1 emaitza gelditu bilaketarentzat

gelditu (V, G, AN, B, L, BN; Volt 50, SP, Urt I 47, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, Dv, H), geldi. Ref.: A; AtSac 42; Etxba Eib; Iz ArOñ; Elexp Berg; Gte Erd 69, 118, 135, 169, 247, 298. Tr. De uso general en sus tres acepciones principales, excepto en textos suletinos (donde sólo hay un ej. de Belapeyre); entre los vizcaínos su uso es ligeramente menor: no se encuentra, p.ej., en fray Bartolomé ni Astarloa. Encontramos la forma de participio geldi, o la de futuro geldiko, en el cantar de los Cántabros, Etcheberri de Ziburu, Moguel (CC 133), Añibarro (EL1 219), Hiribarren (Esk 222), J.I. Arana, AzpPr (76), K. Etxegarai (in Muj PAm 25, citando unos versos en cuyo original --Izt D 169-- aparece gelditu), Txirrita (B 113), Yanzi (79), Orixe (BM 124), Lauaxeta (AB 20), S. Mitxelena (Aranz 60), N. Etxaniz (Antz 50), Etxaide (JJ 241), Erkiaga (Arran 193), Basarri (133), Gaztelu (MusIx 5), Ibiñagabeitia (Virgil 105), Lasa (Poem 96) y Mattin (56), en la mayoría de los casos en verso. Sólo hay tres ejs. del rad. gel (Orixe (BM 32) y Etxaide (AlosT 102 y JJ 189)) y dos de geltze-, en Canala y Enbeita (130). La forma palatalizada gelditxu se encuentra en DurPl (86) y San Martin (Zirik 90), y gelditxe- en Kirikiño (Ab I 52). En DFrec hay 594 ejs. de gelditu.

1. Parar(se). "Detener", "detenerse" Lar. "(Hacer) alto, araldeak geratu, gelditu" Ib. "Parar, no pasar adelante" Lar y Añ. "Ez da nihon gelditzen, il ne reste jamais tranquille" Dv. "Uria gelditu da, la pluie a cessé" H. "Hortan gelditu zen egitekoa, l'affaire en resta là" Ib. AxN explica baratu (523) y amainatu (464) por gelditu. v. baratu, geratu.

Laidok hartu gabe geldi gitezen. 'Arrêtons-nous avant qu'on nous fasse honte'. E 197. Haurtxoa zen lekhuaren gainera ethorririk geldi zedino [izarra]. Lç Mt 2, 9 (He, TB, Ur, Echn, SalabBN, Ker, Ol, IBk, IBe gelditu; Dv, Hual, Samper bara(tu), Ip ükhüratü). Bost urteko / egun-gabean / geldi bagarik / potxoa. (Cantar de los Cántabros). IC II 90. Geldi itzazu haizeak. Mat 361. Manera onetako sakrifizioak gelditu zirade eta akabatu. Ber Trat 17r. Nola izanen da arrazoin [...] geldi gaitzan [...] beha dagokula iakiteak eta pensatzeak? Ax 418s (V 271). Nola mirail baten berinak ezin geldi bailezake gure bista. SP Phil 91. Noeren barka hura gelditu zen Armeniako mendi baten gainean. ES 388. Bidean geldituaz. OA 151. Baiñan orai tenpesta gelditu denaz geroztik. Ch III 30, 1. Eragozten ta gelditzen dituztela bazarre, lenagokoetan agindu diranak. Lar Fueros 225. Behiñere gelditu gabe zuri gerla egitera. He Gudu 117. Errege etzen hartan gelditu. Lg II 237. O bekatu aspertzen ta gelditzen etzerana! Mg CC 117. Ardura guztiak azturik, gelditu nosik bein. Añ LoraS 102. Ikusten du ollarra, / gelditzen da bertan. It Fab 70. Geldi hadi, zithala, ura zikintzen dautak niri. Gy 9. Sansonen eramankizunak etziran onetan gelditu. Lard 146. Jenobebaren karta guziak arrapatu eta gelditu zituen. Arr GB 96. Eskerrak eudiya gelditu dubela. Sor Gabon 40. Gelditu zuan mandoa. Apaol 32. Gelditu zen Nanterreko herrian. Jnn SBi 68. Gelditu da tranbia. Iraola 21. Berriz hasi zen eta ez gelditu hil arte. Barb Sup 8. Gelditu ezin baiat pozagaz bijotza. Enb 132. Aldatzek gutxiz ez du gelditu [pilota]. Or Eus 420. Suntsitu arte etzen gelditu. Zerb IxtS 19. Huna non emazte batzuek gelditzen duten. Lf Murtuts 28. Ori iristen dezunean, gelditu. Munita 150. Heien urhatsak gelditu ondoan, ixiltasun osoa zagon bortuan. JEtchep 56. Erori zait lurrera eta gelditu da [erlojua]. Izeta DirG 116. Bertan beera gelditu zan Ziziligazkoa. Erkiag BatB 160 (cf. infra (6)). "Gelditu! Gelditu!" esaten zutela. Salav 62. Giltzurdiñak aunditu, gibela ere bai; ta biotza geldituko zaio ta iltzea seguru. Ostolaiz 82. Ez giñan bide guztian gelditu, orduak aurrera joiazan da. Gerrika 222. Joan eta joan, artzain zahar bat edo bideko langile bat aurkitzen baginuen, "geldi hadi, horrek bazakik". Larre ArtzainE 249. Geldituko ez den mugimentuaren bila dabiltzanak. MEIG I 239. Besterik da harrigarri: bahe horrek, dirudienez, zahia irazten duela sarritan, eta irina gelditzen. MEIG VI 100.

v. tbn. EZ Man II 147. Tt Onsa 133. Gç 76. Mb IArg I 224. AA III 590. Zav Fab RIEV 1907, 541. Dv Lab 125. AB AmaE 432. HU Zez 58. A BGuzur 140. Ag G 24. Kk Ab I 82. Ox 70. FIr 143. Or BM 124. Ir YKBiz 268. Eguzk GizAuz 17. Mde HaurB 69. BEnb NereA 47. Anab Aprika 76. NEtx LBB 107.

Estancarse (el agua). Cf. geldi. Ur geldituban iminten badira gabikuak. Mg PAb 138. Detener, arrestar. Poliziya batek lapur bat gelditu ta juzgadura erua-eban. Kk Ab II 94.

(G-azp, AN-gip-5vill, B, BN-arb-lab; Lar, Añ, VocBN, H). Ref.: Gte Erd 21, 106, 109, 118. (Aux. intrans.; acompañado de sust. vbal. o sust. que indica acción, en caso ablativo). Dejar de. "Cessar" Lar y Añ. "S'arrêter d'agir dans une action, comme marcher, travailler" VocBN. "Eskolatik gelditu zara? (G-azp, AN-gip-5vill, B) [...] eskolarat joaitetik gelditu da (BN-arb), kantatzetik gelditu dira (BN-lab)" Gte Erd 106. AxN explica pausatzen (460) por laneti gelditzen. Tr. Atestiguado en textos septentrionales desde Leiçarraga; se encuentra además en Txirrita y en autores navarros como Inza e Iraizoz. Geldi zitezen Paulen zehatzetik. Lç Act 21, 32 (tbn. He; TB y Dv -ik baratu, IBk e IBe utzi [...] jotzeari). Zerua higitzetik geldituren da. EZ Man I 81. Leheneko obretarik gelditurik mianbroak. Ib. 46. Enzutetik gelditzea. Harb 174. Ezpaita [...] bere falten gogora ekhartzetik gelditzen. Ax 423 (V 274). Mündia sei egünetan egin ziala, eta zazpigarrenian gelditü zela bere lan orotarik. Bp II 8. Lanean hari zirenean ere hekien spiritua etzen othoitz egitetik gelditzen. Ch I 18, 2 (Mst orazionetik [...] ekhüratzen, Ip baratzen othoitze egitetik). Birjina izatetik gelditu gabe. Mih 88. Etzaiola gelditu jazartzetik. Dh 137. Heresia [...] gelditu aitzinatzetik. MarIl 121. On zeno ez da lanetik gelditu. HU Aurp 97. Bere itzulikatik [Mundua] gelditzen balitz noizbeit. JE Bur 42. Gelditu baitzinen [...] berriak igortzetik. StPierre 11. Ez gelditu, seme, ikaskizuna entzutetik. Inza Azalp 18. Geldi baledi lanetik. Ox 137. Dantzatik geldituta / illunabarrian. Tx B II 107. Ezta nere oñai muin egitetik gelditu. Ir YKBiz 159. Gelditu ziren edozeren ekartzetik. Lf Murtuts 6. Nork erran du Saindu bilakatzeko behar dela gizon izaitetik gelditu? Ardoy SFran 281.

v. tbn. SP Phil 528s. Tt Arima 86. He Gudu 44. Dv LEd 114. Elzb PAd 24. Jnn SBi 79. Barb Sup 114. Mde Pr 167.

(Precedido de -t(z)en). En Goizueta (ap. Gte Erd 21) se distingue olloa erruten gelditu da (= 'ha dejado, de momento, de poner') de errutetik gelditu da (= definitivamente). Cf. tbn. G-bet: Arratsalde guztiyan ezta geldittu jaten. Illabetean gutxienean / ez dira jaten gelditzen. It Fab 161. Ixil-une laburrean, aita be gelditu egin zan joten. Osk Kurl 67.

(Precedido de -t(z)ez). "Beingun gelditu da solastez (AN-5vill)" Gte Erd 135. Cf. Zait Plat 108: Negarrez etzan gelditzen 'no paraba de llorar'. Zer ba? --galdetu zioten bestiak jatez ia geldituan. Muj PAm 39. Jatez geldituaz. Lab SuEm 179.

"Arrêter, fixer. Zeren begiak gainean gelditu ziotzan, parce qu'il arrêta les yeux sur lui" H. Bañan alferrik Sathanek zerengatik begiak / itsustasun guztitara diadutzon <diaducon> geldiak. EZ Man I 104.

"Contenerse (V, msOch)" A Apend.

(Part. en función de sust.). Geldituen muetako sarjento dan Benito de la Calle'tar Bernarta. "En situación de reserva". EAEg 11-3-1937, 1249.

2. (V-gip, G-azp-bet, AN, BN-arb; SP, Ht VocGr 418, Lar, Añ, Lecl, Dv). Ref.: Bon-Ond 159; Gte Erd 40. Quedarse, permanecer (en un lugar, una posición o en estado). "Demeurer" SP. "Quedar [...] lat. manere, remanere" Lar. "Rester" Lecl. "Rester en arrière, après séparation opérée par suite d'une division quelconque. Batallon hortarik bost konpaña yoan dire eta hiru gelditu" VocBN. "Geldi hadi eman sentenzian, tiens t'en à la sentence donnée" H. Hartu duten plazer oro orduian iragan date, / bekhatuia gelditzen da penatzeko gero ere. E 87. Bera geldi zedin denbora batetakotz Asian. Lç Act 19, 22 (He, Dv, Ol, IBk, IBe gelditu; TB egon, Ker geratu). Eta onenberzerekin gelditze naiz, beti bezala, serbitzari hunblea. (c. 1597). FLV 1993, 458. Gure artean gelditu ze (Pamplona, 1609). TAV 3.1.20, 113. Gelditzen zela [...] birjina. Mat 57s. Zeren airatzen eta hegaldatzen zena lurrean geldi bailliteke. Ax 495 (V 320). Geldi zate etsean. Mic 14r. Ezteiaritzat lurrean gelditu. O Po 20. Baldin eskuara gelditu bada nahastakadurarik gabe bere garbitasunean. ES 98. Iminiko ditugu zenbait exenplo geldi daitezen memorian. SermAN 1v. Beste atzak geldietan diriala artez. Arz 25. Edo itxuka ibilli, edo illunpean gelditu bearko degu. Lar SAgust 3. Bizirik gelditu zen. Mb IArg I 139. Daviten alderako herrakunde berean gelditu zen. Lg I 282. Sustantzia gelditzen da / oso lehen zen bezala. Monho 138. Bizio txarrak bere oñean gelditutea. Añ LoraS 47. Gau beranduraño kanpoan gelditzea. Gco II 60. [Lurrai] emoten jaken guztija an geldituten da. Ur Dial 52 (It y Dv gelditzen; Ip baratzen). Iñazio othoizten afariten geldi dakion. Laph 82. Txakurrak bere gelditu dira an jolasean. AB AmaE 367. (Txapelakiñ agur egiñaz). Ondo geldi bedi. Alz STFer 137. Han gelditzen da oraino luzaz. Arb Igand 128. Katalin bere hartan gelditu zen bethi. Barb Sup 70. Geldi zaite emen. Lab EEguna 105. Larunbatez gurutzean gelditu etzitezen. Ir YKBiz 509. Beti neska gelditzeko asmoak. Erkiag Arran 108. Komunerañok najoiak eta gelditu ari apurtxu batian ate-zain. SM Zirik 92. An gelditu giñan apaiza noiz etorriko. BBarand 61. Etxian gelditu gaba pasetako. Gerrika 83. Beraz Pastorala bai, kantua bai, antzerkia ere, bainan ez haatik horietan gelditzekotan. Larre ArtzainE 143. Zutik gelditu ziren XVIII. mendea arte. MEIG VI 50.

v. tbn. Ber Trat 113r. EZ Man I 110. Cap 130. Gç 176. OA 28. Acto 61. Mih 114. Ub 131. Mg CC 239. LE Ong 41v. JJMg BasEsc 269. It Fab 138. Aran SIgn 83. Bv AsL 112. CatJauf 8. Ag Kr 198. Urruz Zer 17. Kk Ab I 96. Ox 39. Zerb IxtS 59. Etxde JJ 125. Anab Poli 82. JEtchep 51. Etxba Ibilt 455. Berron Kijote 170.

(G-azp ap. Gte Erd 204; G-bet; Dv, H). Quedar, restar. "Saldu ditutzu ehun ardi; zenbat gelditzen zaizkitzu?" Dv. Ezta gehiago sakrifiziorik bekhatuakgatik gelditzen. Lç He 10, 26 (Dv, Ol, IBk gelditu; TB egoiten, Ker geratzen, IBe ez dago). Gorputzari iuntatzeko desira geldi zaio. EZ Man I 46. Deus gelditzen bazaika ere, bil ondoak, hondarrak, zahartzekoak gelditzen zaitza [Iaungoikoari]. Ax 173 (V 116). Gelditu zela zenbait kutsu. Ib. 465 (V 302). Oraino ezagutzeko eta jakiteko gelditzen zaizkon gauzen bilhatzera. ES 194. San Agustiñen argiaren errañurik eta izpirik ere gelditu etzaigu. Lar SAgust 11. Eraman zituzten hamabi otharre betheak, gelditu ziren zathietarik eta arraiñetarik. He Mc 6, 43 (IBe gelditu; Lç, Dv goiti(tu), TB soberatuak). Etzaitzula, gau huntan, gizon bakhar bat geldituren. Lg I 317. Zer gelditzen da Ogitik eta Arnotik heen izaitia kanbiatü onduan? CatLan 131. Azur triste batzuk [...] dira euretatik gelditu jakuzan erlikijaak. JJMg BasEsc 70. Gelditzen dira lau milla ta sei eun. Izt C 170. Urdetto bat erosteko geldituko zait aski. Gy 15. Pikea bai, bañan beste gauzarik etzan gelditu. Zab Gabon 67. Hil ondoan ez da deus gehiago gutarik gelditzen. Lap 9 (V 6). Geltzeen jatzue ondiño dudarik Jesukristoren Jaungoikotasunan gañian? Canala Jesucristo 110. Zer erremedio gelditzen zaiote? Ill Testim 14. Burruntzi bat gelditzen zait. Alz Burr 12. Oraindik gelditzen diran zuaiztiak. Munita 125. Paper batzu gelditu zauzku haatik. Zerb Azk 43. Gelditzen zaizkidan orduak. Or Aitork 304. Orai gelditzen da anea bat Joseph bizi. Etchebarne 145. Baiña gerorako errurik edo kostunbre txarrik etzait gelditu. JAzpiroz 133. Agertu zenetik [liburuaren] alerik gelditu bada, ez dakigu non dagoen. MEIG IV 59.

v. tbn. SP Imit III 55, 2. OA 132. Mb IArg I 81. Mih 14. AA III 559. Dh 208. Jaur 155. Ur MarIl 12. Lard 160. Bil 44. Laph 129. AB AmaE 68. HU Zez 47. Inza Azalp 146. Barb Leg 139. Eguzk GizAuz 62. TAg Uzt 85. Iratz 57. JAIraz Bizia 17. Mde HaurB 14. Akes Ipiñ 14. Arti Ipuin 68. Lab SuEm 206. AZink 141.

Obeditzea [...] geilzen dela aurrendako, seme alaba gastendako (Ororbia, 1758). ETZ 107.

3. (V-arr-m, G-azp-bet, AN-gip-5vill, B; Lar, Añ, H, A). Ref.: Etxabu Ond 107 (jota gelditxu); Gte Erd 39, 297. Quedar, resultar, terminar. "(Quedarse) yerto, illotza gelditu" Lar y Añ. "Librar mal o bien en algún negocio, gaizki edo ongi gelditu" Lar. "Embobarse, pasmarse, arritu, sorrik gelditu" Añ. v. gertatu. Kausa honegatik gelditzen da abataturik. E 5s. Geldi zitezen iziturik. Lç Act 9, 7 (IBe gelditu; TB baratu). Biktorios gelditzeko. Mat 85. Laido gehiagorekin / hala geldi etziten. EZ Noel 99. Nahi ezpadu kaltiar gerthatu eta benzutua gelditu. Ax 364 (V 240). Geldietan da gizona zerurean urtigirik eta Infernura kondenadurik. Cap 126. Desohoretan geldi dadin. Tt Onsa 66. Oraino eztut ikhusi [...] Eskualdunik ezin mintzatuz gelditu dela. ES 166. Eta bere gorputza nola gelditu ze? El 39. Guziak emanen zaizko ihesari, eta errege bakhar bakharra geldituren da. Lg I 314. Laguntza gabe gelditu. Brtc 250. Zertan gelditu ziran juduak. Ub 53. Engañauta gelditu gura ezpada. JJMg BasEsc 169. Gelditu bazerade / lur oien jabe zu. It Fab 180. Iñor ere sendatzaka gelditu etzan. Lard 535. Eta alaere ez da garai geldituko. Ur Dan 11, 12 (Azkue traduce "no quedará victorioso"). Eginagaz beragaz geldituten diriala legeetan iminita dagozan penen bian. Ur BulaAl 54. Maingu gelditzeak nau izitzen. Laph 17. Esku-utsean gelditu oi diran. Aran SIgn 64. Gelditu zan kordegabe. Bv AsL 65. Lapurtar hizkuntza dago gelditua nausi. JE Bur 146. Alargun gelditu zan. Kk Ab II 71. Hamar sosen zorretan gelditu nintzen. Barb Leg 143. Lau jokatu ta, bi ta bi geldi. Or Eus 303. Bera ere larri zinan, bañan ongi gelditu din. Or QA 49. Gauzak egoki gelditu dituk. In SM Zirik 100. Meza entzun gabe gelditu. JEtchep 108. Oni gibela emanik, Darwinen epaiarekin gelditu zan. Vill Jaink 17. Umezurtz gelditurik. Xa Odol 231. Oso beartsuak eta ume txikiak oso oraindik, eta esnerik gabe gelditu umeentzako ere. BAyerbe 129. Aberastasun aundiak izan, / oso pobre da gelditu. Ayesta 102. Herri bat urratua eta arroinatua gelditzen delarik. Larre ArtzainE 141. Motz gelditu ohi dira beren egitekoan. MEIG II 109.

v. tbn. Ber Trat 59v. Hm 82. SP Imit III 7, 2. OA 42. Arz 33. Lar SAgust 6. Mb IArg I 260. LE Prog 106. Mg CC 133. Añ EL1 218. AA III 546. AstLas 66. CatB 50. Prop 1885, 14. HU Aurp 129. Azc PB 295. Ag G 204. Alz Txib 91. Zub 38. Otx 151. TAg Uzt 279. Mde Pr 176. Basarri 5. Anab Aprika 30. Osk Kurl 217.

(H). Corresponder. "Zeini geldituko zaion biktoria [...] (EZ Man)" H. Zeñi gelditu baitzaio hutsaren gaztigua. EZ Man I 118. Non hamarri geldituren baitzaie lur guztia. Ib. 64 (v. tbn. 49).

4. (Ht VocGr, Dv, H). Reservar. "Bere ontasunen erdiak gelditu ditu, il s'est réservé la moitié de ses biens" Ht VocGr 417. "Enetzat gelditu ditut bertze ehun" Dv. "Beretzat gelditu du, il se l'est réservé (Harb [ed. 1690])" H. Hala zure ondokoak ere geldi dezake beretzat zuk bertzerentzat seiñalatuetarik. Ax 242 (V 162). Noek gelditu zuen beretzat hei irakhasteko kargua. ES 389. Laudorio guziak diren zuretzat, eta nik ez dezadan enetzat geldi batere. "Nihil mihi autem attribuatur". Ch III 40, 5. Gizonen zortea, / biziaren epea, / Jaunak bakarrik ditu / bere eskutik gelditu. Monho 140.

Escamotear. On gustien emailleari / deusik eztiot gelditzen. Gç 117.

Retener, hacer quedarse. Iñori illunduten bajako [...] geldituten dabee bertan gabian. JJMg BasEsc 113. Simeon presondegian bere mendean gelditu du. Lard 55. Josek Benjamin berekin geldittu nai zuala. Inza Azalp 134.

5. (V-gip ap. Elexp Berg; G-bet). (Con -t(z)eko o -t(z)ekotan). Quedar, concertar un encuentro; comprometerse a, acordar. "Hamarretan juntatzekotan geldittu da" Elexp Berg. Eta biaramonean ikusteko gelditu ziran. Lard 527. Alkatiarengana deitzeko gelditu. Sor AKaik 124. Gauzea gero ikustekotan gelditu zan [Anjel]. Ag Kr 74. Gaur eramatekotan gelditu nintzan ta. Ag G 132. Arroxko onera etortzeko gelditu al da? Alz Ram 99. Arboladian alkarrekin biltzeko gelditu giñunan. Etxde JJ 59. Murgilla eitekotan gelditu giñuan. SM Zirik 39. Alkarrekin ibiltzekoak gelditu giñan. Anab Aprika 28. Kursaalera joateko gelditu giñan. Salav 43. Datorren jairako berriz alkartzekotan gelditu giñan. NEtx LBB 62. Urrengo igandean alkarganatzeko gelditu ziran. TxGarm BordaB 184. Urrengo egunean danak aizkorarekin joatekotan gelditu omen ziran. BAyerbe 128.

6. Romper relaciones. "Miren eta Xabier gelditu egin ziren (AN-gip)" Gte Erd 194.

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. E48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper