20 emaitza parte bilaketarentzat

parte (V-gip, AN-egüés-ilzarb-olza, S (ph-); Lcc, SP, Lar, Añ, H; ph- VocBN, Dv, H; parthe Arch VocGr). Ref.: Bon-Ond 152; Lrq; Etxba Eib; Elexp Berg.

I (Sust.).

1. Parte. "Parte, porción, pedazo" Lar y Añ. "Portion" VocBN. v. zati. Tr. Aunque hay testimonios de todas las épocas y dialectos, su uso es menor en el s. XX, especialmente en su primera mitad y al Sur. En DFrec hay 616 ejs., 37 de ellos septentrionales.

Eta gertha zedin ereitean, parte bat eror baitzedin bide bazterrera. Lç Mc 4, 4 (He parte; TB alde, Leon zonbeit). Esperanzeau galdu jat, / guztiz ez arren, parte bat. Lazarraga 1143v. Bigarren partean. Ber Trat 110r. Mezatik parte bat ez enzutea. Harb 174. Parte iasaiteko borondate gaixtoa gatik berreginzea. (Interpr?). Ib. 181. Eztira parte bat baizen izanen, eta parterik ttipiena. Ax 577 (V 371). Zeren bi parte baititugu gure ariman, bat beherekoa, bertzea gainekoa. SP Phil 436. Beilla beraz gau parte bat. Arg DevB 3. Zoin da pronoaren bigarren parte gehiena? Bp II 11. Hostiaren parterik txikienean. Iraz 58. Ereintzaren parte bat erori zen bidearen bazterrerat. He Mt 13, 4 (Dv hazi liphar bat, Echn zenbait azi, Hual granua zomait). Diozesaren pharte batek ezin eskola hun hoietarik ajütürik ükheiten beitzian. Mst III. [Errosario] onen iru parteetatik bat ondo errezatzea. Cb Eg III 350. Bere balioaren eta merezimenduaren parte bat kentzen diotenak. Mih 74. Zoin dira Sakramendü hunen partiak? CatLan 17. Bihotzaren jelos da, ezin kontenta daiteke parte batez, ez erdiaz, ez gehienaz. Brtc 199. Lur guzia egin zuen amabi parte edo zati. Ub 32. Parte on bat jasaiteko estatuko zorretik. Monho 58. Penitenzijako sakramentubak daukaz iru parte, kontrizinua, konfesinua ta satisfakzinua. Mg CO 42. Dotrinaren parte oek. AA III 412. Mezako parte edo alde andijan. Astar II 200. Egin duenetik pharte bat. Jaur 388. Pharte txipi bat kalitzala eror erazten dianian. UskLiB 59. Harmada Franziarat sartzen bi partetan. Hb Esk 57. Geroko parteak bear dizkiñat atera iru egun oietan. Sor Bar 57. Janaren zati edo parte bat pobreai uztea. Arr May 12. Zeren dituen etxe hartan zenbait pharte erreberritzeko. Elsb Fram 61. Egünak eta gaiaren parte hon bat igaraiten zütielarik lanian. Ip Hil 69. Bekhatuari zor zaizkon penetarik pharte baten barkhamendua. CatJauf 127. Erresumako jendearen parterik handiena. Zerb IxtS 60. Kristiñau on bat, ilten danian, / egiten dabe bi parte: / gorputza lurrez estaldu eta / arima paradisure. Canc. pop. in SMitx Aranz 72. Zu txingorri langillea zera ta aixa eginen dituzu bion parteak. Etxde JJ 13. [Jokoaren] iru parte onetatik bi irabazten dauazana. Bilbao IpuiB 185. Zu parte bat, atal bat besterik etzera. Vill Jaink 82. Parte bakotxa aldizka errepikatzen zuten. Ardoy SFran 167. Galtza zar oiei atze-partea kendu, eta bi atze-partekin berriak egin zituan. JAzpiroz 225. Iñoz ankarik ipiñi enebana, gaixotegikua; parte bat subertez esan leike ori. Gerrika 103. Hazparneko koralen meza nausi eder baten ondar parte guziaren entzuten. Larre ArtzainE 287. Azken partea bakarrik izan dezake [esaldi honek] duda-mudakoa. MIH 214.

v. tbn. Mat XXV. EZ Man I 24. Tt Onsa 5. FPrS 18. Gç 213. OA 19. Arz 29. CatLav 95 (V 55). El 22. Urqz 7. CatBurg 36. He Gudu 149. Lg II 244. Zuzaeta 97. CatUt 67. Añ LoraS 196. Gco II 1. Dh 110. fB Olg 165. JJMg BasEsc 27. CatB 62. MarIl 113. CatLuz 36. CatBus 30. Gy 313. Dv Lab 300. ECocin 44. Laph 1. CatAe 32. CatSal 33. CatR 33. CatS VII. ChantP 262. Aran SIgn 62. Legaz 11. Elzb PAd 86. Lap 18 (V 10). Alz STFer 142. CatUlz 46. EusJok II 71. Etcham 207. Mde Pr 251. BEnb NereA 243. Arti Ipuin 23. Osk Kurl 137. Larz Senper 100. Uzt Sas 274. Azurm HitzB 23.

(Tema nudo). Arrosario bat edo parte konplitzen ez badute. EZ Man II 164s. Irakur dadin Saindu baten bizitzearen parthe bederen. Jnn SBi II.

(Lar, Añ). "Dozavo, dozava parte, amabigarren partea" Lar. "Ochava, la octava parte, zortzigarren partea" Lar y Añ. Hil izan zen gizonén herén partea. Lç Apoc 9, 18 (He, TB, Ur (G), Echn partea; Dv gizonen herena, Ur (V) irugarren zatija, Ol gizadi erena, Ker irutarik bat). Spiritu kreatuen hirurgarren partea / Damnatu zen hautatuaz Luzifer Erregea. EZ Man I 92. Ez dezue ekusten emen Arzaia doktriña erakusten egon oi danean ez datorrela umeen zortzigarren partea? AA III 590. Premiyo aundiyaren amargarren partia. Sor Gabon 38.

Lautatikan parte bat / sanuak etzian. FrantzesB I 140.

Parte, lo que se recibe; parte de una herencia. "Ez zan kontentuz bere partiagaz" Etxba Eib. Salbatuiak Ieinkoareki bethi alegeraki, / Iangoikuak dagiela gure partia hoieki. E 71. Eta bereziren du hura, eta haren partea infidelekin ezarriren. "Le traitera le même les déloyaux"; Vulg: 'partemque eius cum infidelibus ponet'. Lç Lc 12, 46 (Oteiza y Brunet ipiñiko du bere partea; TB emanen dako bere zuzena). Zure Parabisuko partea utzi. SP Phil 24 (He 23 parte). Maradikatua da lurraren gaiñean duen partea. Ax 585 (V 376). Bat bederari [Noek] bere zathia edo partea huzirik edo errepartiturik. ES 389. Etzuen ordean iñoratzen beheramenduak <beha-> eta laidoak egun batez izan beharko zutela zure partea. Mih 93. Norentzat sor-arazten du Apolonek urrea, / Hain eskasa egitekotz bere haurren partea? Monho 68. Presun jan erazteko amak ützi phartia. Etch 140. Zützaz besterik zer nahi düt lürrian, o ene bihotzeko Jinkoa, zü bethiko ene pharte bakhoitza. "Pars" (Ps 72, 26). Ip Hil 45 (Dv pharte; Ol yarauntsi, Or ondare, BiblE ondasun). Aita jauan nereak / niri eman zidan / iminian dotea; / amandreak ere isillik / bere partea. Canc. pop. in Or Eus 116. Etxeko partea hunki zuelarik, berrogoi ardi erosi zituen ukaldian. JEtchep 52. Aitari gald'eginik / sortzeko partea. Balad 214. v. tbn. Tt Arima 48.

Parte, participación. Cf. PARTE IZAN, PARTE HARTU. Egun tormenta haukien dugu segur partea. EZ Man I 123. Gizonen parterik gabe / han Iainko Iauna gatza [= 'ser concebido']. Hm 176. Jesu-Kristo bere aitzindariaren merezimenduetan duten parteaz edo partaliertasunaz. CatLav 95 (V 55). Nahi izan zuen bere partea haren atsekabe eta lazeria guzietan. Lg II 91. Galdetzerat [...] zure glorian parte pixka bat. Brtc 29 (tbn., con alguna var., en MarIl 56 y Arb Igand 202). Aunhitzez abündosago eta perfeitago da iüstuen partia ezinez bekatorena. CatLan 55. Purgatoriokoak ere gure barau [...] ta gañerako obra onetan due eren partea. Ub 149. Hoberena da bazterrak errentan izatea; ez dirutan, baizik ere bihi partean. Dv Dial 64 (It aletan, Ur laboretan, Ip bihitan). Masakretan pharte handia hartu zuen. Elsb Fram 123. Erospeneko mixterio handian Mariak izan duen parteaz. Lap 270 (V 123). Gizarteko bizitzan desordenuak eta gaitzak dauka parte bat ain ikaragarria. Vill Jaink 178. Sumaketa berri bat egin duala ta irabazietan partea jaso! Lab SuEm 173. Eztut esaten errudun bakarra zu zeranik; ark ere bere partea euki lezake. Etxde JJ 143. Aittatu zetsan berari be etorkion partia aukera on orretan. Etxba Ibilt 457. Kantuzko gudu hortan / parte bat hartzera. Mattin 42. Nork uka horiek guziek duten partea gure hizkuntza maitearen iraupenean? Xa Odol 239s. Apustua oso errez irabazi zuan Fausto Mugertzak. Nik ere banuan partea. Albeniz 242.

Lo que corresponde hacer. Mutill zar eta neska zar asko / gelditu giñaden, baña / gure partiak eta geiago / badago zeñek egiña. Tx B II 156. Geure partiak egin da gero / erretiratu geranak. Uzt Sas 173. Amaika pena ematen ziguk / i Amerika joateak, / bazekiagu, eginda dauzkak / ondo emengo parteak. TxGarm BordaB 138.

Parte (del cuerpo). Cf. infra (9). Eta gutan honest diraden parték ornamendu beharrik eztute. Lç 1 Cor 12, 24 (Ker, IBe atal). Hala nola su handitik ilkhitzea bizirik, / Parte nobleak oraño kharrak erre gaberik. EZ Man II 83. Hark gorputzeko parte guztiak ikharatzeintu. Ax 585 (V 376). Gorputzeko sentiduak eta beste gorputzeko parteak. Cap 80. Gizonak gorputzean dituen kanpoko parte guzien artean. SP Phil 377 (He 380 parte). Gorputzaren parte edo sentiduen leku jakinak olioaz egingo dira. Cb Eg III 248. Esku, oin, begi edo beste gorputzeko parteren bat. Astar II 90. Sofritzen du bere gorphutzeko pharte guzietan. Jaur 152. Baditu zigarrak gorputzaren parte guztiak. It Dial 24 (Ur e Ip zat(h)i, Dv alderdi). Sugeak baitu bi parte / zoiñak gizonaren etsaiak baitire: / buru-buztanak hek dire. Gy 228. v. tbn. Gç 44. CatLan 124. Ub 214. Mg PAb 82. CatB 80.

Zona de una ciudad. Cf. MEIG VII 40: "Donostiako alderdi bati, ezagunetan ezaguna, Parte zaharra deitzen genion guztiok [...]. Orain, berriz, Alde zaharra bihurtu zaigu". Donostiko parte berrian. Alz STFer 127n. Lau atetatik bat dauzkagulako / Donosti ontan tabernak, / parte zarrian bi gau guzian / itxitzen ez dituztenak. MendaroTx 164. Emen [San Franziskon] be parte zar guztia zartasunian zaintzen dabe: kale aldatzak eta traketsak... Gerrika 217. Hola joaiten ginen, batzu Hiribururat, besteak Angeluko parte zenbaitetarat. Larre ArtzainE 163. Panplonako Parte Zaarretik lekutan iruditzen zan, oso aparte. Albeniz 131.

2. Parte (en un proceso). Iujeak duien potestate parte ororen gainian, / demandantak erran dezan bere kausa egiaz, / baietare defendentak bere defensionia. E 55. Zerren edirotzen dan pekatu ura zirkunstanzia artakoa egin zeban partea edo persona inpedimentuarekin. OA 78. Zaintu biar dau [prokuradoriak] bere partiaren errazoia Juezaren aurrian. fB Ic II 167.

Partido, bando. Giristino onek, Iainkoaren partea dadukatenek, atsegin eta plazer gehiago gozatzen dutela giristino gaixto Deabruaren partea segitzen dutenek baiño. Ax 505 (V 325). Elizako Doktorak [...] batak bai, bertzeak ez, bi partetan iarri dira Salomonen arimaren egitekoaz. Tt Onsa 42. Infernutik libratzeko [...] zer parte segurua artu zuen. Cb Eg II 211. Itzulirik elizaren partera. Gç 36. Nagusi den partia / beti sinetsia. Bordel 179.

Parte contendiente (en una competición). Sarri egiten diraz / errietan probak, / parte biak jarririk / defensore onak. EusJok II 83.

3. (V-gip ap. Elexp Berg). Lugar, zona. Eta igaite hura zer da, lehen lurreko parte behera hautara iautsi-ere dela baizen? Lç Eph 4, 9 (He, TB toki, Dv aurkhintza, Ol y Ker lurralde, Bibl gune). Gizon bat pasatu da parte orretarat. (c. 1597). FLV 1993, 465. Berze partean ohoñak [punitzen dirade], hara han hilltzailleak. EZ Man I 92. Aserrerik iganen da parterik gorenera. Ib. 79. Nafarroa behereko parte hetan. Ax 6 (V 3). Munduko parte eta lekhu guzietan da? Arg DevB 235. Pausu ona da parte guzietan. INav 101. Laphurdiko pharte guzietarik. Mong 586. Erromarren harmak eta hitzkuntza parte hartarat iragan zitezken baino lehenagokoa. ES 96. Zeiñ partetarik heldu den inkonstanziaren haizea. Ch III 33, 1 (SP nondik, Mst zuñ althetarik). Munduaren parterik agirienetan. Cb EBO 8. Hulako herriren hulako partean / ehortzia lurbarnean. Gy 286. Trabailatzen dire hortarakotz munduko pharte guzietan. Jaur 170. Erdaretan, parte hauetako erdaretan gutxienez. MEIG VII 28.

(Sing., tras -ko o tema nudo). Zona de, distrito de. Endaiako partera. (c. 1597). FLV 1993, 464. Vandeako partia / hain da pozoindatia. Iraultza 127. Iskribatu behar dugu Orteseko parte horri, / nahi dutenetz bidali protestant bat edo bi. AstLas 70. Gerra bat izandu zan / Españi partian. Ud 79. Brasilgo partian. AB AmaE 96. Besaingo partean. Tx B I 41. Amerikako partera. Ib. 27. Prueba txarrik ez degu eman / guk Oiartzungo partetik. Ib. 264. Barkoxeko parte guzian. Etxde JJ 62. Bizkai partekoak. And AUzta 79. Etxea nola baitzegoan Lezoko partean. Salav 23. Bertsuak jartzen ditut / Oiartzun partian. Uzt Sas 51. Iñoz deboziñorik / bazan gure artean, / San Antoniok dauka / Urkiola partean. Ayesta 45. Ez dakit nolatan allegatu nintzan Migel Mindegia bizitzen dan Zubietako partera. Albeniz 247. v. tbn. INav 84. PE 39. AzpPr 132. EusJok 145. Noe 114.

(Urt I 15, Lar, Añ, H). "Partes del mundo, munduko lau aldeak, parteak" Lar (v. tbn. Añ). Munduko laur partetarik. Ber Doc 113r. Munduaren lau partetan. EZ Man I 92. Eguberdiko partean. Hm 140. Uesteko partea. INav 12. Eguberdiko partea. ES 120. Munduaren pharte batetarik bertzera. Jaur 164. Izan nauk ipharrera hego-aldetik, / iguzkiko partera mendebaletik. Elzb Po 213. Iguzkiko phartean, Frantziaren bazterrean. Elsb Fram 90. Joan aal nadiñ munduko lau parte osotan barrena. Berron Kijote 49.

4. Mensajero. "Parte, correo de los Reyes a su Corte" Lar. Partiak laster zabaldu ziran / udan eguna bezela: / zazpi urtian iltzat zeukaten / kondesa etorri zala. Auspoa 123-4-5, 121.

5. Parte de la gramática. Gramatikak dituen zortzi parteak. Cb EBO 30s. Beste parteak berboaren aldean zer ikusirik ez dute. Ib. 32.

6. Papel que se juega, se representa (sentidos prop. y fig.). Ez zaitut zu ez behar egin / Paxuko debot atea, / Maingu tringil horien berdin: / Berex da zure partea. "Votre rôle". Monho 38.

7. (Como segundo miembro de comp., con sentido temporal). "Atsalde partetik etorriko da (V-gip)" Gte Erd 250s. v. GOIZ-PARTE. Negu partian. fB Ic I app. 23. Uda-partian aita-semiak / aritzen giñan labrantzan. Xe 270. Uda partea zelako. Goñi 89. Uda partean. Basarri 163. Negu partian nik gauak beti / ezteramazkat barurik. Mattin 112. Uda partean ainbeste jende joan oi da Emioko gurutzera. BBarand 92. Goix parteko orduak aprobetxauaz. Gerrika 248. Iluna goizago sartzen zen, bereziki negu partean. Larre ArtzainE 38. v. tbn. Iraola 69. Noe 123. BasoM 65.

(Precedido de -ko). "Aurtengo partean bukatuko ote dira lan oiek?" (G-azp). Milla beatzireun da / larogeiko parten, / bertso batzuek jartzen / saiatzen naiz tarten. Insausti 185.

8. Parte, informe. Gaurko Gazetan irakurri degu Urmenetan Hernaniko akzioko partea. CartAnd 386. Lotara etzan aurretik, partea irakurtzen zaio ejército de España-ri. AZink 117.

(V-gip ap. Elexp Berg; G-azp). "Noticiario de Radio Nacional [...]. Entzun dozu partia?" Elexp Berg. Cf. PARTE EMAN.

9. (V-gip ap. Elexp Berg; G-azp). (Pl.). "Las 'partes pudendas', las del hombre, sobre todo. Ostikaria emun dotsa partietan" Elexp Berg. Batek astoaren parteak ere janda omen zeuzkan. BasoM 67. Mula batek bere "parte" inguruan ostikoz jota. TxGarm BordaB 101.

II (Adv.).

En parte. v. PARTEZ (c). --Eta hori ezta ia egiten? --Egiten da parte, baina desiratzen dugu haren Resuma haur ardura emenda eta abanza dadin. Ins E 5v. Enzuten dut dibisione dela zuen artean: eta parte sinhesten dut. "J'en croi une partie". Lç 1 Cor 11, 18 (He y Bibl parte; TB parte bat, Dv hein bateraino, Ol nolarebait, Ker zelanbait, IBk zerbait-zerbait). Nola ezagutu-ere baikaituzue parte. "En partie". Lç 2 Cor 1, 14 (He y Bibl parte; TB parte batez, Dv erdi ezagutu, IBk e IBe erdizka). --Bide eder, on eta garbia da? --Parte gaisto, lohitsu eta ederra. Volt 136. Faltak parte edo oso dituela barkhatzen. EZ Man I 24. Diru bilduko den hau enplegatuko da parte ordena hunetako pobreak sokorritzea gatik, parte defuntu beharrak ehorztea gatik. Harb 436. Zorra parte pagatu, parte kitatu. Tt Onsa 117. Zure mina pharte eneki züzün. ChantP 164. Oinguan parte arrazoia dauka. Apaol 47. Nun, noiz, norekin hasi ote zen bertsu ontzen? Parte, odolean zuenetz gaude. Lf ELit 259. Gero etorriko zen moztura bat, urtetsu batekoa, soldadogoa hor ezartzen baitzuten gutiz-gehienek, parte beren hautura. Larre ArtzainE 157.

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper