Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

38 emaitza dagoeneko bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
delako.
tradizioa
tradizioa
Tr. Las primeras documentaciones son septentrionales no suletinas. En el s. XVII sólo lo hemos encontrado en Etcheberri de Ziburu; si bien es más frecuente desde la 2.a mitad del s. XVIII, parece faltar en autores importantes como Duvoisin; desde fines del s. XIX se documenta en prácticamente todos los autores septentrionales, pero no en los suletinos, salvo Constantin. No aparece al Sur hasta Lardizabal, y no hay otro testimonio en el s. XIX que el de A.M. Zabala (ya en la 2.a acepción); se hace muy frecuente en el s. XX, incluso entre los autores vizcaínos. Esta generalización de su empleo atañe sólo a la 2.a y, sobre todo, 3.a acepción, mientras que la 1.a (con la cual la 3.a está relacionada en más de un aspecto) apenas se documenta. La más lexicalizada es la 2.a. No hemos encontrado ejs. de otras personas que no sean la 3.a (aunque Duvoisin recoge tal posibilidad en la 1.a acepción). En DFrec hay 332 ejs. de delako y 31 de dalako .
delako (Dv, H), dalako (H (V, G)). (Fosilización, en parte, de da --aux. intrans. 3.a pers. sing.-- + suf. -(e)lako).
1. (Pospuesto al sust.). Supuesto, presunto, (el) tenido por, (el) considerado como. "Prétendu être" Dv, que lo da como posible en todas las personas y tanto en presente como en pasado. "Qui étant est, que l'on dit être, prétendu, censé, réputé être" Ib. "Présumé, supposé, donné comme" H s.v. dela.
Sufijado a cualquier forma verbal conjugada, -(e)lako tiene cierta variedad de funciones: dejando aparte su empleo como sufijo causal (v. A Morf 538, Vill Eleiz4 149s), tiene al menos otras tres para Azkue:
1) "significa 'de que' cuando le sigue un nombre o pronombre" A Morf 538. En general, parece que su uso se restringe a contadas palabras (cf. p.ej.: Gure Aita erakutsiren delako konfidanza betherekin. Lç Ins G 4v. Orduan erremediatuko zarelako esperantzarekin. Ax 217 (V 145). Zure gana fidel naizelako seinaletzat. SP Phil b 3v. Gutxi nai ziolako kezka samiñ batek utzitzen etzion pakean. Lar SAgust 14. Berak ere eman zarokun hala eginen zuelako esperantza. Lg II 288. Atsegin hartzen zuelako itxura eginez. Dh 144. Ala egingo zuelako itza [...] eman. Arr GB 9. An arkituko zualako uste osuan. Bv AsL 123. Salbatuko naizelako seguranza osoan nago? Arr May 22. Hilarazi behar nauzuelako berria. Jnn SBi 402s. Jendeak parra egingo ziolako beldurra. Goñi 90. Zerbait erosi bear zualako aitzakian. TAg Uzt 162. Gauez zurekin biltzen naizelako susmoa artu dute. Etxde JJ 75), aunque se encuentra en algunos autores con bastante libertad (cf. p. ej.: Eztu nehork hil ondoko erremusinaz erremusinalari izan delako laudoriorik izanen. Ax 236 (V 158). Zor ziona artu zuelako papera arzera. Mb IArg I 225. S. Franzisko Xabier-ek garaitu zuelako lots-alkearekin. Ib. II 288. Zu ganik sepharatu naizelako punizionetan. JesBih 446. Bere barrunari bazizekan Jesusen amorez eta Jesusen izenean zerbait igaro bearra zuelako pozez. Lard 489).
2) Algunas veces "en G, AN y L se valen de él como sinónimo de lakoan. Jango zuelako joan nintzan, me fui en la creencia de que había de comer" A Morf 538. "Cuando a lako [...] le sigue como pronombre el artículo a, la palabra cuyas veces hace suele ser uste 'idea, creencia', siendo -lakoa (V) 'la creencia de que' y -lakoan (V, G, AN, L) 'en la creencia de que'. Etorri dalakoa daukat, abrigo la creencia de que; onduko nasalakoan, creyendo que he de enmendarme (Añ EL2 69); dalakoan eztalakoan, disimuladamente (en la idea de que es, de que no es) (Añ EL2 136)" Ib. 539; cf., con el mismo valor, -(e)lakotan (V-gip) y -(e)lakotzat (V-och) Ib. 540. La construcción con -(e)lakoan, es la única que recogen, salvo error, Inchauspe (Verbe 427) y Gèze (246).
3) "Daukalakoa egin dau (V-m), ha hecho como si tuviera, ha hecho ademán de tenerlo", equivalente, en verbo no conjugado a "eroatekoa egin dau, ha hecho ademán de llevarlo. Jartekoa egin dau, ha hecho el gesto de sentarse", de la que dice "la he oído no sé si en Mondragón o Gernika (V)" A Morf 562b.
Estas explicaciones no dan cuenta de toda una serie de ejs., gralmte. septentrionales (sólo hay meridionales, salvo error, en el s. XX), en los que -(e)lako funciona tbn. ante sust. o con artículo, pero el sust. no es uno de los típicos (uste, esperantza, berri, seinale, etc.) y tiene a todas luces un significado algo distinto; es lo que Lafitte (Gram 763) llama "relatif subjectif": "Ex. hilik atxeman zutelako gizona, l'homme qu'ils prétendent avoir trouvé mort; hilik atxeman zuten gizona, l'homme qu'ils avaient trouvé mort (relatif objectif); egin dutelako lana, le travail qu'ils auraient fait, qu'ils ont, disent-ils, ou dit-on, exécuté (relatif subjectif); egin duten lana, le travail qu'ils ont fait (relatif objectif)". Así, p.ej.: Zorionezkoak edo zorigaitzezkoak direlako egunetan fede ematen dutenek. Brtc 55. Giristino laxo hark egin duelako ongian berean ere zer kausitzen du juie zorrotzak? Dh 142. Guri hasarta iduritzen zaukuna edo gizonetarik heldu delakoa. Jaur 391. Zer da hura baithan delako arima, asmu edo gogoeta edo nahiak dituen hura? Hb Egia VII. Non da hemen mirakuluz sendatua delako gizon hura? HU Aurp 182. Bere beharriz aditzera bertze nihon ez delako mintzaia hura. Arb Igand 32. [Lizarraga] liberalakin ondo etortzen zalako ori beltz samarra da, ta baliteke Santa Cruzen iduritu gaiztoen bat izatea. Or SCruz 88. Apaiza zalakoari esker, bizia barkatuko ziola. Ib. 101. Ez badu maite ere, ez du jasango berea zelako gizona beste batena izatea. Mde Pr 174.
En estos casos, cuando el verbo conjugado provisto de -(e)lako es izan intrans. no auxiliar (p.ej. ona delako gizona), cabe la posibilidad de posponerlo al nombre, que va a su vez con o sin artículo (es decir, gizon on delakoa o gizon ona delakoa). Concuerda siempre en número con su antecedente y suele concordar tbn. con el tiempo (presente o pasado) de la oración. Es sólo septentrional, salvo Lardizabal, hasta el s. XX; se documenta especialmente bien en los autores de la 2.a mitad del s. XIX. Citamos todos los autores encontrados.
Hirikoak hill tzatzue / baita ingurukoak, / hekin artean duen fin / errege delakoak. EZ Noel 74. Nahiz bertutearen, nahiz hetarik ardiets dezakezun zenbait bertze on delakoen kolorearen azpian. He Gudu 119. Nor duzue Davit hura? Zer da Isairen semea delako hura? Lg I 286. Aipatu behar dugu jaun delako hori, / gizagaizua zure ustez non zira erori. AstLas 67. [Sarari] ere esan zion; zure anaia dalakoari [=Moisesi] milla zillar diru eman diozkat. Lard 22. Zuen Apolonen tenplorat erematen banauzue, ikusiko duzue zer gerthatuko zaion zuen jainkoa delakoari. Jnn SBi 173. Non da hemen mirakuluz sendatua delako gizon hura? HU Aurp 182. Ber denboran abiatü zen bere ustez ardu xuria zelako haren ürrintatzera. Const 21. Nexkaren beatz meiak Bikendi gaixto zelako mutillaren beatz beroekin kakotu ziren. Or Mi 21. Zaldi eder delakoa / ez zen itsua baizik! Etcham 68. Euskal-Erria-tik Eskual-Herria-rako zubian gera, onuzko burutik [...]. Apaizaz arinduta, bagoaz Prantzia dalakoan barrena. Ldi IL 43. Gizon berri bat agertzen da: intelektual dalakoa betaurreko ta guzti. Lab SuEm 198 (acot. escén.). Goazen poliki poliki gertari edo ames dalako ori garbi jakiten degun azkenerako. NEtx Antz 49. Hain zuzen ere, Urre-aro delako harekin zebiltzan ametsetan ordukoak, baso-mendi eta artzai txistulariekin. MEIG I 76.
direlako, diralako.
Bekhatu xume direlako hetarik beira-arazi behar zuten asko gisetako arrazoin handiak. Dh 141. Deitzen ditu beraz hunek [...] / medikuntza eta barbertzan yakiñ direlakoak. Gy 75. Gure etsai diran eta diralakoakin izan bear degun eginbidearen gañean. Lard 178. Zenbat putiko, zenbat gaizandi, zenbat bulunba, bi zangotako adimenduaz dohatuak direlakoetan! Hb Egia 134. Egungo gizon onak direlakoek ez dakite egiten zonbait hats beherapen baizik. Elsb Fram 151s.
zelako, zalako.
Daviten errhokeria zelakoa etzela funtsean errhokeria, bainan bai egiazko zuhurtzia. Lg I 285. Ongia zelako hartan berean zenbat huts, zenbat bekhatu eztu kausituko juje zorrotz eta argitu hark? Dh 142. Aurkez-aurke jarri zitzaion, gizona zalako bat, eskuan ezpata zuela [se refiere a un ángel]. Lard 111. Orduan baratza-zaia zalakoak, baña Jaun egiazkoak esan zion: Maria. Ib. 468. Basa-jauna zelakoak altxatu zuen besoa. Jnn SBi 115. Hila zelakoari, hartza urrundu'ta / laguna heldu zaio. Zby RIEV 1908, 764. Abaitü zen bere ustez ardu xuria zelako haren ürrintatzera. Const 21. Antxe zegoan Cinturón de Hierro zalakoa, ardi bordatarako obea, gerra batean babesleku izateko baiño. AZink 85. Aurki ohartuko baitzarete ilun zirudiena kristala bezain argi dela eta ahuntz-erdara zelakoa euskara garbi garbia. MIH 256.
Que hacía las veces de, pretendido.
Herodesek, batetik, bazekusan, jendeak San Juani zenbat nai zion: bestetik, emazte zalakoak, hura begietatik kendu naiez, erasotzen zion. Lard 378.
zirelako.
Ez Kanbon, ez Orzaizen, ez nehon, ez da bat, haren etsai zirelakoetan, gizon agertzeko on denik. HU Aurp 114. Zenbateraino lagundu ninduten arrotz zirelako irakasleek, batez ere [...] José Vallejok eta Antonio Tovar-ek. MIH 369.
sense-3
(Aparece sólo o antepuesto a un sust.).Susodicho, dicho, citado, (el)... en cuestión.
tradizioa
Tr. Comienza a aparecer casi a la par en los escritores guipuzcoanos y septentrionales no suletinos a fines del s. XIX, si bien es más frecuente en éstos hasta bien entrado el s. XX. Se documenta bastante menos que la 3.a acepción, sobre todo al Sur. Suele concordar en número, pero hay sing. en vez de plural, aunque minoritariamente, ya en Zabala y luego en los dos J. Etchepare y, a veces, Mirande; tbn. es algo más escasa que en las otras acepciones la concordancia de tiempo. v. ERRAN DELAKO (s.v. erran ), más moderno.

Esan zak, seme, zer gertatu zitzaizuten dalako toki oietan? Zab Gabon 53s. Delakoak berriz bere burua gizonago baizik etzuen egin. HU Aurp 197. Ohartzen hasiak omen dire herrikoak, delako haitza ez dela bertze edo zoin haitz baino ergelagoa. HU Zez 116. Gerlak eta oro finitu ziren geroztik, eta zu... beti delako bide luze hartan? StPierre 11. Artzainak erran bezala, heltzen dire delako jauregiaren aintzinera. Barb Leg 130. Ohartarazten gitu, bertzalde, delako zangoen alkia gei berez eta ara beretan obratua dela. JE Ber 63. Dalako iztegi ori ez ote degun arloteok txerri goseak ezkurra baño ametsago. Ldi IL 59. Faraonen alabak delako saskia ikusi zuen. Zerb IxtS 33. Delako hura hor zuten begien aintzinean. Lf Murtuts 18. Bat ez beste guziak il baitziran, ta dalako orrek ikusitakoetatik batxo bakarrik izan zun esateko. Zait Sof 60. Horrengatik arbuiaturik eta landu gaberik egon dira delako hizkuntzak. Mde Pr 222. Dalako Engrazirekin ezkonduko nauk eta orrekin nire oiñordekotza sendotuko diat. Etxde JJ 77. Apaiz bati deitu ta aitorketa edo konfesioa egin du dalako gizonezkoak. Basarri 161. Eta delako hamar urteak iragan ziren hola-hola ohartu gabean ere. JEtchep 61. Aurretik ezarri izan dizkiot delako izaki orri gezurrezko kolore batzuk. Vill Jaink 128. Berandutxo jakin diat, emazte galdu ori, dalako kapitan orrekin itxutua dabillela. NEtx LBB 84. Delako Pedro horrek bazuen seme bat. Ardoy SFran 38. Etxerakoan hiru pertsu hauk moldatu nituen delako gai hortaz. Xa Odol 347. Lope Ruiz zeritzan; eta dalako Lope Ruiz au Torralba izeneko artzai-neska batengana maitemindurik zebillen. Berron Kijote 221. Hazpa horien gainean erabiltzen da delako lera. Etchebarne 48. Dalako Pello ori emen mendiok barrena ibiltzen zan jaietan. AZink 42. Igorri zuen urdoztar gazte lerden bat bizikletean, delako ostien bila. Larre ArtzainE 27. Aitortu beharko dut nik neronek, neure ezerezean, bi aldiz sartu dudala dagoeneko [...] delako teoria hori latin fonolojia argiago azaltzeko. MIH 196.
azpiadiera-1.1
direlako, diralako .
Diralako berri edo argitasun edo garbitasun oiek, adiskide aundi batengandik sortu ditut. Or SCruz 7. Direlako bizio horiek onhartzen dituzten gizonak... zerriak baino zikinago dira. Ardoy SFran 230. Horra direlako pertsuak. Xa Odol 172. Bistan da [...] ez dela direlako leku likits horietan [Unibertsitateetan] arte zuzenik eta artezik ez ikasten ez irakasten. MIH 367.
azpiadiera-1.2
zirelako, ziralako .
Itzaldia bukatu baikoz, gazteek goraka ta aldarrika beren lepoetan eroaten zituzten ziralako sofistok. Zait Plat 111.
3. (Dv, Lh, Lf Gram 763, Casve), dalako (msLond ap. A). (Tras un sust. o nombre propio que se da como dudoso, extraño, desconocido, extranjero, etc.). Llamado, denominado; (un) tal. Gralmte. va inmediatamente detrás del nombre a que se refiere, y sólo muy rara vez lo encontramos precedido por el resto de los componentes del sintagma (cf. el ej. de HU Zez 121) o antepuesto (v. infra). Suele concordar en número con su antecedente (los ejs. de no concordancia son muy modernos y sólo meridionales) y con el tiempo (presente o pasado) de la oración.
"Delako peut être employé avec un nom propre en signe de mépris" Dv. "Como sea. Se usa despreciativamente. Teresa dalakoak, esa Teresa, tal como es, la simplona de Teresa" A.
Tr. Comienza a aparecer a mediados del s. XIX en autores septentrionales y a comienzos del s. XX en los guipuzcoanos, algo más tarde en los vizcaínos. Se documenta muy abundantemente desde entonces.
Boaki delako horrek erran zautan ene beha egonen zela. Prop 1883, 16. Uztailaren 14an zelebratzen dugu besta nazionala delakoa. Elsb Fram 75. Madagascar delako Frantziak berritan beretu leihor handi hartako haurren altxatzeko. HU Zez 101. Hemenxet aipatu behar izan dugu Rouanet Paristar deputatu gorri beltz delako batek Eskual-herrian egin zuela zerasalako itzulia. Ib. 121. Bitxi zaut, egiazki, nola adimendua delako zerak amodioa bilharatzen dakon gizonari ez ditaken lekuan. JE Bur 94s. Nola nai dezu, osabaren ontasunak uztia, bere aien ondotik badabil Txibiribiri dalako ori? Alz Txib 87. Alaxe ageri zaigu [...] "Jesusen Biotzari" delakoan. Inza in Jaukol Biozk XIV. Crimée delako aurkintzan soldado zaurituen arthatzen arizanik. Barb Sup 67. Zorrak kitatu zituan beraz eta artzekoak irabazian utzi "Araluze y Compañía" dalakoari. Mok 10s. Hipokrates delako sendakinetik asi. FIr 174. Ohorezko aipu delako edo "accesit" bat eman nai dizute zuri. Ldi in Or BM 14. Stalin dalako orrek. Eguzk GizAuz 132. Mont-Cassin delako mendian komentu bat altxatu. Zerb IxtS 101. --Nor zen hona gentozelarik tximista bezala atera den hori? --Gizon bat bere gisakoa, Mr. Nuttel delako bat. Mde Pr 100s. Xalbat delako gona-mutil ori buru muiñean sartuta daukan artean. Etxde JJ 149. Guk ezin eman dugu "passif" dalako ori bakan baizik. Or Aitork 6. Polliki-polliki igaro naiz frankotan "Quais" delakoetatik. Txill Let 114. Arik laster, agertu zan zortzi orduko lana dalako ori be; baserrien, barriz, bearrerako ez-ordurik sekule be eztago. Akes Ipiñ 23. Alako batean botatzen diote Benturari merenge dalako bat egin begian bete-betean jo. Anab Poli 101. Gure atzetik prantzes soldaruen jeep dalako bat datorrela ta parean gelditzen dala. Anab Aprika 60. Moralidade delako orren arrastorik geldituko bada gizartean. Vill Jaink 87. Leku jakin batean: Montseny Bar dalakoan. Erkiag BatB 178. Zoritxarrez aukera izan dugu neurtizkeratzat zorioneko izki-zenbaketa dalakoa. Gazt MusIx 248. Frantsesek ere ukan zuen azkenean "daimio" delakoaren ikusterat joaiteko gomita. Ardoy SFran 215. Willi kamarero-nagusi zan; "maître" dalakoa. Lab SuEm 181. Euskara orokor bat edo euskara batua delakoa behar nuen erabili. Xa Odol 69. Missions Etrangeres de Paris delakoan. Larre ArtzainE 208. Antzinakoen ornatus delako apaindura haietan. MIH 286.
(Antepuesto).
Oraiko legeak eta errextasunak ukhan balitu [...], fortuna egiteko parada bazukeen; eta delako Prix Cognacq ederrenaren irabaztekoa ere. Ox 193. Nere lagunak arkitu ta delako "Cannes Club" orretaruntz abiatu gera oñez. Txill Let 43.
direlako, diralako .
Zer amarra dute gizonen ohore edo konzientzia direlakoek? Hb Egia 129. Musak diralako atsoek atzaparpean ninduten. Ldi IL 29. Short direlako galtza motz petrailak. Zerb Azk 30.
zelako, zalako.
Limburg zelako hiri hortaz ez nuen garbitasunik batere. StPierre 38. Aita saintiak etzian onetsi Constitution Civile zelako lege berria. Const 23. Giera zelako batekin. Or Mi V. Aurreragoko "Eusko-Elazkona" zalakoa eraberritu ta zabalagotuz. Ldi IL 59. Gizon txepetx batzuek Marx zalako ori igarle anditzat dauke. Eguzk GizAuz 63. Elpidi zalako batek aien aurka egin-itzaldiek eragin ninduten. Or Aitork 119. Argi ta garbi ikusi oan Ipiñeko abade-etzea zalako ori, eleixeena barik, Ipiñeko jaunena zala. Akes Ipiñ 15. Fakir zalako batek bere lanean nolako gauzak egiten zituan ikusteko. Anab Aprika 31. Erreur tragique zelakoaz ari naiz. MIH 375. Arenaza zelako bat, mediku bat, mungiarra edo. MEIG IX 77. Antzinako Veleia zelakoaren izena. MEIG VII 117.
(Antepuesto).
Ez nuan batere gogorik zalako relais ura baño aruntzago joatekoa. Anab Aprika 62.
zirelako.
Italian zeuden Ligurak, bai eta Hispaniako Ambrones zirelakoak. Mde Pr 213. "Zazpigarren..." zirelako film gehiegi ikusia nintzen. MEIG I 197.
azpisarrera-1
EDO DELAKO, EDO DIRELAKO, EDO ZELAKO. ...o como se diga, ...o como se llame, ...o eso.
tradizioa
Tr. Citamos todos los autores encontrados.

Eclipse edo delako hura ote da hau? HU Zez 95. De Lesseps edo delako jaun horri behar ziozkatela konduak xuxen galdatu. Ib. 46. Pillemon edo dalako ori. Alz Bern 50. Eta noiz egin bear diagu reparto-social edo dalako guzion dirubanaketa ori? Lek EunD 19. Eurotariko batek, Camilo Scalligerik,Cacaseno edo dalako ixen itxusizkoren edestija gettu eutsan. Otx 6. Gure gaitz ori, gure axkure edo dalako zer ori, gure "erdibearra". Ldi IL 28. Engrazirekin edo dalako orrekin loikerizko ezkontza legepetu nai baduk. Etxde JJ 166. Ollo-saldia edo dalako orrek iztarri guztia pikatzen jok. SM Zirik 114. Ba al ditu poema edo dalako onek parte berezi batzuk? Vill in Gand Elorri 13. Nere laguna, Juan Erentxun edo dalako ori, orain Donostian bizitzen da. Uzt Sas 354. Alik eta buruko almetea kendu arte Malandrinori edo dalako mairu orri, izenik ez dut gogoan. Berron Kijote 205. Fonetikaz eta fonologiaz gainera, bestalde, morfonologia edo delakoa kontuan hartu ohi da. MIH 98.
azpisarrerakoSense-1.1
EDO DIRELAKO.
Olerkari edo diralako yainkozko gantzu bereziz igurtzitako giza-gurenen gogai-aria. Markiegi in Ldi IL 8.
azpisarrerakoSense-1.2
EDO ZELAKO.
Geiagoko barik, artu lastamarragea edo zalakua ta [...] bakaldunari eruan eutsen. Otx 95. Sortu zan gerra zibilla edo zalako ura. BAyerbe 67. Ez dadila berriz gerta [...] behiala. Boletín oficial del País Vasco edo zelakoarekin [...] gertatu zena. MEIG VII 163.
delako
<< dauaneko 0 / 0 deneko >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper