Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=etxeko lan sarrera bakarrean aurkitu da.

etxe

1 iz. Gizakia bizitzeko prestatzen den eraikina. Zurezko, adreiluzko, harrizko etxea. Plazako etxeak. Auzoko etxe batean. Etxe multzo, sail, lerro bat. Etxe aurrean, barnean. Hiru solairuko etxea. Bi bizitzako etxea. Etxez etxe. Etxe handia, txikia, ederra, dotorea, zaharra. Etxe bat egin, eraiki. Etxe bakartu bat. Laborari etxea. Apaizaren etxeko tximinia (Ik. etxeko). Etxeko atarian. Fruta saltzen egon ohi zen, etxe kantoi baten kontra. Haurrek, artzain-jantzian eta kantari, etxerik etxe daramatzate jaiotzak. Etxe inguruko bazterrak arakatzen. || Esr. zah.: Etxe hutsa, errieta hutsa. Andre ederra, etxean gerra. Besteren diruaz duenak etxea berritzen, etxe zaharra eta berria ditu bahitzen. Etxeko sua, etxeko hautsaz estal.

2 iz. Norbait bizi den etxea edo etxe zatia. Gure etxean. Ez dago etxean. Zure senarra etxean al da? Etxean gelditu. Norbaiten etxean sartu. Etxera joan. Hartu zuten mutilok etxera bidea. Etxerako bidean. Norbaiten etxean ostatuz egon. Etxea erosi, saldu, errentan hartu. Hasi naiz etxe garbiketan. Etxez aldatu dira. Etxea garbitu. Norbait jaio den etxea. Etxean eta kanpoan.

3 iz. Erabilera jakin bat duen etxea, askotan jendartekoa. Herriko etxea: udaletxea. Fraide, moja etxea. Auzi etxea: auzitegia. Salgai dago Euskaltzaindiaren etxean, Bilbon. Euskal etxea: atzerrian, euskaldunak biltzen diren etxea. Kultur etxea. Gaua igarotzera emakume galduen etxe batera. Bilboko Ellakuria etxean.

4 iz. Etxea familiaren egoitzatzat hartua. Etxe oneko alaba. Etxe honetako nagusi jaunak. Guraso edo etxeko buru bazara, begira ondo zelan dabiltzan zure umeak. Etxe txakurra. Etxea ongi gobernatu: etxeko arazoak ongi gobernatu.

5 iz. Mintzatzen denaren edo aipatzen denaren herria. Etxeko erdaldunak eta erdaldun etorkinak. Etxean bezain eroso sentitu nintzen Parisen. Etxeko tenislariak indartsu US Open-ean. || Zaragozak etxean hartu zuen Athletic taldea.

6 iz. Enpresa. Valverde etxeak liburu hau argitaratzean egin duen lana.

7 iz. Dinastia bat edo leinu bat osatzen duten pertsonen multzoa. Habsburgoko etxea. Tudor etxea. Daviden etxe eta etorkikoa.

8 iz. (Hitz elkartuetan, bigarren osagai gisa). Tresna bati eusteko erabiltzen den egitura. Golde-etxea hautsi zen.

batzar etxe, batzar-etxe iz. Probintziako ordezkariak biltzen diren etxea. Gernikako batzar etxea.

etxe abere, etxe-abere iz. Etxekoa den aberea. Basabere eta etxe abereak. Etxe abereak nola hazi eta zaindu behar diren.

etxe agentzia, etxe-agentzia iz. Etxebizitzak eraiki, erosi, saldu edo alokatzen dituen enpresa. Etxe agentzien jazarpena pairatzen ari direla baliabide ekonomikorik ez duten adineko bizilagunak.

etxe aitzin, etxe-aitzin 1 iz. Etxe aurrea, etxearen aurrean dagoen lekua. Ik. fatxada. Etxe aitzinak galtzadatuak eta garbi nahi nituzke ikusi. Etxe aitzin guztia gizonez betea zen.

2 iz. Aitzinaldea, etxe baten aurreko pareta. Etxe aitzinetan nahiz pilotalekuetan Nafarroako kateak harroki erakutsiz.

etxe atari, etxe-atari iz. Etxeko sarrera nagusiaren ingurua. Etxe atarian, han ibiltzen ziren ehiza-txakur bi edo hiru. Osabak, etxe atariko koska batean eseriz, hitz egiten jarraitu zuen. Palmondoen hostoekin etxe-ataria garbitzen.

etxe atze, etxe-atze iz. Etxearen atzeko aldea. (Batez ere leku-denborazko atzizkiekin erabiltzen da, singularrean). Ik. etxe gibel. Gure baserriko etxe atzean intxaur handi bat zen. Etxe-atzeko soroan.

etxe aurre, etxe-aurre 1 iz. Etxearen aurrean dagoen lekua. Ik. etxe aitzin; fatxada. Sagardotegira sartu zirenean jendez gainezka zegoen etxe aurrea.

2 iz. Aitzinaldea, etxe baten aurreko pareta. Zurezko balkoi zabala du etxe aurreak alderen alde.

etxe bazter, etxe-bazter 1 iz. Etxea, bere lur eta guzti. Deus ez da itsusiagorik etxe bazterrak zikinkeriaz beteak ikustea baino.

2 iz. Etxea, babeslekutzat hartua. Azkar aldendu zen neskatila etxe bazterrean negar egitera.

etxe bizkar, etxe-bizkar iz. Ipar. eta Naf. Teilatuaren gailurra.

etxe-galgarri adj. Etxekaltea. Bi ofiziok inor ez du aberastu; bitik gora dituzten guztiak izan ohi dira beti etxe-galgarriak.

etxe gibel, etxe-gibel iz. Etxearen atzeko aldea. (Batez ere leku-denborazko atzizkiekin erabiltzen da, singularrean). Istant bat beha egon zen etxe gibeleko xeilatik. Emazteari deus erran gabe, etxe-gibelean gaindi, joan zen handik auzo hiri batera.

etxeko arte iz. Ik. etxekoarte.

etxeko jaun iz. Etxearen buru den gizonezkoa, gehienetan familiako aita. Ik. etxejaun. Herriko buruzagi eta etxeko jaunak.

etxeko lan 1 iz. Etxea zaintzeko eta txukuntzeko lana. Lehenago neskame-morroiak ahaideen artekoak izaten ziren, herrixketatik etxeko lanak egiteko ekarriak. Goizetan amari laguntzen nion etxeko lanetan.

2 iz. Etxean egiteko eskolako lana. Ikasleen etxeko lanak ere zuzendu ditut. Semea etorri zaio, larri, laguntzeko, mesedez, etxeko lanak egiten.

etxeko nagusi iz. Etxearen jabea; familiaburua. Ik. ugazaba. Etxeko nagusiari etorri zitzaizkion bere sehiak. Etxeko nagusi zaharrak sartu zuen lehenengo bere koilara aza tartera.

etxe nagusi, etxe-nagusi iz. Etxeko nagusia. Etxe-nagusiak baleki gaueko zein ordutan etorriko den lapurra, erne egongo litzateke.

etxe nagusi 1 iz. Oinetxea. Etxe nagusi bateko ezkaratz freskoa.

2 iz. Erlijiosoen ordenetan, mendeko etxe guztien buru egiten duen etxea. Arizona Estatuko fraide karmeldarren etxe nagusia.

3 iz. Enpresa baten egoitza nagusia. Lehen begiratuan nabarmentzen da hamar argitaletxeok bitan banatzen direla: seik etxe nagusia Euskal Herritik kanpo dute, eta beste laurak, aldiz, bertakoak dira. Etxe nagusia eta filialak.

etxe ogi, etxe-ogi iz. Etxean egindako ogia. Etxe-ogi gozo berria.

etxe orratz iz. Altuera handia eta solairu asko dituen eraikina. Etxe orratz hori Tokioko negozio-auzo ospetsuaren bihotzean jasoa dago. New Yorkeko etxe orratzak.

etxerako 1 adj. Bizk. Aurreztailea.

2 Norbait goraipatu nahi denean edo zerbaitetarako balio duela adierazi nahi zaionean erabiltzen den esapidea. Hi etxerako! || (etxerako modukoa esapidean). Pilotaria eta sukaldaria, etxerako modukoa. Alaia, zintzoa eta etxerako modukoa.

etxerakoan 1 adb. Etxera bidean. Nik ere egingo dut sartu-irten bat etxerakoan.

2 adb. Etxera iristean. Ongi legoke, etxerakoan, guztiek elkarrekin erratea arrosarioa.

etxe sartze, etxe-sartze 1 iz. Ataria. Etxe-sartzeko atea jo zuen.

2 iz. Etxe berri edo berritu batean sartzea. Buruilaren lehenean izan zen etxe-sartzea.

etxe uso, etxe-uso iz. Etxekoturiko usoa.

Oharra: azken eguneraketa 2021-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper