Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

6209 emaitza mA bilaketarentzat

Sarrera buruan (0)

Emaitzarik ez


Sarrera osoan (500)

Emaitza kopurua 500 elementura mugatua
Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
ahaztu.
Tr. En la tradición meridional la forma mejor documentada es aztu; aaztu, antes del s. XX, se encuentra en textos vizcaínos y en los guipuzcoanos Ubillos, J.I. Arana y Zabala; en todos ellos alterna con aztu. Ya en el s. XX el uso de aaztu (escrito a menudo ahaztu a partir de su segunda mitad) crece en textos guipuzcoanos. Aiztu se documenta en textos vizcaínos (con menor frecuencia que aztu y aaztu) desde mediados del s. XIX (antes sólo un ej. en CatLlo 64), y en el guipuzcoano Zinkunegi (Crit 10). En algunos autores cultistas (Azkue, Olabide, Orixe, Zaitegi, Etxaide, Ibiñagabeitia, etc.) hay además a(h)antzi, que tbn. hallamos en algún texto alto-navarro (Auspoa 77-78, 247). El participio en vizcaíno antiguo parece ser aztu con a nasal, escrito normalmente aztu y una vez (RS 156) anztu. Las formas del sust. vbal. son (a)aztute- y (a)aztutze- en textos vizcaínos y guipuzcoanos respectivamente; sólo hay (a)azte- en Orixe (Mi 37), Basarri (39), M. Atxaga (Gazt 62), Uztapide (Sas 205) y Berrondo (Kijote 205); hallamos azketan en Arrese Beitia (cf. tbn. azketan en Landucci, y aasketan en Iz ArOñ s.v. aástu).
Al Norte, Leiçarraga emplea el esquema ahanz / ahanzi (una vez ahanze) / ahanzite- (o ahanzte-). En labortano el más general es ahantz / ahantzi / ahanzte-. Los suletinos emplean ahatz / ahatze / ahazte- (en Tartas ahatze-), y los bajo-navarros gralmte. ahatz / ahatzi / ahazte-.
Hay antzi en Mendiburu, CatB, F. Irigaray, Orixe y Zaitegi; anztu en la versión de Urdax de unos versos de Txirrita (B I 122) y en Yanzi (191). Lazarraga emplea aanzitu y anzitu. Los salacencos Samper y Garralda usan atze, y los roncaleses Hualde y Mendigacha antze (donde an- podría representar sólo una vocal nasal). En DFrec hay 94 ejs. de ahantzi, 173 de a(h)aztu y 22 de aztu.
Etim. Puede restablecerse antigua -n- (FHV 303), y reconstruirse *ana- o *ena-, *ana(n)tzi o *enantzi .
sense-2
I . (Vb.).
azpiadiera-1.1
1. (aa- V, G-to; Dv (V), H (V)), ahantzi (AN-erro, L, BN-baig-arb; Urt II 227, Ht VocGr , Arch VocGr , Dv, H), ahanze, ahatzi (BN; VocBN , Dv (BN, S)), ahatze (S; Gèze; ãhatze VocS 139), ahanztu (Lar), aanzitu, aistu (Dv (V)), aiztu (V-ple-oroz-gip; Añ (V), Izt 84r), antzi (-nz- B; (AN), Izt 84r, H (G, AN); -nz- Lar), antzitu (V-al), anztu ( (AN), Izt 84r), atze (Sal, R), aztu (V, G, AN-gip-larr-erro; Lcc, Mic 8r (astu), Lar, Añ (V, G), Dv (G), H (V, G)). Ref.: A (ahantzi, ahatze, aaztu, aiztu, antzitu, anzi, atze, aztu); Lh (ahatze); Lrq /ãhãc/; ContR 517; Satr VocP (aantzi); Iz UrrAnz y To (aaztu); Holmer ApuntV (aztu); Gte Erd 77 y 134.
(Aux. trans.).Olvidar. "Olvidadizo, azketan erraza " Lcc. v. atzendu.
tradizioa
Tr. Documentado desde Leiçarraga tanto al Norte como al Sur.

Gibeletik diraden gauzák ahanzten ditudala. Lç Phil 3, 14. Orain ez neuke errazoarik / izenau borraetea, / ez geiago gaztazaroau / ain laster anzietea. Lazarraga 1196v. Neure bizian ez zaut anzituko. Ib. 1185v. Aztua eztan zarra aztidila. "El viejo que no es adivino que sea olvidado". RS 415 (az- parece ser rad. de aztu en aztidila). Ordena hau eztuk behar niholatan ahantzi. EZ Man I 29. Eztugu ahanziko fabore hunen orhoitzapena. Harb 407. Baia bester[r?]en aztu zengia / nigazko on eretxia. "Pero por otro me olvidaste / el amor que tenías conmigo. Mic TAV 3.1.27, 135. Neskatxak ikus bai beha, / ahanz bedi herria. Hm 52. Tusto du irabazten, iokoa eta putak dituenak ahazten. O Pr 448. 160garren fuillan ahanzi du inprimatzailleak lerro hau. INav 167. Enzün bezain sarri ahazten baitütie. Bp II 5. Geretan zara / bakartasuna azturik. Urqz 85. Ahatz ezazü zure kostüma gaxtua. Mst I 11, 6. Beñere eztut aztuko / ta eztut damurik. Gamiz 204. Erregutzen dizugu, Jauna, onen gaztetako pekatuak, eta jakiñez edo ignoranziak aztu ditzazula. Cb Eg III 273. Perfekzionian aitzinatzia ahatziko diela. AR 20. Ahantz zatzu zure herriya eta zure burasoen etxea. Mih 12. O Aita guziz eztia, ahantz zatzu horren gaztetasuneko huts eta ignorantzia guziak. Brtc 270. Ahatz elezan nor zen. Egiat 262.
( s. XIX.) Nik zu ahantz, Jerusalem, / hiri maitea? Monho 88. Senidiak aaztuten dabee odolari zor deutseen lotsia. Mg CO 252. Arik laster, otzitu, ta aztuten dabe guztia. LoraS 95. Eta ori iñoiz aztu bear eztegu. Gco I 410. Gainerako guziek laster ahantziko naute. Dh 118. Zuen modu naikerak / ez ditu aztuko. Echag 223. Ez dezagun ahantz hortan datzala phondu kapitala. MarIl 118. Ahantzi izan balu bezala egin zuen. Jaur 162. Pentsatzen duka nik ahantzi dudala, / Yainkoaz gerostik hiri zor haudala / izaitea orai bizirik? Gy 247. Baña onek guziak aztu, eta bere gaiztakeriakin Jainkoa beartzen zuen. Lard 361. Hil behar! eta nik hori ahanzten, eta ni bizi, behinere hil behar ez-banu bezala! Dv LEd 153. Deus ez du ahantzi iraganetarik. Hb Egia 13. Bere burua ahanzten zuen Jesusekin. Laph 191. Kofesionian bekhatü hura ahatze ziala. CatS 87. Olha batetako artzainek ahatzi zizien grisilla ganeko olhan. EE 1883b, 384. Aztu daiguzan geure artean / izan diran aserreak. AB AmaE 16. Euren gomuta mundua mundu ez da azketan. Ib. 160. Estuasun guztiyak / aztuko ditugu. Sor AuOst 102. Ez nazazula ahantz zure othoitzetan. Elzb Po 180. Etzezaken alabainan ahantz han zuela bere semea. Jnn SBi 101. Oroipen mikatzak aztu egin bear dituk. Apaol 76. Ezin aaztu ebazan Damutuaren begi ta erpeak. A BeinB 90.

( s. XX.) Gu, protestant garenek, ahanztenago dugu [Jesusen Ama] hura. Prop 1906, 131. Lengo gertaerak aztuten ebezan. Echta Jos 291. Bainan laster ahantzi nuen Garibaldi. JE Bur 19. Etzazute aztu: nere adiskide on baten semea da. Ag G 289. Ez zaituztet zerutik ahantziko. Barb Leg 126. Xoxoak, baitu ahantzi / berhoa zuela utzi. Ox 106. Bakixu egizko adiskidiak eztaula lagunik aiztu biar. Altuna 59. Euzkelduna zarala / ez iñoz be aztu. Enb 98 (68 aiztu). Jakintsunek ez dakit antzi ote duten Orreagako Andre Dena dagon leku ederra. FIr 163. Ahatzi dut erraitea muralla barne artan bazela dorre bat. Zub 83. Au da gizonak aazten dun itz ederra: eriotza bizitzea da. Or Mi 125 (BM 198 antzi, Aitork 268 ahantzi). Euren etxalde ta dana aztu dabienak. Kk Ab II 132. Lojika aztu dezu zearo. Lab EEguna 93. Aztu ezazu aren izena. TAg Uzt 194. Alta Melani, jandarmek ez ahantzia, ez dugu guk ere ahantzi behar. Lf Murtuts 44. Eta nik, zure erraietako zati onek aztu ote zaitzaket? Etxde AlosT 5 (JJ 277 ahantzi). Emakumeak lenengo izan duen gizona aztutzen dute azkena. JAIraz Bizia 95 (v. tbn. 27). Aztu egin dozu, aztu, antza, zure zaldi-izatea. Bilbao IpuiB 22. Baña egi aundi au / sekula ez aiztu. BEnb NereA 124 (72 aztu). Bere penak, berak zion bezala, edanean ahantzi ondoan. JEtchep 97. Bainan ez ahantz nagusigoa gizonari dohakola. Xa Odol 211. Ikasi nitun gauz onak / guziyak ez ditut aztu. Lopategi in Uzt Noiz 52. Ez dügü ahatzerenko. Casve SGrazi 158. Baña aztu ditzadan nere apustu-istoriak. Albeniz 263. Ez genduke ahaztu behar era lotsagarrian jokatu dugula maiz. MIH 280. (392 ahantzi)

v. tbn. Ldi IL 133 (81 aztu). Mde HaurB 60 (Po 45 ahantzi, Pr 123 ahatze). Erkiag Arran 40 (36 aztu). Txill Let 116. Gand Elorri 34 (95 aztu). Osk Kurl 103 (81 ahantzi). Azurm HitzB 47 (57 ahantzi). Ahantzi: Arg DevB 106. Gç 157. JesBih 447. Elsb Fram 69. Zby RIEV 1909, 398. Arb Igand 87. HU Aurp 158. CatJauf 26. StPierre 15. Etcham 127 (151 ahatzi). Iratz 105. Zait Sof 135 (16 antzi). Zerb Azk 77. Larz Iru 86. Ibiñ Virgil 62. Ardoy SFran 21. Mattin 76. Larre ArtzainE 29. Ahatze: Mercy 16. AstLas 16. UskLiB 102. Ip Hil 234. Xikito 10. Ahatzi: CatLan 143. TB He 13, 2. Leon GH 1924, 5. Arti MaldanB 232. Aiztu: Laux BBa 124. Otx 121. Akes Ipiñ 3. Ayesta 48. Aztu: Astar II 1. It Fab 120. Ur MarIl 126. Bil 165. Itz Azald 104. Goñi 35. Ill Pill 3. ArgiDL 41. Inza Azalp 15. Alz Ram 79. Lek EunD 12. Munita 135. MAtx Gazt 31. Ataño TxanKan 61.
azpiadiera-1.1.1
(Con aux. trans. tripersonal).
Ez al dek somatzen itz auek norenak diran? Ire osaba, nere lengusu, Adrianenak. Eztizkiot bein ere aantziko. A Ardi 21 (en realidad, tal vez se trate de errata por eztizkiat). Erakaspena ez ginezoten ahantz nihoiz [Mediterraneako gizoner] . JE Ber 82.
azpiadiera-1.1.2
(V-gip, G-to), ahantzi (B; Lar (-nz-), Dv), aiztu (Dv (que cita a Azc)), antze (R), antzi (B), atze (Sal), aztu (V-gip). Ref.: A (antze, antzi, atze); Iz ArOñ (aástu), UrrAnz y To (aaztu); Etxba Eib (aztu); Elexp Berg (aaztu); Izeta BHizt2 (aantzi).
(Aux. intrans. bipersonal).Olvidarse. "Desacordarse" Lar. " A ) ntze (R), [...]. Antze zitak, se me ha olvidado" A. " Aástu ein dxat, se me ha olvidado" Iz ArOñ. "Antzi zait" Izeta BHizt2. .
tradizioa
Tr. Su frecuencia al Norte disminuye algo desde el s. XIX.

Hospitalitatea eztakizuela ahanz. Lç He 13, 2. Eta bertan ahanze zaio nolako zen. Iac 1, 24. Ez jat anzitu berbarik. Lazarraga 1170v. Donzellea, zegati zaoz / enegaz enojadurik, / zurekin ene aitasuna / horrela [zuri] anzi jakinik? Ib. 1142v (anzi parece ser rad. vbal.; en cuanto a jakin, se trata de un vb. aux. usado en formas no conjugadas, con valor intrans. bipers.). Ene amorioau anzitu jakinik. Ib. 1152v. Bizitzean egin tuen hutsak ditu kondatzen, / xehe xehe daramatza, bat etzaio ahantzten. EZ Man I 55. Ahanzi zitzaitala neure eginbidea. Mat X. Ahanziko othe zaitzu? Harb 142. Horra ni neure buruaz ez orhoitzea! Horra ni neure buruari ahanztea! Ib. 233. Merezi du, berari ere hiltzerakoan, ahantz dakion bere burua. Ax 204 (V 137). Zer al' ahatze / zauzkin maiteri-legeak? O Po 30. Egizu behereko gauza kreatu guziak mespreza detzadan eta ahantz dakizkidan. SP Imit IV 16, 2. Bataz orhit bazite, bertzia etzauzu ahatzeko. Tt Onsa 87. Ene memorioari eztzaio sekulan ahantziko ene baithan egoteko egiñ darotazun ohorea. 119. A! Aztu yatzu, Gipuzkoa, / Domingo de Eguia. BBizk 25. Hebreoei ahantzitzaien bere hitzkuntza propiala. ES 93. Aztu zaizkan pekatu guziak. OA 132. Pekatu mortal bat konfesatzea aztutzen bazaio. Iraz 64. Zük uste düzün beno lehen ahatzeren beitzira gizoner. Mst I 23, 5 (Ch gizonei ahantziko zaizkote). Anzi ta aztu zait nere ogia jatea ta igartu da nere bihotza. Mb IArg I 162. Ona da, bere kulpaz aztu ezpaiako. Cb CatV 82. Ahantzi zitzaion, ordu hartan, errege zela. Lg I 307.
( s. XIX.) Aztuten jakee zertzuk konfesau zitubezan. Mg CO 234 (CC 136 aaztu). Aztu egin baiataz bekaturen batzuk. EL1 168. Ta ardo gutxi batekin aztutzen zaizkala bere nekeak. AA III 364. Fits bat etzaio ahanzten. Dh 132. Gustia dakusana, ta ezer aaztuko ez jakona. JJMg BasEsc 3. Erran behar du aitzinekoan nola ahatzi zitzaion. CatLuz 33. Aztu bazaitzu, jakiñ ezazu / pake guardian zaudela. Echag 224. Ahatzerik girela gure artzañ jauner. 'Nos bergers nous ont oubliées' . Etch 348. Zeñari aztutzen zaiozkan atsekabe guztiak. Izt C 226. Etzaiola on-egiña Jainkoari aztutzen. Lard 63. Zuk egin grazia ez zait sekulan ahantziko. Laph 33. Naigabe-penak aztuko zaizte. Arr GB 76. Neri aztu zait beñepin noiz sartu nuben azkeneko mokaduba. Sor AuOst 97. Zelakoak zirean etxataz aztuten. AB AmaE 234. Aztu zitzaion ikasi zuana ta itz batez ere etzan oroitzen. Bv AsL 177s. Zuri zer zor dautzugun zitzaikun ahantzi. Zby RIEV 1908, 290. Oera bidea baina / etxako aaztuten. Azc PB 108. Zer edo zer aaztu bailitzakion. A BGuzur 145. Bena Jinko Jauna / zeion ahatze. UNLilia 16.

( s. XX.) Antze zaitad izena. Mdg 125. Iru illebete oso igaro baga, aztu jakazan lengo nekaltasunak. Echta Jos 106. Etzaitzu aztuko Martiñek dirurik eztuala. Ag G 263. Uztaillaren 13-a, ez zaigu berealakoan aztuko. Muj PAm 8. Mutikoari aaztu egin zure gauzarik arrigarriena. Or Mi 103. Euskera iya aztu zait eta / erdararikan jakiñ ez. Tx B 215. Ointxe idatzi biot aiztu eztakidan. Enb 32 (163 aztu). Etzekinat nola aztu zaidan ain azkar. TAg Uzt 274. Ahantzi zait osoki nere bihotzmina. Iratz 70. Ezin ahantzi zitzaion [...] gozotasun eta eztialdia. Etxde JJ 260 (93 ahaztu, AlosT 27 aztu). Orraitiño ez aal yatzu aaztu oraintsu-mengoan agertu neutzun zera. Erkiag Arran 98. Pozaldietan aztuten iako / lengo samin naibakoa. BEnb NereA 144. Frantses "Encyclopedites" deitueri ez zaiote ahantziko platonkeria hori. Lf in Zait Plat XVI. [Zestuako ura] neri sekula etzait aztuko / baldin badaukat zentzuna. Uzt Sas 54. Amaika aldiz irakurri nuan eskritura, baiña aztu zait. JAzpiroz 70. Sarritan aiztuten jat / len zer esan duan. FEtxeb 131. Ez zitzaizkidan ahaztu, esate baterako, euskarazko . atorra eta izara. MIH 145.

v. tbn. Mde Pr 185 (Po 35 ahantzi). Txill Let 66. And AUzta 72. Osk Kurl 197 (41 ahantzi). Vill Jaink 129. Berron Kijote 205. Ahantzi: Brtc 26. MarIl 53. Dv Lab 169. HU Aurp 96. A Ardi 67 (BGuzur 126 aiztu). Ol Gen 27, 45. Ahatze: Xarlem 1020. Aiztu: Azc PB 235. Akes Ipiñ 33. Alzola Atalak 73 (110 aztu). Antzi: CatB 68. FIr 159. Atze: Samper Mt 16, 5. Aztu: CrIc 161. VMg 38. Gco I 442. Bil 147. PE 68. Ud 113. Arrantz 35. Moc Damu 6. Iraola 122. Urruz Zer 33. Ill Pill 26. Jaukol Biozk 26. Alz Ram 30. Lab EEguna 114. Lek EunD 15. Ir YKBiz VII. EA OlBe 17. ABar Goi 43. NEtx Nola 21. JAIraz Bizia 26. Bilbao IpuiB 74. SM Zirik 106. Basarri 17. MAtx Gazt 50. Etxabu Kontu 66. Ataño TxanKan 64.
azpiadiera-1.1.2.1
(Con sintagma con suf. -t(z)era ).
Ahanz zekien ogi hartzera. "Avaient oublié à prendre des pains" . Mt 16, 5 (He, Dv, Leon -t(z)ea ahantzi, Ur (V y G) -t(z)ea aztu, Samper -t(z)ea atze, Or, Ker, IBk, IBe -t(z)ea a(h)aztu; Ip -tzeko ahatze). Iauna, eztakizula ahanz niri gañarakoa pagarazitzera. Volt 187. Konfesio egitera begirauk ahantztetik. EZ Man I 22.
azpiadiera-1.1.2.2
(Con sintagma con suf. -t(z)eko ).
Eztezazula ahanz [kazakan] zarpa bat egiteko. "Pochette" . Volt 266. Eta janharia ahatze zeien hartzeko. Ip Mt 16, 5 (TB -tzeko ahantzi;-tzera ahanzi).
azpiadiera-1.1.2.3
(Con sintagma con suf. -t(z)en ).
Odolkia âztu zulatzen, lêrtu zaio galtza. Or Eus 60.
azpiadiera-1.1.3
(Aux. intrans. unipersonal, y rigiendo caso instr. o sociativo).Olvidarse de. " Aztan da, se olvida (R-is)" Iz R 302.
tradizioa
Tr. En la tradición septentrional sólo se documenta en Axular, Pouvreau y Xalbador. En textos vizcaínos domina la construcción con sociativo, aunque hay ejs. con instr. en Moguel y en autores del s. XX (Otxolua, Lauaxeta, Eguzkitza, B. Enbeita, Erkiaga). En el resto de los dialectos (si exceptuamos algún ej. guipuzcoano moderno) sólo se encuentra con instrumental.

Zeure buruaz eta egin bideaz ahantzirik. Ax 201 (V 135). Bere pobrezia iraganaz ahantzirik. SP Imit III 7, 3. Aztu arren zeu neugaz. Urqz 25 (25 astu). Eta Jainkoaren bildur santuaz aztu zan. Cb Eg II 184. Animari obeto begiratzeaz aztu etzaitean. Cb Eg III 249. Ez da orregatik bein ere guzaz aaztutzen, beti gauzka bere gogoan. Ub 136. Jazo leite konfesoria aztutia emotiaz penitenzija. Mg CO 212. Ez aaztu Kristoren berba oneekaz. Ib. 290. Ez nizaz aaztu. Mg PAb 194. Baña Adanen umeak aztu dira beren Jaun onaren Legeaz. AA II 165. Ta an bere ez zan aaztu Jesus maitia, arerijuai parkatuten geuri erakustiagaz. fB Ic I 102 (III 212 aztu). Aaztuten da bere gaizki egin guztiakin. Ib. 99. Eriotza ta eternidadiagaz aaztu. JJMg BasEsc 280. Yazo yakanagaz ia azturik. Zav Fab RIEV 1909, 29. Ez gaude, damatxuak, / zubetzaz aztubak. Echag 137. Jaungoikoaz oraindik / ez ziranak aztu. It Fab 230. Ez az ija ija guztiz aztu nigaz? Ur MarIl 10. Iru urtean eman izan ziezten ikasbideaz aztu gabe. Lard 521. Diszipuluak [...] antze zren ogi artiaz. Hual Mt 16, 5 (Lç ahanz zekien ogi hartzera). Etzazula uste nere biziyan / zutzaz aztuko naizela. Bil 37. Etzaite aztu esateaz, nik kulparik ez nuela. Arr GB 75. Aztu etzitezen pobretasunaz. Bv AsL 147. Enintzan Amagaz aiztu. Azc PB 197 (357 aistu). Riktrudis ezin zeitekean Adalbaldogaz aztu. Ag AL 166.
( s. XX.) Etxeko gauzetaz aztu gabe. Goñi 19. Josetxo, ori diñok orain, baña urrunean aztuko az gugaz. Echta Jos 81s. Etzan aztu Benturaz. Urruz Zer 14. Zuzaz ni aantzi banendi. A Ardi 144. Seme ona bere buruaren onaz aztu egitten da. Inza Azalp 134. Gurekin iñoiz eztala aiztuko / Urtzi, euzkotarren Aita. Enb 183. Ondo ibilli... lagunaz ez aztu. Alz Ram 103. Guztijetzaz azturik Zeugan jarri nintzan. Laux BBa 98. Ez aiztu, gero, egunian bein ni ikusten etortiaz. Otx 132. Axuri beltx artaz ere âztu ez gaitezen. Or Eus 54. Beratzaz aztutzen ezkerala. Etxde AlosT 8 (JJ 191 ahantzi). Zeuen erriaz ez aztu. BEnb NereA 198. Nere bakartasunaz aztu. Anab Aprika 41. Enekin aaztu bada. Vill Jaink 165. Leengo izateaz aaztu ta mendu barriz orniduko dau bere aiurria. Erkiag BatB 182. Gañontzekoak ez uste gero / zuetzaz naizela aztu. Olea 73. Batzu herriaz orroit, euskaraz ahantzi. Xa Odol 180. Lurralde onekin ez da aztuko / bera baizan euskalduna. Uzt Noiz 23. Ta alkarrekin aztu edo oztu egin giñan pixka bat. Uzt Sas 23. Itxurea zanez, gugaz aztu egin ziran. Etxabu Kontu 37. Ez naiz aztuko basarri zaar onetzaz. TxGarm BordaB 16. Ez dut adierazi nahi, inolaz ere, bere eginkizun nagusiaz den gutxiena ere ahaztu zenik. MIH 347.

v. tbn. Zab Gabon 65. Txill Let 136. Aiztu: Altuna 21. Eguzk GizAuz 18. Aztu: Gco I 392. AB AmaE 332. Aran SIgn 217. Kk Ab I 47. JanEd II 20. ArgiDL 80. Tx B II 70. Ldi IL 107. Ir YKBiz 234. MAtx Gazt 47. Ataño TxanKan 246. Atze: ZMoso 79.
azpiadiera-1.1.3.1
(Con completivas).
Ez gaitezan aaztu, erri oneetako plazeetako dantzaak zelan egiten dirian. fB Olg 96s. Aita, aaztu da sazerdotia dana. JJMg BasEsc 239. Gure ama nola joan izandu zan ez naiz aztutzen. Albeniz 27s.
azpiadiera-1.1.3.2
(Con sintagma con suf. -gatik ).
Goiz-gabetako erregubetan / ez naiz aztuko zugatik. Moc Damu 19 (seguramente forzado por la rima).
(Con -tzat).
Onek ez du esan nai zuentzat aztuko geranik. TxGarm BordaB 14. Ez
nauk aztuko zuentzat. Ib. 130.
azpiadiera-1.1.4
(Ejs. ambiguos respecto al tipo de aux. vbal.).
Ekandu gextoa belu anztu doa. RS 156. Zeren baldin luzatzen baduzu, ahantzteko periletan iartzen zara. Ax 544 (V 350). Orrekin aztuko da / Alexandro Andia, / Pompeion izena, / Cesarren memoria. ConTAV 5.1.5. Joan izan dira hitzak [...] emeki-emeki bertze gauza guztiak bezala, trukhatuz, eroriz, eta ahantziz. ES 399. Egiazko zelüko zühürtzia erras xar, txipi, eta kasi ahatzerik dela. Mst III 32, 3. Ta aztu ezkero ezteutsat jaramonik egiten. Astar II 114. Ez dot azturik, ta enzutea dot, bekatariz inguraturik zebiltzala. EL1 160. Eta aita zala aztu gabe, agintariai, beste guziak dantzutela esan zien. Lard 199. Inontzat itxi barik / aiztuta Gernika. Azc PB 240. Aztuta itxi eban pekatua autortuteko eginbearrean. Itz Azald 143. Ahatzerik ez zira / izanen berhala. Xikito 13. Zar guztiai begirune diet, aztutakoan adiskide naiz. Ag G 261. Atze bage Mülleren egikuna. Garral EEs 1925, 22. Mendiaren ederra zer den ahantzirik. Ox 19. Bi alkandora ekarri ditut / bat eraztia aztuta. Tx B 104. Ahantzi gabe erran dezagun zer irakurtu dugun. Zerb Azk 36. Aspaldian aztuta bazegoan ere, eta arrunt aztuta, zer gogoratua etorri zitzaion ausarki. Anab Poli 125. Bildutakoa neke gabe ezin atxiki ditekela aaztu. Vill Jaink 173. Dioa buru-makur aantzita ere dagoen etsaiarengana. Ibiñ Virgil 99. Azturik emakumia zana. Etxba Ibilt 475.
azpiadiera-1.1.5
(En exprs. del tipo burutik ahaztu, gogotik ahaztu, etc.).
Bakit zeure neke guztien artean ez ninduzula zeure gogotik aztu! EL1 206. Ta beinbere aztu ezpedi zeuroen gomutetik Jesusen senteziau. LoraS 10. Heriotzeko orena / ez ahantz burutik. Bordel 108. Amar mandamentuak / burutikan aztu. Auspoa 97, 59.
azpiadiera-1.1.6
Dejar olvidado (un objeto en un sitio).
Bere haitzurrotxa landan ahantzi duela. Barb Leg 126. Baño ondikoz! Provenza-erako ginbailtxoa aztu; beroaren babes bikaña baitzen bere belarri aundiekin. Or Mi 99. Lakatz-biltzeko matxarda dizu / Garazik etxean âztu. Or Eus 74. Kargatu dituk denak, phitsik ahantzi gabe? Larz Iru 94. Eta emen, aztute edo beste tranpa jokeren baterako, amabost litro inguruko ardaoz beteta barril bat. Gerrika 76.
azpiadiera-1.1.6.1
(Ref. a personas).
Gobernadoreak etzuen luzez ahantzi Julien saindua bere presondegian. Jnn SBi 99. Ahantzi ginintuen [haurrak] xoko hartan, gutarteko solasari jarraikitzen ginelarik. JE Bur 80.
azpiadiera-1.1.7
(Con sintagma con suf. -t(z)en o ines.).Olvidar, perder una capacidad.
Eskribitzen aztu etzait. Lar, carta a Gandara 162. Herriko bestan, gazte lagunak / kantuz plazara dohazi; / eta ni beltzik etxe zokhoan; / irri egiten ahantzi! Elzb Po 195. Bidean ibiltzen ahantzi! JanEd I 131. Txutik ibiltzen aztu zait. Ib. 129. Oñez ibiltzen aztu zat! Ib. 134. Nunbait ardua egiten / Naparruan aztu, / onera ekarrita / urarekin nastu. JanEd II 141. Badakizu gero, jendiari ibiltzen iya aztu zaiola? Iraola 73. Ta jokatzen ere aztuko zitzaion. Alz Ram 74. Alperkeriyak bentzitu zuan, / aztu zitzaion lanian. Tx B II 45. Gertuago bainago Eneasen utsegiñak eta olakoak aanzteko, irakurten eta idazten aanzteko baiño. Or Aitork 27. Aaztu egin zait idazten. Denbora asko da lerrorik batere zirrimarratzen ez dudala. Txill Let 79.
azpiadiera-1.1.8
(Part. en función de adj.).Olvidado. " Aztuak ez dauka eskerrik eta ez pagurik " Etxba Eib. .
Urthean behin bedere aithor etzak gaizkiak / ahantziez orhoitzeko edirenik astiak. EZ Man I 19. Ez nazazula utz bethiko ahantzia. EZ Man II 89. Bekhatu kofesatu guziak eta inoranzia hoben gabekoz ahanziak. Hm 201. Egiazko zuhurzia xoil aphurra eta hurren ahantzia dela. SP Imit III 32, 3. Munduaz ahantzia eta arbuiatua izatea. Ch III 15, 4. Emen buru ezurra, an beste ezur utsak. Ai zeñ aztua! Cb Eg II 103. Aita amultsu eta heien zoriona egin behar luken hura laster da ahantzia hekin izpiritutan. Lg II 224. [Bekatu] aztu utsa esan bear da aztu utsa bezela. Mg CC 136. Bekatu edo zirkunstanzia azturen batzuek. Ib. 158. Zu izan zara oraingiño nire gauzarik aztuena. EL1 157. Alaere egiteko au da guztien artean aztuena ta beti geroko utzitzen deguna! AA III 353. Izan ditezen goratuak ala beheratuak, erromes ala aberats, munduan aiphatuak, ala ahantziak. Dh 192. Zeren heien alargunak ahatziak baitziren emazkidatze egun guzietakoetan. TB Act 6, 1. Orra zer kontu andia zuten ezkurrraz gure gurasoak, orain arras aztua badago ere. Izt C 153. Jainkoaren izenean artutako nekeak ez dirala aztuak izango. Lard 14. Hegastegi ahantzi edo dorre zaharretan. Hb Egia 140. Orrexegaitik zure izena ez da aztua. AB AmaE 444. Bortz urtetarik zortzi artean eskuaraz mintzo zirela huts bat egin gabe; hamabi urtetako, arrotz; hemezortzitan, arrunt ahantzia. HU Aurp 217. Ahantziarena eginez edo ahantzia dela ustez. JE Ber 70. Gure Zeruko Aitta orren aztua, gaitzetsia ta beztua ikustean. Inza Azalp 134. Nola bada, jaun mera, ahantzia izan da orai arte holako soldado zaharra? Barb Sup 177. Bi jainko-bele ahantziek. Mde Po 63. Aren izen aantzia gogora nai badugu. Or Aitork 267. Ago gustuan; ez dik balio kexatzea; ez gituk ahantziak. JEtchep 100. Bestela, ahanzgarria balitz, ahantzia legoke aspaldidanik. Vill Jaink 24 (22 aaztu). Martiñek orren aztua zauzkala. NEtx LBB 23. Arnas-berritu ezpazenitun / aztuak zeuden geienak. Olea 40. Etxian egin zitun okerrak / danak aztutzat utzirik. Uzt Sas 267. Zaharren zaharrez ahaztuak. MIH 346. Hitz zahar ahaztuen ordekoak. Ib. 186.
v. tbn. Etxde JJ 26. Gand Elorri 208. Berron Kijote 35. Ahantzi: Mih 94. Monho 62. MarIl 37. Dv LEd 184. Zerb Azk 75. Aztu: Mb IArg I 324. It Fab 50. Bil 80. Ud 22. JAIraz Bizia 124.
azpiadiera-1.1.8.1
+ ahantzi (A), antzi (A, que cita a Mb), aztu, aiztu. "Ahantzia, el desmemoriado, el descuidado" A.
Zeren ez usatzeaz anzutzen da haragia, ez-ansiatua eta ahantzia iartzen da. Ax 386 (V 253). Gutien uste duzunean, ahantzienik zaudenean, neurria betheko da. Ib. 76 (V 51). Zure baitan hondatua eta neure buruaz osoki ahantzia. SP Imit IV 13, 1. Orain artean bezain antziak bizi ba-gara geren asiera txarraz. Mb OtGai I 14. Zeruko ondasunaz añ aztua. Cb Eg II 26. Jaunaren egun andiaz aztuak. AA III 466. [Sei milla errealak] prestatu zituztenak / ez daude aztuak. FrantzesB II 47. Jesusengana biur gaitezen, / eztago gutzaz aztua. Xe 347. Zer agindu zitzaion aztua bezela. Goñi 33. Geron buruaz aantziak (aaztuak) bezela geunden. A Ardi 119. Eta tragorik gozoen ura / nun eran zuen aztua. Tx B I 34. Lotu nintzan, aiztua, / Maiteagan nengon burua makur. "Quedéme y olvidéme" . Onaind in Gazt MusIx 149. Nola naizen ni zure semea / ez nago zutzaz aztua. Uzt Sas 54. Eta ni zuen haurrez ahantzia nintzan. Xa Odol 149.
v. tbn. Or Eus 342. Aztu: Echag 124. Ud 91.
azpiadiera-1.1.9
(Como primer miembro de comp.).
Kontutxo edo "txistiak" ez aztu-lekuan geratzeko. PArt in Bil 171. Ondo deritxot, onen gauza ezaugarriak eta, urrian, iñoz entzun ez ta ikusi ezak askori adierazotea, ta ez aiztu-obian lurperatzea. "La sepultura del olvido" . Or Tormes 3. Aztu-garai ere bada, milaka urteak igaro diran ezkero. Or QA 166. Aantzi-beldurrik ez du sendatzen / zorionaren esperantzak. Berron Kijote 154. Ain jakingarrizko istoria aantzi-bidetan galdua izango zanik. Ib. 106.
azpiadiera-1.2
2. Hacer olvidar. v. aha ntza razi.
Betiko itoginak arria zulatu ta aldi luzeak guztia aztu. RS 16. Ordea inoranziak batzutan batzuei ahanzten daraue zer egin behar den. Harb 205. Perilosago da azken hutsa lehena baiño: azkenak lehena ahantzten du. Ax 469 (V 304). Ahantz diatzakidatzu munduan diren guziak. SP Imit III 48, 5 (Mst ahatz erazitzadazü, Ch ahantzaraz dietzakidatzu). Neurritu dana Plaza / Donostiyakoa, / aztu bear dubena / len erretakoa. Echag 48. Kafe on batek oro ahazten. "Fait tout oublier" . ChantP 238. Kristo, nire Jesukristo, / gaitz sendaezin hau / ahaztu diguzuna. Azurm HitzB 61.
sense-3
II . (Sust.).
azpiadiera-2.1
"Olvido, aztua " Lar (→) H. Cf. IC I 482: "Astu quiere decir 'olvido' y asturiak significa 'provincia' o 'muchas villas juntas olvidadas'".
Au aditzen da maliziaz edo ezagueraz gordetzen badu [bekatua], edo beldurrez, edo lotsaz; zeren utzi badu aztuz edo oroitu ezaz, ta bere kulpa gabe, ez du alde onetatik bekaturik egingo. Mg CC 116 (CO 164 aztuz). Eskeñi zuen pake ona, eta egin ziozkaten bidegabekeria guzien aztu osoa. Lard 201. Gogamen horrek bakez eta ahaztuz gainbete zuen. Mde Pr 161.
azpisarrera-1
AHAZTEKO. Olvidable, que no merece ser recordado.
Halako maneraz non munduko atsegiñak kausituko baititut khiratsez betheak [...] eta munduan laudatzen diren gauza guziak mezprezagarriak eta ahanstekoak . <ahanstanstekoak>. Ch IV 16, 2 (en la ed. de 1788 ahanstekoak).
azpisarrerakoSense-1.1

(En contextos negativos).
(Lo)que (no) merece olvidarse; que (no) debe olvidarse. "Qui tient de l'oubli. Hori ez da ahanzteko gauza, ce n'est pas une chose à oublier, qui mérite l'oubli" Dv.
Deritzat ez dala aztutzeko kontua Euskararen edertasuna, abere, ganadu ta egaztien izenetan. VMg XII. Ez da aztutekua Marijaren eskiñi au. Ur MarIl 73. Gogoangarria da azkenengo ta ez aaztutzekoa [...] iturri iori geza-gozoa. Aran SIgn 85. Senar emaztietan atzik ez sartzeko / esaerea da ta ez da aztuteko. AB AmaE 267. Etsenplu bat eman baitu, ez ahanztekoa! HU Zez 136. Egia da, ta ez degu aaztuteko, "Saski-Naski" eztala bazkun euskozaleren batena. Ldi IL 65. Emengo gertaera asko ta asko eztira aztutzekoak. Euzkadi 24-12-1936 (ap. Alkain 141). Ez baitu segur ahanztekoa zoin maiz zitzaizkon igana. Iratz 131. Ez din aztutzeko Eliasek esan zidana. Or QA 103. Eskarmentua hartu zuten, ederra eta pare gabekoa. --Ez ahaztutzekoa. --Bai, sekulakoa. Arti Tobera 270. Egia esateko, [ezkondu eta] aurrenengo egunak etziran aztutzekoak. NEtx LBB 123. Etzuken ahanztekoa ukan bere Japonia maiteak egin zion azken agurra. Ardoy SFran 245. Ez daukagu ahanzteko egun balios hura. Xa Odol 157. Emendik kanpo bizi diranak / ez ditut aztutzekoak. MMant 60.
azpisarrerakoSense-1.2
(Con adv.).
Artu gure oroipen / biotz barrengoa, / oraiñ eta beñere / ez aztutzekoa. Echag 261. Urola erreka orretan egin zituan okerrak, ez dira nolanai aztutzekoak. Uzt Sas 159.
azpisarrerakoSense-1.3
(En contextos interrogativos).
Zeñi etzaio, ordea, odola berotuko ganboar oiek egin dituztenak gogoratuta? Arrasateko suak eta eriotzak aztutzekoak al dira? NEtx Antz 45.
azpisarrera-2
AHAZTEKO HOBE. Digno de olvido, que no merece ser recordado.
Aztuten jatan korotza, aztuteko obia bada bere. Mg PAb 87. Aztuteko obeak arek nere lenengo ziztrinkadak, baiña an gelditu ziran, ikasle apal baten saio kaskarrak. Alzola Atalak 91s.
azpisarrera-3
AHAZTEN UTZI. v. AHAZTERA UTZI.
azpisarrera-4
AHAZTERA UTZI, AHAZTERAT UTZI, AHAZTEN UTZI. Olvidar, relegar al olvido.
tradizioa
Tr. Emplean -ra(t) los septentrionales y navarros, y -n los vizcaínos y guipuzcoanos.

Hire eskutik rezebitu ukhan ditugun ontasun eta grazia handiak ahanzitera utzirik. Ins A 5v. Ez dezan utz tiraniak / penarik ahanztera. Arg DevB 196. Eztizatzula utzi ahatzera ene nezesitate pobriak. Tt Arima XIII. Alferkeriari bere buruak emanez, eta ikhasi zutena ahantztera utziz. ES 179. Gure Hitzkuntza agor zaharkitu eta ahantztera utzia, hain delikatua bada berenez. He Gudu 6. Galtze espiritual bat ahaztera eizten dizü. Mst III 44, 2. Nula ahaztera üzten ahal zütüt. Ib. 10,2. Ahaztera ützi itzazü / gure falta handiak. StJul 203. Humeak ere egin behar due egiñ-ala eren aldetik dotriña ikasteko, ta eren bizian aztutzen ez uzteko. Ub 197. Ez bakarrik egiten dabee pekatu mortal onelako Mediku, eta Zirujaubak, baita estudijetan eztabeenak bere, aztuten itxiten dabeela lenago ekijen guztija. Astar II 102. Ahazterat utziz ene gibelean dena. TB Phil 3, 14 (Lç ahanzten ditudala). Aise utzten dire ahantztera / Zeruari eman hitzak. Gy 284. Behar zuela ahanzterat utzi egiten zuken ongia, egin bezein laster. Jnn SBi 125. Ez du nahi izan Jainkoak bere agintza ahanztera utzi. Lap 148 (V 66). Othoitziak ützi zitit ahaztera. Ip Hil 151. Aiztuten ez itxi nik / esaneikuari. Enb 198. Egilearen izena segur sekulan ahanzterat utziko ez duen liburu horri. Zerb Azk 70. Nolanai aztutzera / nik ezin det utzi. Auspoa 77-78, 286.
v. tbn. AstLas 45. Etch 110. Ahanztera utzi: Dv Lab 363. Ahanzterat utzi: JEtchep 28.
azpisarrera-5
AHAZTU ERAGIN. Hacer olvidar. "Desabezar, aztu <asçtu> eragin" Lcc. v. ahantzarazi.
Bizkaitarrai [Jangoikuak] aztu eragingo baleusku euskeria. Mg PAb 185. Beargille bati aztu eragiten badeutsaz bere neke izardiak. LoraS 127. Kastidadia aaztu eragiten dabeen [...] olgeeta zorigaistokuak. fB Olg 135. Lujurijak gustia aaztu eragiten deutsee. JJMg BasEsc 121. Zerren gosiak [txarrijari] aztu eragiten deutsaz laguna[k]. Ur Dial 97. Jostaket onek bere naigabea aztu eragiten zion. Arr GB 100. Egin zituan alegiñak Mikaela pozik idukitzeko eta aztu eragiteko aurretik emandako naigabeak. Apaol 104s. Ogei urte baino len / neskatxa zoroak / aiztu eragiten deutsez / bere gurasoak. Azc PB 345. Kontalariak [...] beren ipuin albista asmo ta barregarritasunakaz asko arindu edo euren astuntasuna errime aaztu eragiten dautse. A BeinB 42s. [Zurrumurruak] estaldu ta aztu-eragin ebazan Arnoldoren egitada andi, ospetsu diz-dizariak. Ag AL 77. Ezkontzeak aztu eragingo dau oso lenagoko ezizen ori. Echta Jos 132. Ezizen ori aztu eragin bear jakola gizadi guztiari. Ib. 131. Zure ama ere, emakumea zan, ba. --Bai, baiña, ori ere, aztu eragiten ziguten. NEtx LBB 87. Baiña denborak geienak aztu eragiten ditu. Insausti 115.
azpisarrerakoSense-5.1
Hacer olvidarse de.
Animako salbazioaren egiteko andiaz aztu eragitea. Gco II 33.
azpisarrera-6
AHANTZI IDURI EGIN. Fingir olvidar.
Zerbait desenkusa bilhaturik edo ahantz iduri eginik, gaitz ondorik erakutsi gabe lehen bezala minzatzeaz eta etsaiagana ioaiteaz [ongi eginen duzu] . Ax 295 (V 196). Azkue intrepreta erróneamente este pasaje y deduce de él la palabra ahantz, que traduce "semejante".
azpisarrera-7
AHANTZIXE (Dv, A; ahatzexe S), AHAZTUXE. Ref.: Lh (ahatzexe); Lrq /ãhãceše/. "Un peu oublié, un peu trop oublié. Ethorriko zare ahantzixe dukeenean zuk egin gaizkia" Dv. "Ahantzixea nadukazu, vous me tenez un peu trop en oubli" Ib. "Oublier un peu" Lh y Lrq. "Ahatzexen, devoir oublier un peu" Lrq. Cf. ahatxeta.
Etxekoz-etxeko egiten den lana da merkeenik, ahantzixea balin badugu ere Lapurdi eta Benabarreko aldean. JE Ber 18. Ori ederki nekin; baña aztuxe bide nun. Zait Sof 65. Berantian, ahatzexe zeitzen arauz eraiki afruntiak eta pharkatü zeen. GAlm 1947, 26. Irisarri ahantzixea da Azkainen. Zerb Azk 78. Aitormen hau aspaldi honetan ahaztuxea dagoenez gero. MIH 61. Ahaztuxe geneuzkan zenbait puntu. MEIG VII 116.
azpisarrera-8
AHANTZI-ZALE.
Eguneko gertakizun goibelaz ahantzizale, alaitasunean murgildu ziren ardoari gogor emanaz. Etxde Itxas 208 (explicado en la ed. de 1984, 122 con ahaztuzale).
azpisarrera-9
EZIN AHANTZI, EZIN AHAZTU. a) Inolvidable.
Ezin ahantzia da Dihinx notaria; / Buru onez dabilka duen lan handia. Hb Esk 112. Badire othoitz eta sakrifizio, itxura ezin ahantziak, profeta ethortzekoaz bethi mintzo direnak. Hb Egia 47. Mintzo naiz nere barne guzia bethi zaurthurik dadukaten zorigaitz ezin ahantziez. Arb Igand 155s. Ezin ahantzia da / Amaren hegala! Etcham 102. Oren hoik izanen tut / ezin ahantziak, / satifatuko ditut / ene gutiziak. Mattin 41. Bertze gauza bat bada ezin ahantzia: / zuekin zinutela Jaunaren grazia. Xa Odol 245.
b) Imposibilidad de olvidar.
Aspalditxoan ikusi ez da / auxen da ezin aztua! / Zure laguna izan danentzat / ori da lan bat gaiztua. Uzt Sas 137.
Daukagun tranze estua, / lenguak eziñ aztua. Xe 232.
azpisarrera-10
EZIN AHANTZIZKO (Dv), EZIN AHAZTUZKO. Inolvidable, imposible de olvidar. v. ahaztuezin.
Besta izanen dena ezin ahantzizko. Hb Esk 129. Sekulan ezin ahantzizko egunak guretzat. Zby Pel 88. Behatze bat omen zuen guziz, ezin ahantzizkoa, iduri arimen zolaraino ikusten zuela. HU Aurp 133. Ezin ahantzizko amets gaixto baten orroitzapena bezala. Ib. 198. Adanako hilkarre ezin ahantzizkoetan hanitz arrotz eta hiritarri bizia begiratu ziotelakotz. Prop 1911, 8. (ap. DRA) Zer oroitzapen ezin ahantzizkoak, iragan egunetakoak. Zub 102. Oñatik eman zion sallari ezin-aaztuzko asibidea. Ldi IL 124. Orhoitzapen hobea baizik ez ginuken beiratu, hemen iragan minuta ezin-ahantzizkoez. JE Ber 67. Balaamek erranak dire ezin ahantzizko hitz hauk. Zerb IxtS 42. Zer atheraldi xoragarri ezin ahantzizkoak. Lf in Zait Plat XV. Baiñan argialdi ontako zenbait gertakizun ezin-aztuzko dira. Or QA 166. Ezin aaztuzko goizetan, / ementxen Meza Deuna laguntzen. Gand Elorri 108. Ezin-ahantzizko egunak eta asteak iragan ditudala. Larre ArtzainE 327.
azpisarrera-11
EZIN-AHANZTEKO. Inolvidable.
Parropian izan dira zenbait apez ezin ahanztekoak. Lf in Casve SGrazi 16.
ahaztu
<< ahazgarri 0 / 0 ahaztuezin >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper