir (381) ailtzurra). Zoijak txikartu biar dira atxurraz. Mg PAb 150. Erdibitu bear danian [agoia], imiten deutsa gatzamalliak atxurra, ta gabi-mallubak emoten deutsan joaldi edo kolpiaz erdibituten da. Ib. 127. Garbituten da solo bat atxurragaz lurra saratuta. Mg CO 80s. Baldin zuk erosi al bazentzake aitzur bat, kolpe bakoitzean ukuitzen duan guztia, dala arria, dala lurra, urre do zillar biurtzen duana [...]. AA III 359. Ezta geiago iñausiko eta podatuko; ez du beregan geiago ekusiko aitzurrik; ta estaliko due guztia sasiak, larrak, aranzak. Ib. 356s. Ez dau lurrak emoten / berez ondasunik, / atxur ta laieagaz / eragin bagarik. Zav Fab RIEV 1909, 38. Golde nabarrez / Batuzie itzultzen, / Eta aitzurrez / Barnaixka aitzurtzen. Arch Fab 171. Bakhotxak berea du bilduren ardura, / Hartuz orratza edo kanpoko haintzurra. Hb Esk 177. Komentuko langilen aitzurrak obra zahar bat jo du, harririk ederrenez egina. Laph 239. Ona ganbelu anai / gizon jakitunak, / gaba ala eguna / dan ez dakitenak; / jan-edanian daude / neurritik irtenak, / bi aitzurrentzat ai zer / nolako kirtenak! Urruz Urz 18 (59 atxur). Eskuan zuan atxurrarekin bost edo sei artalandara zatituaz. Apaol 47. Hartzen du bi eskuz aitzurra, eta emekiño hasten da lur igituaren altxatzen. HU Zez 54. Jenioa mudatzen du aitzurrak eta palak. EE XXIX 220 (ap. DRA). Oro soldado eta jende eskolatu... / Nork beharko dik gero haintzurrari lotu? Zby RIEV 1909, 230.
(s. XX). --Lehertzen baginio / [satorrari] haintzurraz kabeza? Etcham 62 (189 aitzur). Atxurrez zelaia joaz edo laiakaz lurra jasotzeko itxurak egiñaz. Ag G 51. Herriko sendalaria deithu zuten lehiatuki, eta harek atzartasun handiz ikusi zuen, eta erran jenderat itzulirik: "Laur aitzurretako sakhia du", erran nahi baitzen, lau aitzurleren egun bateko saria hartze zukeela. Prop 1912, 36 (ap. DRA, s.v. aitzurle). Eskuz edo atxurrez atara biar dira [landara gaiztuak]. Kk Ab I 31s. Ailtzur motx-motx bat / arrotzeko loi-mordoa. Garbiz EEs 1925, 64s. Goizean aitak esan dit txitxareta joateko, artu ditut aitzurra eta potua, atera naiz kalera [...]. Ill Testim 8. Sorbaldan atxurrakin [...] dator zulogillea. Jaukol Biozk 50. Pellok aitzurra dabil begirapen bage, / epurditik erauziz an diran landare. Or Eus 284. Aitzurrez lurra landu. Ib. 104. Aitonak zeatzen zitun atxurrez goldeak iraulitako lur-mokor ezkoak. TAg Uzt 256. Lañoa eta langilea, aitzurrari lotzeko lotsatzen etzena. Zub 87. Aitzurrarekin eldu eta buelta ematen genioten [ildakoei], eta gero lur pixka batekin doi-doi estali. Salav 84. Esku idor batzu zituen, aitzur eta palaren ibiltzen usatuak. JEtchep 81. Baserritan batzuk aitzurraz ziarduen baratze batean. Osk Kurl 113. Gaurko gaztiak maite baititu / motorra eta trakturra; / hau berriz beti hementxe dago / dirudun gogo-laburra, / nik sasira botako ditut / gaur sega eta aitzurra. Mattin in Xa EzinB 132. Ez duzu ur garbirik aterako atxurrakin emanez; utzi bere kasa, bera argituko da (AN-larr). Inza NaEsZarr 692. Atxurra bizkarrean. Ataño TxanKan 97. Nola behar ziren aitzurrarekin satorrak arrapatu. Etchebarne 27 (ib. 43 haitzur).
v. tbn. HerVal 99 (aizur). Echag 61. It Fab 101. Bv AsL 127. Arr GB 116s. Elsb Fram 136. AzpPr 131. Tx B 33 (213 atxur). MendaroTx 123. JMB ELG 68. Iratz 178. Zait Sof 192. Salav 18. Ibiñ Virgil 90. Xa EzinB 132. ZMoso 34. Berron Kijote 28. MMant 161. Larre ArtzainE 73. Atxur: Astar II 204. Izt C 178. NecCart 3. Elzb Po 196 (h-). JanEd I 56. Muj PAm 47. Altuna 51. SMitx Aranz 70. Uzt Sas 84. Gerrika 13. Insausti 15. Haintzur: Ox 168 (169 aintzur). Zerb IxtS 101. Larre ArtzainE 14 (aintzur). Aitxur: MendaroTx 155. Zendoia 17.
+ atxurra (V-gip). Trabajo, labor hecha con la azada. "Atxurra, atxurria. Atxur lana. Atxurria baiño obe da neskatia" Elexp Berg. "Atxurrarako mutill edarra da" Ib. Cf. Prop 1912, 36 (ap. DRA s.v. aitzurle): "Laur aitzurretako sakhia du", erran nahi baitzen, lau aitzurleren egun bateko saria hartze zukeela. v. AITZUR-LAN, aitzurre. Cf. AITZURREAN, AITZURRERA.
Zer eginen dut, nausiak khentzen darotanez geroz ene kargua? haitzurreko, ez naiz; eskatzeko, ahalke. Dv Lc 16, 3 (Leon haitzurrean artzeko, IBk, IBe aitzurrerako). Atxurrak dakaz maastijak ta oneen ardaua. Atxurrak dakar linua edo jaazteko duin duina. Nekezarijak gizenduten ditu idijak, okela ona jaateko. Mg PAb 149. Bernardo Errekalde / ta Pello Errota / biyak bertsuak jartzen / jaun onen kontra, / kontestatuko diye, / ez diyo inporta, / atxurrerako baño / obia dago ta. AzpPr 106.
sense-2
2. atxur (V-gip ap. Etxba Eib y Elexp Berg). (Fam.). Borrachera. "Bart ikusi neban zure laguna atxur aundi batekin, anoche vi a tu amigo con una gran merluza" Etxba Eib. "Atxur dezentia karriau giñuan atzo" Elexp Berg.
--Badakit beiñ ardoa edango balu, gure senitartean laster sartuko litzakela. --Bai, bai; zuk atzo ere "atxur" ederra bazenduen zedorrekiñ. Urruz Urz 55. Beste batek barriz, ardao-zalea izanarren, ezeban iñoiz katurik edo atxurrik edo sapalorarik edo moskorrik artuten. Ezale 1897, 198b. Egun aretan ardao mordotxue be edarra ekarri neban sabelien [...]. Danok be atxur edarrak ekarri genduzan. Gerrika 94.
sense-3
3. (V, G), atxur (V-gip ap. Elexp Berg; G-azp).
"Maquinilla de afeitar no automática. Atxurrakin kentzen da onduen bizarra " Elexp Berg. . Cf. BasoM 128: "Amabost egunekoa baiño aundiago askotan bizarra, ta batzuek labanarekin kendu, eta besteak atxurra-moduko tresna txiki orrekin".
azpisarrera-1
AITZUR-AHO. Filo de la azada. "Le tranchant de la houe" H. v. AITZUR-EZPAIN, A.-MUTUR, A.-SUDUR.
azpisarrera-2
AITZUR-BEGI (H; atxurbegi G-goi ap. Etxbe). "?il" H. "Atxurbegie. Atxurrak lanerako ortzetik eskulekue sartzeko zulora bitartean izaten duen estu-unea (G-goi)" Etxbe EEs 1931, 35.
azpisarrera-3
AITZUR-BURU. Mocheta. "Atxurburua, atxurrak lanerako ortzaren beste aldetik izaten duen burua (G-goi)" Etxbe EEs 1931, 35.
azpisarrera-4
AITZUR-EZPAIN. Filo, borde de la azada. v. AITZUR-AHO.
Atxur-ezpañez zuztarretik jota, lurpetik aterako ditu. Bijoaz alde batera masalastoak eta bestera zuztarrak. TAg Uzt 291.
azpisarrera-5
AITZUR-GANGA ( (BN, Sal, S)). Ref.: A; Lh 400. "(Sal), mazo de acero de la azada" A.
azpisarrera-6
AITZUR-GIDER (L ap. Lh 400; a.-kider AN-erro ap. AEF). "Mangos de azadas (aitzur <aitzun> kiderrak) (AN-erro)" AEF 1926, 9. v. AITZUR-KIRTEN.
azpisarrera-7
AITZUR-KIRTEN. Mango de la azada. "Atxurkirtena, atxurrean egiteko eskuz eltzen zaion makilla" (G-goi) Etxbe EEs 1931, 35. v. AITZUR-GIDER.
[Esku] laija, atxur ta askora kirtenakaz azaldubak. Mg PAb 48s. Ta azkenean, atxur kirtenakaz, dsartada galantak emoteutsiezen erdiko zaragidunei... zaragi gañean. Ag Kr 60. Gizon ta emakume, beren besoak atxur kertenaren gañean tolestatuta, eztaietakoai begira gelditu ziran danak. Ag G 44. Zerbait egin edo jaso bear dezula: etxea, lantegia, borda, atxur-kirtena, nai dezuna... basora bear dezu. Munita 22. Besoak aitzur kirtenaren gainean. Osk Kurl 83. Kamiñero guztiak / alperrak zerate: / egun guztia aitzur- / kerten kontra tente. Uzt in Zendoia 225.
v. tbn. Atxur-kirten: Otx 105.
azpisarrerakoSense-7.1
Bruto, inculto. v. kirten (3) .
--Bai! [...] ori saiatzen da ikasten [...]. Ondo egiten dik --esan zuan amak-- ez, i bezala izango duk, atxur kerten ori... Apaol 48. I az ixateko atxur kirtena. (Gangarkerijak edo bide-gabekerijak esaten dauzanari esaten yako). EZBB II 11.
azpisarrera-8
AITZUR-KOLPE. Golpe de azada. v. aitzurkada.
Nekazari: / nire hitza / zure haitzur kolpea da. Azurm HitzB 62.
azpisarrera-9
AITZUR-LAN (atxurlan Añ, haintzur-lan Dv). "Labor [...] de tierra, etc., (c.) [...] lurlana, atxurlana" Añ. "Piochage" Dv.
Atxur-lanean egoala gizon on au, aror non topatu eban urregorrizko joia [...] bat. MisE 239. Zertako eman mintzo ezin ikhasia, / Doiean badu haurrak eskaraz astia? / Zertako Española, zertako Fransesa, / Haintzur lana denean biziko herresa? Hb Esk 166. Igande egunaren legea kolpatzen, goiz osoak lanean, aitzur-lanean? HU Zez 13. Aitzur-lanean ez naiteke ari, ta eskean ibiltzeaz lotsatzen naiz . (Lc 16, 3) Ir YKBiz 303.
azpisarrera-10
AITZUR LUZE (L, S (h-); haintzur lüze S-saug). Ref.: A; Lh (aitzur, haintzur); Lrq (haitzür-lüz). "Azadón" A. "Longue bêche" Lh. "Pioche à tranchant très long" Lrq.
azpisarrera-11
AITZUR-MAKILA. "Piolet, aintzur-makhil" T-L.
azpisarrera-12
AITZUR MEHAR (a. medar A; a. bedar A). "Azada pequeña que se usa en terrenos pedregosos" A.
azpisarrera-13
AITZUR-MULA. "La partie épaisse où est percé l'?il" H.
azpisarrera-14
AITZUR-MUTUR (aitzür-müthür S ap. Lh 400). Filo de la azada. v. AITZUR-AHO.
azpisarrera-15
AITZUR NAGUSI. "Aitzur nagosi, el azadón" A. v. AITZUR-ZABAL.
azpisarrera-16
AITZUR-NESKA. Muchacha bruta.
Emakume aietatik bata, Iñazio Marin ezkontzako egunean ezagutu genduan atxur-neska zan, arako Luisa tuntuna. Ag G 236. Matralla gizen gorridun atxur neska batek: [...]. Ib. 45.
azpisarrera-17
AITZUR-PALA. "Atxurpala (V-al), azada para cortar pedazos de tierra que se destina a hacer paredes de adobe" A.
azpisarrera-18
AITZUR-PIKO. "Aitzur-phiko (BN), pic" H.
azpisarrera-19
AITZUR PIKOTX. "Atxur pikotx (R), pico, piqueta" A.
azpisarrera-20
AITZURREAN (H (aitzurran), A; haintzurrean Urt I 416 y 464, Dv, A (que cita a He)). Cavando con la azada. "Affodere, jorratzea [...] haintzúrrean haritzea" Urt I 416s. "Haintzurrean aritzea, piocher" Dv. "Aitzurren haritzea, bêcher" H. "Aitzurren, cavando" A (s.v. aitzur). v. AITZURKETAN (s.v. aitzurketa).
Haintzurrean ezin ari naiteke; ahalke naiz eske ibiltzerat. He Lc 16, 3 (Oteiza atxurrean ezin det, Ol atxurrean ezin dut, Leon haitzurrean artzeko ez nuk on; Dv haitzurreko, ez naiz). Atxurren, laijetan, irabatuten, landara jorraan. Mg PAb 59. Asko emakume dirala, etxean egotea baño, naiago duenak gizartean laian eta atxurrean aritzea. AA I 579 (III 361 aitzurrean aritzea). Goizetik arratsera / beti aitzurrean, / osasun onarekin, / umore onean. It Fab 165s. Tratuaren antzeak nihor gutik ditu; / Gehienek hobeko haintzurren segitu. Hb Esk 120. Atxurren ala arrikatza iragoten ibilli. Echta Jos 153. Soloan atxurren edo mokil-joten iarduenean. Ib. 193. Atxurrean edo laietan jateko aña irabazi egingo likek. Ag G 299. Egingo diat [...] eta ala ere aitzurren baino pozago. A Ardi 68. Aitzurrean, lurra iraultzen ginduan gizonkiro. Or Mi 94. Basarritarrak ez du oporrik / aitzurrian edo laian. MendaroTx 123. Labrantzan ere ezta / oberik azaldu, / segan da aitzurrian / etzaizte igualdu. Yanzi 89. Arratsean, fraideekin aitzurrean. Iratz 122. Atxurrean jardun al-dezue? NEtx Antz 78. Atxurrean ari zana izarditzeko bildurrik gabe... JAIraz Bizia 53s. Ardi zai, bestela atxurrean, lurrean girorik ez bazan basora... BBarand 38.
v. tbn. Atxurrean: BasoM 164. Insausti 82. Atxurren: AB AmaE 231.
azpisarrerakoSense-20.1
" Atxurrean, a fueras (a la pelota)" Vill.
azpisarrera-21
AITZURREAN EGIN (atxurrean G-goi; Añ; atxurran V-gip). Ref.: Etxbe EEs 1931, 35; Elexp Berg (atxurran eiñ). Cavar con la azada. "Cavar con azada, (c.) atxurtu, aitzurtu, atxurrean egin" Añ. "Trabajar con la azada. Ire eskuak atxurran eitteko baiño tabernarako obiak dittun" Elexp Berg.
Beste lan batzuek dira gorputzaren nekea berezkiro eskatzen duenak, nola diran laian edo atxurrean egitea. AA II 51. Gipuzkoatik neska gazte bat / segan jokatu nayian, / artan bezela berdin eiten du / atxurrian eta layian. Tx B I 232. Ezin egin daiket atxurran, lotsatu egiten naz eskean ibilten. Ker Lc 16, 3.
azpisarrera-22
AITZURRERA (atxurrera R-uzt; atxurrara V-gip). "Atxurrera, a cavar. Xuáitan da atxurrera" Iz R 285. "Atxurrara noia" Elexp Berg.
Udara bada, ganadu, zerri, egazti eta beste guztien kontuak egiñ ta juten gera atxurrera edo laiaa lanera. Sor Bar 103. --Ta lanera joaten altzera? --Zetara ba? Atxurrera edo laietara edo bear danera. Ag G 7. Atxurrera joango niñukek. BBarand 22.
azpisarrera-23
AITZURRETIK. De cavar con la azada. "Atxurratik nator" Elexp Berg.
azpisarrera-24
AITZUR-SARA (atxursarie (det.) V-ger ap. EAEL 139). Arado. Cf. AITZUR-SARAN.
azpisarrera-25
AITZUR-SARAN. "Atxur-saran (V-ger), arando ligeramente, binando la tierra" A.
azpisarrera-26
AITZUR-SARDE ( (BN-baig)). "[Azada] de dos púas agudas (bidente)" A.
Esku-tresna guziak zurezko ziri hartarik dilindan: aitzur, jorrai, aitzur-sarde, pikotza, hiru-hortzeko eta burdinarik zuten guziak. Larre ArtzainE 105.
azpisarrera-27
AITZUR-SUDUR (aitzür-südür S ap. Lh 400). Filo de la azada. v. AITZUR-AHO.
azpisarrera-28
AITZUR TXIKI. "Klase askotako atxurrek daus: atxur txikie (landarak sartzeako), [...] atxur sabala (yorrarako da); landari atxurre (estu bet eta lusea da basoko landarak sartzeako)" Ibarra Dima 262.
azpisarrera-29
AITZUR ZABAL (A; atxur zabal V-arr ap. Ibarra). "El azadón" A. "Klase askotako atxurrek daus: atxur txikie (landarak sartzeako), [...] atxur sabala (yorrarako da); landari atxurre (estu bet eta lusea da basoko landarak sartzeako)" Ibarra Dima 262.
azpisarrera-30
AITZUR-ZOHI. "Tepe de azada" Asp Leiz2.
azpisarrera-31
AITZUR-ZULO. Hoyo cavado con una azada.
An, aitzur-zulorik ez baitzan; yorraiaz urratutako lur-lorriñik ere ez. Zait Sof 168.
aitzur
<< aitzakiatu 0 / 0 aitzurkulu >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper