Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=ibili 15 sarreratan aurkitu da.

ibili1, ibil, ibiltzen

1 da ad. Gorputzaren zatiren batek beti lurra ukitzen duela higitu. Oinez ibili. Herrestaka ibili. Zutik ibili ezinik. Jaiki hadi eta ibil hadi.

2 da ad. Toki batetik beste batera higitu. Euskal Herri osoan barrena ibili ondoan. Ezagutaraz iezaguzu ibili behar garen bidea. Abiatu garen bidetik ibili nahi genuke. Aurrera eta atzera ibili. Batera eta bestera ibili gabe. Nondik nora ibili haiz? Etxetik lantegira eta lantegitik etxera ibili. Ni ere Ameriketan ibilia naiz. Airean dabiltzan hegaztiak. Eguzkia egunero badabil bere bidean. Zaldiz ibili. Itsasoz ibili. Itsasoan dabiltzan denboran. Ihesi ibili. Beribil asko dabil errepide honetan. Ordura arte ongi ibili zen ontzia portuan sartzean galdu zen. Oso laster dabilen ibilgailua. Anitz esamesa zebilen haren gainean. Gauaz ibiltzen dena. Lagun onekin ibili. Ongi ibili!

3 du ad. Korritu. Berriz ibili behar ez ditugun bideak. Kalbarioko mendira igotzeko, Jerusalem guztia ibili behar zen.

4 da ad. Aritu, jardun, bereziki higituz. Beti borrokan ibili gabe. Pilotan ibili. Saltsa horietan ibili garen gehienok. Atez ate eskean dabilena bezala. Ez gara alferretan ibili, gurea atera dugu. Zer(tan) zabiltza? Zure bila nenbilen ni. Mendeku bila ez ibiltzea. Eror eta jaiki dabiltza. Zirenak eta ez zirenak eralgitzen ibili da. Lanpeturik dabil. Kontuz ibiltzeko esan zion. Argi ibil hadi! Oker zabiltza. Larri ibili zen bolada batean. Alfer-alferrik dabiltza. Eleberri bat egitekotan omen zebilen. Gerorik gerora ibili naiz.

5 da ad. (Ogibidea edo egitekoa adierazten duen predikatu-osagarri batekin). Aritu, jardun. (Dagokion predikatu-osagarriak ez du artikulurik edo kasu markarik hartzen). Ik. joan 3; egon1 3. Kapilau ibili zen. Bi apaizgaiak elkarrekin ibili ziren soldadu. Behin ere aprendiz ibili gabe ofizioa ikasi.

6 da ad. (Kopurua adierazten duen adizlagun batekin edo zenbatzaile zehaztugabe batekin). Izan, egon. Lapur ugari dabil azken bolada honetan. Onen artean gaizto asko dabil. Janariak badabiltza mahaian nasai eta ausarki.

7 da ad. (Haizeaz mintzatuz). Haizea dabil. Haize handia zebilen egun hartan.

8 da ad. Norbaitekin harremanak izan. Askorekin ibili ondoren, neskazahar gelditu da.

9 da ad. Funtzionatu. Erloju hori ez dabil.

10 du ad. Erabili. Oinetakorik ez zuten ibiltzen.

ibili2

iz. Ibilera. San Pauloren ibiliak. Etxetik lanerako eta lanetik etxerako ibilietan.

ibilian adb. Ibiliz. Ibilian asko ikasten da.

ibilian-ibilian 1 adb. Behin eta berriz saiatuz, ekinaren ekinez. Ibilian-ibilian, azkenean, ikasi egin du pilotan.

2 adb. Ibili eta ibili. Ibilian-ibilian, goizeko hamarrak aldean heldu ziren herrira.

ardora

iz. Arrain sardak uretan sortzen duen argitasuna.

ardoran ibili Ardoraren argitasunaz baliatuz arrantzan egin.

argi

1 iz. Gauzak ikusgai bihurtzen dituen eta begiak hautematen duen erradiazioa. Argi bizia. Eguzki-argia, egun-argia. Argi artifiziala. Nobelan ez da, hitz batean, argi-ilunik, eta argi-ilunean dago maiz gizatasun mardula. Argia eta ilunpeak.

2 iz. Egun-argia. Argia egin bedi. Goizeko argia urratzen hasia zen.

3 iz. Argi artifiziala, bereziki elektrizitatezkoa. Argia piztu. Argia itzali, amatatu. Herriko hogei baserri argi gabe daude oraindik. Etxalde inguruan argi olioa eman dezaketen landareak dituzte.

4 iz. (Kontagaia). Argi puntua, argi iturria. Herriko argiak itzali zirenean. Etxeko argi guztiak piztu. Argi bat iluntasunean. Autoaren atzeko argiak.

5 iz. Fis. Gorputz goriek eta lumineszenteek igortzen dituzten uhin elektromagnetiko ikusgai eta ikusgaitzak. Argiaren jatorriari buruzko teoriak. Argi uhinak. Argi sorta kolorebakarra. Argiaren lastertasuna.

6 iz. Zerbait argitzen, zerbaiti buruz argi egiten duen gauza. Jauna dut argi. Hor ibili zen argi bila, baina kolpe huts egin zuen. Ilunpe beltzen artean haatik agertu zitzaigun argia.

7 iz. Begien argia: ikusmena. Bere bi begietako argia galdurik.

8 iz. Ulertzeko edo zerbaitez jabetzeko ahalmena. Argi gutxiko, argi laburreko gizona. Arrazoiaren argi soilaz ezin ezagut daitekeena. Argien mendea.

9 adj. Argitasun handia jasotzen duena. Anton. ilun. Etxe, gela argia.

10 adj. Egunaz, eguraldiaz edo zeruaz mintzatuz, hodeirik gabea, argitsua.

11 adj. (Koloreez mintzatuz). Berde, gorri argia. Behiak izan behar ditu adarrak leunak eta argiak.

12 adj. Adimen zorrotzekoa. Ik. buruargi. Mutil argia da. Bere ikasle argiena.

13 adj. Adimen argiko gizona: adimentsua.

14 adj. Ongi nabaritzen edo erraz ulertzen dena. Hots argia. Letra argiz idatzi. Idazkera argiko gizona. Euskara argi, ulerterraz, garbi eta ongi josian. Hizketa argia. Irudi argiago eta osoagoa.

15 adb. Zalantzarik edo puntu ilunik gabe. Argi daukat egin behar dudana. Argi dago zer nahi duen. Eguzki argia bezain argi dagoen auzia. Argi utzi nahi dugun puntua. Argi adierazi genuen edozertarako prest geundela. Argi ikusten da zeren bila dabilen.

argia hil da ad. Argia itzali. Aldare aitzineko argiak irudi zuen hiltzera zihoala.

argi alba, argi-alba Egunsentia. Argi albarekin joan zen elizara.

argi belar, argi-belar Alpapa.

argi egile, argi-egile adj./iz. Argi egiten duena. Zeruko izar argi-egileak. Jainkoak emaniko aitzindari bat, gidari bat eta argi egile bat. Leize honetan galdu beharrak ginen gu argi-egilerik ez izatera.

argi egin 1 Argitasunez bete. Ik. argitu1. Eguzkia sortu zuen, lurrari argi egiteko. Betiko argiak egingo die argi.

2 Zerbait argiago bihurtu. Auzi nahasi honetan argi egin diezagukeen norbait.

3 Ikusmena bihurtu. Itsuei argi egiteko.

argi-emaile adj. Argi-egilea. Izar iparraldeko, argi-emailea, gure zorioneko, bide erakuslea.

argi eman Argi egin. Beti argi emanaz, lehen bezain handia, egun oro ikusten dugu eguzkia.

argi errainu, argi-errainu Argi izpia. Horra bada, doi-doi, nik behar dudan argia, argi guztien lehenik jaioa, argi errainu guztien hasiera eta jaiotza. Leihotik sartzen zen argi errainuak ezkaratza argitzen zuen.

argi eta garbi adb. (esan, hitz egin, erakutsi, bereizi eta kideko aditzekin). Oso garbi, erraz ulertzeko eran; zalantzarako biderik utzi gabe. Argi eta garbi hitz egin zutelako auziaz. Ni horren alde nago, argi eta garbi. Argi eta garbi ikusten dugu, halere, ezetz, ez dagoela ongi.

argi ezkila, argi-ezkila Egunsentiko kanpai-joaldia. Argi-ezkilarako elizan izango da hura egunero.

argi giltza, argi-giltza Etengailua.

argi haste, argi-haste Ipar. eta Naf. Egunsentia. Goizean, argi hasteak ez ditu kolpez hartzen zeruko eremu guztiak. Argi hastean jaikirik. Argi hasteko atera.

argi ibili Erne ibili, kontuz ibili. Argi ibili beharko dute hemendik aurrera. Argiago ibiltzen ez badira, arazoak izango dituzte.

argi-ilun 1 pl. Argiak eta itzalak. Ik. argi-itzal. Gai horren argi-ilunak.

2 Argiantza.

argi iturri, argi-iturri 1 Argiaren iturburua; argizagia. Argi-iturri honetan edan zituzten Elizako doktore santuak beren liburuetan ikusten diren argi ederrak. Eguerdi aurretxoa zen, eta argi-iturri nagusia, kiskalgarri, goi-goian zegoen, udako egunik beroenak heldu zirelako.

2 adj. Jakintsu ustekoa. Hori nola joango zen asmatzeko, ez da argi-iturri izan beharrik.

argi-itzal 1 pl. Argiak eta itzalak. Ik. argi-ilun. XX. mendearen argi-itzalak.

2 Argiantza. Gauetan, kaleko kriseiluen argi-itzaletan, dantzan eta txaloka hasten ziren.

argi izpi, argi-izpi Egunaren lehen argi izpiek esnarazi ninduten. Eguzkiaren argi izpia leiarra hautsi edo zikindu gabe irten den bezala. Ez zaigu behintzat kaltegarri gertatuko bata bestearekin erkatzea, argi izpiren bat sor daitekeelakoan.

argi oilar, argi-oilar Zomorroz-eta elikatzen den txori moko-luzea, buru gainean lumazko mototsa duena (Upupa epops). Garagarrilean, mendi hauetako baso inguruetan, argi-oilarrak ikusi ohi ditugu.

argitan 1 adb. (-en atzizkiaren eskuinean). Aipatzen denak argi egiten duela. Kandelaren argitan irakurri zuen. Ilargi-gaua zenean, haren argitan aritzen ziren lanean. Ilunpetan gauza gehiago esaten dira eguzkiaren argitan baino. || Sorginak zilarrezko orrazia ilargi-argitan erabiltzeko prest zeukan.

2 adb. Argiarekin, egun-argiz. Plazan, argitan egiten diren dantzak. Nik ilunpetan esaten dizuedana, zuek esazue argitan.

argitan egon Zerbait argi batek ikusgai egiten duela egon. Argitan daude etxeetako leihoak.

argitara atera Argitaratu. Sail honi loturik argitara atera zituen lehen lanak liburu batean bildu zituen.

argitara eman 1 Argitaratu. Eta ezagutuko badira, argitara eman beharko ditu norbaitek. Doktrina berria, Jaun Apezpikuaren baimenarekin argitara emana.

2 Erditu. Bazekien Andre Mariak haurra argitara emateko muga heldu zela.

argitara ilki Argitara irten.

argitara irten Zenbait euskaltzale presturi eskerrak, poema irten zen argitara azal ederrez jantzirik. Han irteten dira argitara lagun hurkoaren hutsegite egiazko edo gezurrezkoak.

argi txakur, argi-txakur Lurgainean, bereziki leku zingiratsuetan eta hilerrietan, higitzen ikusten den gar txikia. Argi txakurrak haragi ustelak sortzen omen ditu. Egiazko argiak, eta ez argi-txakurrak, izan behar du ekintzaren gidari.

argi txinta, argi-txinta Argi izpia. Argi-txinta sumatuz, jaikitzen naiz goizero belaunak arin.

argi urratze, argi-urratze Egunsentia. Ik. egun-urratze. Biharamun goizean, argi urratzearekin atera zen. Hau gau luzea, gau beltz ilun izugarria, argi-urratze gabea, oilariterik izanen ez duena.

argi urte, argi-urte Luzera-unitatea, argiak urtebetean egiten duen bidearen (hots, 9,46070 x 1015 m-ren) baliokidea. Eguzki sistematik hamabi argi urtera dago izar hori.

argi zirrinta, argi-zirrinta Ipar. Egunsentia. Argi zirrintan jaiki nintzen. Txorien kantuak eta argi zirrintak seinalea goizik emanik.

argi zulo, argi-zulo Sabai leihoa.

argi zuzi, argi-zuzi Zuzia. Eskuan argi-zuzi irazekia. Begia da gorputzaren argi zuzia.

droga2

iz. Bizk. Auzia, istilua, errieta. Munduan drogarik ez balitz, legegizonak goseak hilik. Borroka eta droga.

droga atera Bizk. Iskanbila, istilua sortu. Jokoan galdu behar zuela konturatzen zenean, droga ateratzen zuen.

droga egin Bizk. Jokoan, iruzur egin.

drogan ibili Bizk. Errietan ibili. Goiko andre-gizonak beti drogan dabiltza.

hankamotz, hanka-motz

1 adj. Herrena. Plazan bildu ziren hanka-bakar eta hankamotzentzat.

2 adj. Hankabakarra. Achab kapitain hankamotzaren gorrotoak hondamendira darama ontzi arina.

hankamotz gelditu (ibili...) Zerbait falta duela, erdizka. Aurrekontu honekin ikerketa hankamotz geratzen da. Aurten, jaiak, hankamotz gelditu dira.

ikara

1 iz. Hotzak, sukarrak eta bereziki beldurrak edo izuak gorputzean eragindako astinaldi labur eta arinen segida; beldur guztiz handia. Ik. laborri; dardara; hotzikara. Oi, zer ikara, zer beldurra! Hori entzutean, ikarak hartu ninduen. Nork ikara handi bat hartuko ez du hitz hauek entzunda? Hezurretarainoko ikara. Ikaraz laztuak ziren. Ikaraz dar-dar. Ikararen ikaraz ez zekien zer egin.

2 iz. (Hitz elkartuetan, bigarren osagai gisa). Beldur-ikara larria. Izu-ikara gorriak. Txoriaren poz ikara gozoa! Zurbil-zurbil, heriotza-ikarak jota. Sukar ikarak ditu. Hau bihotz ikara!

3 iz. Ikaraioa.

ikara egin Dardaratu. Ik. ikaratu. Lurrak ikara egin zuen arratsaldeko hiruretan. Ikara egiten zion gorputz guztiak. Eskuak ez dit ikararik egiten.

ikara egon Ikaraz egon. Ikara zegoen zer aterako ote zen.

ikara eman Ikaratu. Pentsatzeak ere ikara ematen du. || Ni ikusteak ikara gogorra ematen die.

ikara eragin Ikara eginarazi. Ik. ikararazi. Ikara eragiteko moduko tokia. Gomuta honek ikara eragiten du.

ikara ibili Ikaraz ibili. Ikara dabil. Oinetako lur hau ikara dabilkigu.

ikara izan da ad. g.er. Beldur izan. Gizona ikara zen bakartegian.

ikaran adb. Ipar. Ikaraz. Hotzez, beldurrez ikaran. Ikaran hasi zen. Turkoen beldurrez ikaran zeuden bazterrak. Mundu guztia ikaran zeukan armada hark. Hori ikusita, nor ez da ikaran jarriko?

ikaraz adb. Dardaraz. Ikaraz gabiltza ezin jakinez zer gertatuko den. Hots bat entzun orduko, ikaraz zegoen. Tristurak berehala bete eta ikaraz jarri zen. Hotzak ikaraz jaio da gauerdian.

ikaretan adb. Ikaraz, ikaran. Hotzak ikaretan. Ikaretan bizi. Ikaretan gaude. Haragiak ikaretan.

itzuri, itzur, itzurtzen

da/zaio ad. Norbait beste norbaiten edo zerbaiten mendetik, edo loturik dagoen tokitik, askatu eta ihesi joan. Cassio zoro itsu haren mendetik ezin itzur daitekeelako. Bakar bat itzuri izan zen sarraski hartatik. Eroa da behin presondegitik itzuriz gero, berriz bihurtu nahi dena. Arriskutik itzurtzeko. Nora naiz itzuriko? Nola itzuriko natzaio Jainkoaren jujamenduari? Jainkoa dela hartzekodun zorrotz, egiten dituen emaitzez kontu hertsi galdetzen duena, eta inor ezin itzur dakiokeena. Oren gaitz bati itzur dadina, ehuni (esr. zah.). || (Gauzez mintzatuz). Solasa segitzean behar ez den zerbait itzur dakizun beldurrez. Han-hemenka itzuri diren hutsegiteak irakurle zuhurrak zuzen bitza. Barka bekit okerrik itzurtzen baldin bazait, presakaegi irakurri dudalako. || Oroit zaitez gerla hau ezin itzurizkoa dela, eta baitezpada edo gudukatu edo hil behar dela.

itzuri egin Ihes egin. Eskuetatik itzuri egin zigun ia. Ezerk ez zion hari itzuri egiten. Borrokari itzuri egin nahirik.

itzuri ibili Ihesi ibili. Erdararen itzuri dabilela. Edozein nabarmenkeriatatik itzuri dabilen klasikoa.

itzuri joan Ihesi joan. Gazta badoakio itzuri lurrera.

jolas

1 iz. Atsegin edo atseden hartzeko jarduna, olgeta, jokoa (dirurik jokatzen ez dena) edo kirola. Ik. josteta; joko. Ez dira horiek haur jolasak. Haurren jolasei begira egoten zen. Euskaraz jolasean, euskaraz lanean. Euskal abesti, dantza eta jolas garbiak. Gaurko jolasetan garrantzirik handienetakoa duena zinema da. Neskatxen eta mutilen bilerak, jolas eta hitz egite lotsagarriak. Ez dute atseden eta jolas beharrik. Maite jolas arin bat. Haragizko jolasetara iraultzen da gehienez, gogo gaiztoz bezala. || Haren azken zinema lana irudimen jolas arin bat da. Jolas bertsoak ondu zituen Larramendik.

2 iz. Solasa, hizketa.

jolasean (ari izan, ibili...) adb. Jolasten. Ez nauk jolasean ari. Neska-mutilak elkarrekin jolasean badabiltza. Jolasean dabiltza bildotsak soroan. Jolasean hasi zena benetan bukatu zen.

jolas egin Jolasean jardun. Ik. jolastu. Haur jostailu bat bezala hartu haute jolas egiteko. || Nahi adina jolas egin dun nirekin. || Hari bati eragin eta katuari jolas eginarazten nion.

jolas lagun, jolas-lagun Jolasean aritzeko laguna. Ik. jolaskide. Txikitako adiskidea zuen Telleria, jolas laguna. Nahi al duzu beste jolas lagun bat aukeratu?

jolas ordu, jolas-ordu Jolaserako denbora; ikastetxeetan, eskola-saioen artean hartzen den atsedenaldia. Ik. jolasaldi; jolasgarai. Hamarretatik hamar eta erdietara dute jolas ordua.

jolas parke, jolas-parke Jolaserako eta jostatzeko instalazioak dauzkan barrutia. 1955ean lehen jolas parkea sortu zen Kalifornian: Disneyland.

kontu1

1 iz. Kopuru bat zenbatzea edo mugatzea. Irabazien eta galeren kontua. Kontu zehatza. Hutsen kontua laster egingo dut. Silaben kontua izan da neurkeraren muina. Gramatika alorrean ilunpetan dauden auzien kontua ezin konta ahalakoa litzateke. Dendetan erdarara jotzen da askotan kontuetan. Hizkuntza horiek bi zirela, gutxieneko kontuan. Neure Jainkoa, zure egunak konturik gabeak dira eta zure urteek ez dute akabantzarik. Bere bekatuen neurria bete arte, kontua konplitu arte.

2 iz. Irabazien edo xahutzeen zenbatekoa dakarren agiria. Jatetxeko kontua ordaindu. Jauna, bost erreal da berorren kontua. Hileko gastuen kontua. Kontu-ikuskaria.

3 iz. Banku kontua. Ik. kontu korronte. Kontu bat ireki.

4 iz. Inform. Ordenagailu, webgune edo aplikazio batean sartzeko sistema, erabiltzaile izena eta pasahitza eskatzen dituena. Nicolas Sarkozy Frantziako presidenteak Twitter kontua ireki du. Erabiltzaileak behin kontuan sartzea nahikoa du aplikazio guztiak atzitu ahal izateko.

5 iz. Arreta, ardura, arta. Gurasoen kontu onari ongi erantzunik. Kontu hobea dute gariaz. Gauza guztien kontua duena. Kontu eta arreta handiarekin hilduratu behar da grina nagusia. Kontu handia ipini behar dugu horretan. Elizkizunetan laguntzeko eta behartsuen kontua edukitzeko.

6 iz. Arazoa, auzia, egitekoa. Hori da kontua. Hori beste kontu bat da. Hori ez da nire kontua. Gure kontuak zuzentzeko ordua heldu da. Zeharo bat gatoz kontu horretan. Ez dela txantxetako kontua. Aspaldiko kontuak. Adin kontua da hori. Sorgin kontua dirudi. Kontuak egiteko orduan izaten dira kontuak. || Elkarrekin betiko kontuak esaten.

7 iz. Ipuina. Munduko alferrikako esamesak, gezurrezko ipuin edo kontuak.

8 (Artikulurik eta kasu markarik gabe, adizlagun balioko hitz elkartuak osatuz). Behi kontu jartzen ninduten askotan: behiak zaintzen. Amona falta zenean, ordea, eguarte gehiena haur kontu galdu behar nik.

9 interj. Kontuz. Eta kontu, ez duzu esan behar nor izan duzun lagun bekatuan. Kontu, kontu, ate zahar hori puskatu gabe. Kontu, gero!

banku kontu, banku-kontu Aurrezki kutxa edo banku batean ezarritako dirua; diru gordailu horren zor-hartzekoen agiria. Ik. kontu 3. Espainiako Auzitegi Nazionalak ikerketa hasi berri du auzipetuak Suitzan banku kontuak dituen jakiteko. Lapurrek milioika erabiltzaileren posta elektronikoen helbideak zituzten, eta banku kontuetatik dirua ebatsi nahi zutenean, banku eta kutxen izenean mezuak bidaltzen zituzten.

-en kontura 1 Aipatzen denak ordaintzen duela. Bazkaria norberaren kontura izango da. Majo bizi da hura aitaren kontura.

2 Aipatzen dena barre- edo iseka-gaia dela. Jendearen kontura barre egingo dugu. Gu baino ahulagoak direnen kontura barre egitea, alegia, ez da umorea, zapalkuntza baizik. Txantxetan ibili ginen haren kontura, iraindu egin genuen behin eta berriz.

3 (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean). Inoren mende egon gabe (lan egin, bizi...). Ik. beregain. Lan egin, neure kontura bizi, hori zen nik behar nuena.

kontua(k) eman Kontu eman. Etxeko gorabehera guztiaren kontua eman zion. Kontuak eman behar zituenean. || Zein kontu estua eman beharrak zareten Jainkoaren aurrean!

kontua(k) garbitu Zorrak kitatu. Itzuli zen morroi haien nagusia eta haiekin kontuak garbitzen hasi zen.

kontua(k) hartu Kontuak eskatu. Kontuak hartu dizkidate euskal idazle bakoitzari liburu batean opa nizkion edo ez nizkion lerroak direla eta.

kontuak atera 1 Kalkulatu. Kontuak arretaz ateratzen baditugu. || Ez zitzaizkion kontuak ateratzen.

2 Zerbaitetatik halako ondorioa atera. Bestela hemendik zer datorkigun, orain kontuak atera. Hortik atera kontuak, nola ibili naizen.

kontuak egin Irabazien edo xahutzeen zenbatekoa kalkulatu. Ez da aski jatea, nagusia; kontuak egin behar ditugu. Orduan kontuak egingo eta zorrak pagatuko dituzula. Euskararekiko kontuak ere garbiro egin beharrean aurkitzen gara.

kontuak errendatu Kontuak eman. Ik. kontu eman. Jainkoari kontuak errendatu dizkio.

kontuak eskatu 1 Egintza bati buruzko azalpenak eskatu; irabazien edo xahutzeen azalpena eskatu. Nor naiz, beraz, herri oso bati kontuak eskatzeko?

2 Irabazien edo xahutzeen azalpena eskatu.

kontuak galdetu Ipar. Kontuak eskatu. Jaun horri behar zizkioten kontuak galdetu.

kontuak kontu Nolanahi ere, dena dela. Kontuak kontu, baikor agertu zen etorkizunari begira. Ondo pasatzen genuen, kontuak kontu.

kontuan eduki Kontuan hartu. Ik. aintzat eduki. Irakurleak kontuan eduki gabe. Orain idazten diren euskalkiak kontuan edukitzekoak dira, batasun osorik ez duguno.

kontuan egon Erne egon. Gau eta egun kontuan egoteko, arerioak har ez gaitzan.

kontuan erori Gip. Konturatu. Etsaiz inguraturik gaudela kontuan erori gaitezen.

kontuan hartu Gogoan hartu, gogoan izan. Bere egoera kontuan hartu gabe. Hark ez zuen kontuan hartzen gu ere hara joango ginela. Urte horiek kontuan hartu gabe.

kontuan ipini Gaztigatu, abisatu. Ik. jakinaren gainean ipini. Kontuan ipintzen zaituztet, engaina ez zaitezten.

kontuan izan Kontuan hartu, gogoan izan. Kontuan izango dut iradokizuna. Kontuan izan koaderno honek hogeita bost urte inguru dituela.

kontuan jarri Gaztigatu, abisatu. Ik. jakinaren gainean ipini. Kontuan jarri naute ni, aurkitzen dela eri.

kontuan jausi Bizk. Konturatu. Geroxeago jausi zen kontuan; tabernan egongo zen.

kontu atera (atera kontu esapidean, kontuak aipatutakotik atera behar direla adierazteko). Atera kontu, zer konfiantza daukadan nik neure buruarengan!

kontu atxiki Ipar. Arreta jarri. Behar dute artzainek horretaz kontu atxiki, nahi ala ez.

kontu eduki Arreta jarri. Izan bedi nire eginbidea zure loriaz eta ohoreaz kontu edukitzea.

kontu egin 1 Kasu egin; arduratu. Mundu hau ez da deus, egizu kontu beste munduaz. Kontu egin hazi on hau ez galtzeaz. Umekeria hutsa zelakoan, ez zion konturik egin lehenbizikoan. || Literatura ondareaz batere konturik egin gabe. Ez duzu kontu handirik egingo airean dabiltzan hitzez. Jainkoaren aginduez kontu gutxi eginik.

2 (Subjuntibozko edo aginterazko adizkiekin). Demagun, eman dezagun. Egin dezagun kontu begien aurrean daukagula ametsik zuri-gorriena egia bihurturik. Egizu kontu, itotzeko zorian eduki duela otsoak ardiren bat.

3 dio ad. Zaindu, begiratu. Hamasei soldaduk kontu egiten ziotela. Ardiei kontu egiteko.

kontu emaile, kontu-emaile Zerbaiten kontu ematen duen pertsona.

kontu eman Zerbaiten azalpena edo arrazoiak eman. Ik. kontua(k) eman. Eta horietaz guztietaz kontu eman beharko dugu. Ez diot inori konturik eman behar.

kontu garbiketa, kontu-garbiketa Kontuak garbitzea, zorrak kitatzea. Mayans-ekin kontu garbiketan ari zen.

kontu hartu Azalpenak eskatu; zaindu, begiratu. Zilegi al da ikasleari ikastetxetik kanpo egiten duenagatik kontu hartzea? Ez da bekatu otseinei kontu hartzea, jakiteko leialak diren ala ez.

kontu hartzaile, kontu-hartzaile Kontu hartzen duen pertsona; bereziki, estatuko edo sozietate bateko kontuak aztertzen eta ikuskatzen dituena. Jesu Kristo izango da, bada, gure kontu-hartzaile eta epaile. Lege berriaren arabera, udal bateko idazkari edo kontu-hartzaile izateko euskaraz jakitea ez da nahitaezkoa izanen.

kontu hartzailetza, kontu-hartzailetza Kontu hartzailearen jarduna edo zerbitzua. Udaleko Kontu Hartzailetza Saila.

kontu hartze, kontu-hartze Azalpenak eskatzea; zaintzea, begiratzea. Zertarako da etsamina edo kontu hartze hau?

kontu izan 1 Norbait zaindu, norbaiten ardura izan. Neronek, nonahi zutaz kontu izango dut.

2 Arreta izan, kontuz ibili. (Batez ere aginterako formetan erabiltzen da). Kontu izan zeuen buruarekin! Kontu izan etxeko zerbitzua kontratatzean. Ardoarekin kontu izan. Gutxienez, ikasi beharko genuke zorrekin kontu izaten.

kontu kontari, kontu-kontari adb. Berriketan. Kontu-kontari ari zen. Denbora pasatu genuen kontu-kontari atean. Etxetik hasiko naiz kontu-kontari.

kontu korronte Banku edo aurrezki kutxa bateko kontua, bezeroari bertan ezarritako dirua nahi duenean eta nahi duen kopuruan eskuratzeko aukera ematen diona.

kontuz 1 adb. Arretaz, artarekin. Ik. kontuz ibili. Entzun kontuz. Bizi gaitezen kontuz. Orduko idazleek kontuz erabili zituzten hitz asmatu berriak. Kontuz-kontuz lagundu zioten autoraino. || Kontuz baino kontuzago ibili behar da horretan.

2 interj. Norbaiti erne ibiltzeko adierazteko erabiltzen den hitza. Kontuz, gero!

kontuz ibili Argi ibili, erne ibili. Kontuz ibili eta bazterretik joan. Zabiltza kontuz agintedunekin.

kontuzko 1 adj. Arretazkoa. Kontuzko azterketa egin. Gauza kontuzkoetan ala arinetan.

2 adj. Arduratsua. Gauza txikietan kontuzkoa dena gauza handietan, eskuarki, kontuzkoago izaten da.

nire (zure...) kontu Nire (zure...) ardurapean. Gainera, gizadia zaintzea ez dago nire kontu. —Lehenbailehen egin behar duzu lana. —Nire kontu, jauna, nire kontu. Nik ekarriko ditut zezenak, eta gainerakoak, zuen kontu. Uzten du bere kontu mahaia.

kopla

1 iz. Hitz neurtuzko ahapaldia. Kopla santuak kantatu. Kopla edo bertso latinezkoak.

2 iz. Euskal herri-literaturan, bi puntuko bertsoa, bereziki kopla zaharra. Eguberri koplak. Laudoriozko koplak. Bertsolari bakoitzak kopla bana. Koplak eman. Koplak egin. Kopla-egilea.

3 iz. Funtsik gabeko itzulingurua edo aitzakia. Koplak alde batera utzi eta esan ezazu: ostu al duzu oilorik? Arrautza bategatik horrenbeste kopla! Espainian ez zen izan hainbeste kopla gauzak erabakitzeko.

koplan adb. Kopletan. Koplan kantatu ohi dut.

kopla zahar pl. Jaiegun edo ospakizun berezietan etxerik etxe eskean ibiliz kantatzen diren koplak. Urtezahar gaueko eskean kantatzen ziren kopla zaharrak.

kopletan adb. Bertsotan. Manexen lana kopletan ezarri. Kopletan hasi zen.

kopletan ibili adb. Txantxetan ibili. Ezetz erantzun diot, ez nabilela kopletan.

larri1

1 adj. Handia. Anton. xehe1. Bihi larriak. Gatz larria. Bahe larritik igaro. Abere larri eta xeheak. Hirietan eta herri larrietan. Bekatu larriak. Kalte larriak egiten dituena. Guztioi dagokigun auzi larri honetan. Bada beste arriskurik, are larriagorik. Ez da aditza euskalkien arteko bereizkuntzarik larriena. Arrazoi larririk gabe. Bera da errudun larriena. Zor larria diogu egileari. Kontu larriagoa da pasarte horiek itzultzea.

2 adj. Letrez mintzatuz, letra xehea baino handiagoa, era berezikoa, perpausen eta izen berezien hasieran ipintzen dena. Ik. maiuskula. A eta T larriak.

3 adj. Baheez, sareez eta kidekoez mintzatuz, zulo handiak dituena. Batzuek zetabe larriegia hartzen dute beren kontzientzia ikertzeko.

4 adj. Ondoeza edo kezka bizia sortzen duena, estua, hertsia. Heriotzaren itxura larria. Estutasun larrian. Premia larria. Kinka larrian. Dei larriak eginik. Gure hizkuntzaren egoera larria. Gerrateko urte larriak igaro zirenean. Heriotzako ordu larrian. Eritasun larria. || Izerdi larria: larritasunak eragindako izerdia.

5 (-en atzizkiaren eskuinean, izen gisa). Ik. larri2. Atsekabea baretu ahala, argiago ageri da galeraren larria. Oi, nire larria!

6 adb. Estutasunean; ondoezetik edo kezka biziko egoera batetik irten ezinik. Estu eta larri. Zorrez beterik, larri zebilen (Ik. larri ibili). Zer gertatzen zaizu, horren larri egoteko? Kontrabandoaren bila hor zebiltzan larri. Gure bihotza triste eta larri da. Prosa lasaia egiteko, lasai ari behar, ez larri eta arnasestuka. || Osasun egoera larrian. Larri dago aita, ez du luzaroan iraungo. Hizkuntza larri dabilkigu, hilzorian ez badago ere.

larri ibili 1 Norbaiti zerbaitez ez fidatzeko adierazteko erabiltzen den esapidea. Siberian ere, larri ibili, izango du kontakturen bat. Larri ibili, ez ote duen oraindik ere jotzen. Guk dakigula oraindik ez, baina larri ibili laster ez izatea, larri ibili!

2 (Erantzunetan, solaskideak agertu duen susmoarekin bat gatozela adierazteko). —Egingo nuke oraindik arrazoia berak izango duela, eta lasai-lasai etorriko dela. —Bai, larri ibili.

larri-larri adb. larri-ren indargarria. Larri-larri esnatu zen, izerdi patsetan. Gaztainadiak galdu dira ia erabat; hariztiak ere larri-larri oraintxe.

larri-larria adb. Handizka, xehetasunetan sartu gabe. Ik. larriki 2. Hona, larri-larria, zer erran zaigun goiz honetan.

letra larri Letra xehea baino handiagoa den letra, era berezikoa, batez ere perpausen eta izen berezien hasieran erabiltzen dena. Ik. maiuskula; larri 2.

oker

1 adj. Lerro zuzena bezalakoa ez dena, artez ez dagoena. Ik. makur1 1. Akerrak adarrak okerrak ditu. Azazkal okerrak. Kale estu eta okerrak. Mutil hanka-oker bat. Oina okerra daukana beti dabil herrenka.

2 adj. Zuzena ez dena. Ik. makur1 2. Lagun okerrak. Gaizkilerik okerrenak. Ene ibilera okerren berri ongi zekien batek. Uste zuzenez nahiz okerrez. Bigarren alde txarra okerragoa da agian. Gorrotoa baino okerrago izan ohi den axolagabekeria. Okerretik okerragora doazela. Ondore txarra guretzat eta, geroan, okerrago dena, erlijioarentzat. Ez da hori okerrena.

3 (Adizlagun gisa). Oker dago zuhaitz hori. Txapela oker zeraman. Honela oker goaz. Liburu honetan oker ezarri diren hitzak zuzentzeko bidea. Kukuak oker jo dio (Ik. kuku). Oker atera da egin dugun gauza. Behin oker jokatu nuelako. Norbaitek oker edo zuzen, trakets edo dotore, lantzen ez badu, lantzeke geldituko da alorra. Gu baino okerrago bizi da. Inoiz baino hobeto ari beharrean, ezin okerrago jokatuak gara. Hainbat okerrago guretzat. Hori gaizki dago, eta beste hori okerrago. Baina hemen oker-aditu eta nahasketa asko daude. Bere hutsegiteak eta oker esanak zuzentzeko.

4 iz. Makurra, hutsa; oker dagoen gauza. Gure hutsegite, oker eta gaiztakeria guztiak. Barka bekit, okerrik itzurtzen bazait, presakaegi irakurri dudalako. Prest nago okerrak zuzentzeko, erakusten dizkidaten bezain laster. Maiz esan da, eta okerrik gabe, noski, irakurgai irakurgarrien beharrean gaudela. Ez zuen uste lanbide horretatik okerrik etorri behar zitzaionik. Nahasmendu hori, zuzen-okertzaileek berek sortu dute, gero oker-zuzentzaile ager daitezen. Zuzenak okertzen, okerrak makurtzen. Aukeraren maukera, azkenean okerra (esr. zah.).

5 adj./iz. Begibakarra. Itsuen herrian okerra errege (esr. zah.).

oker egin 1 Gauza txarren bat edo hutsen bat egin. Besteren batek oker eginda, niri nahi zidan erantsi. Oker egin dut eta barkazio eske nator. Oker egin duzu?, ordaindu ezazu. || Hasten da jendea neska gaixo hark zer oker egin zuen galdezka. Begira, sendatua zaude eta ez gehiago okerrik egin. Oker handia egingo genioke, ordea, egileari, bide horretatik abiatuko bagina.

2 Haizeak oker-oker eginik utzi ditu zuhaitz asko. Gorputza oker-oker eginda.

3 iz. Okerra, hutsegitea. Barkatuko didak nire oker egina?

oker egon Arrazoirik ez izan. Hori uste baduzu, oker zaude. Baina, oker ez banago, bestetara zuen isuria Orixek. Ez dut uste oker nagoenik, eta ez nuke inolaz ere oker egon nahi. Ustez oker daudenak zuzendu beharrez. Oker nengoen, oker baino okerrago.

oker ibili Oker egon. Oker dabil, oker, beste munduraino helduko dela uste badu. Oker ez banabil, bada beste demagogia mota bat ere. Gero eta okerrago gabiltza.

okerreko adj. Zuzena ez dena, hutsegite edo nahaste baten ondorio dena; kontrakoa. Okerreko bidea hartu zuten. Gauerdi aldean etxeratu zen, bestetan baino basotxoren bat gehiago edanda, eta okerreko etxean sartu zen. Okerreko aldera ihes zihoazkion txerriak.

okerrera egin Egoera okerragora igaro. Ik. okerrera jo. Gehiegi edanez gero, gaitzak okerrera egingo zuelakoan. Egoerak okerrera egin dezakeela ohartarazi digute.

okerrera jo Okerrera egin. Gaixoak, azkenengo egunetan, okerrera jo du. Eguraldiak okerrera joko duela esan digute.

tuna2

iz. Heg. Unibertsitateko ikaslez osatutako musika taldea, bandurriez eta gitarrez lagundurik eta antzinako arropa kapadunez jantzirik, herri kantak kalez kale kantatzen aritzen dena. Salamancako Unibertsitateko tuna.

tunan ibili Bizk. Lgart. Parrandan ibili.

zuzen

1 adj. Norabidez aldatzen ez dena, alde batera nahiz bestera makurtzen edo okertzen ez dena. Bide zuzen horretatik sekula ez saihesteko. Izeiaren gerria zuzena da oso. Enbor zuzenekoa da eta adar sendoak ekartzen ditu. Lerrorik laburrena lurgainean, ez da lerro zuzena. Irakurlea aspertu egiten dute maiz bide zuzen eta zabalek: bihurgune ezkutuak nahi ditu, gora eta beherako aldapa zorrotzak, ustekabeko bidegurutzeak. Erraz ziruditenak zailduz eta zuzen ziruditenak bihurrituz.

2 adj. Mat. Angeluez mintzatuz, 90°-koa.

3 adj. Bitartekorik gabea. Haren ondorengo zuzena. Berri zuzenagorik eta zehatzagorik ez dugun bitartean. Harena ez baita gure arteko umorea, atzerri haietako "humour" delakoaren kide eta oihartzun zuzena baizik. Bide zuzenetik dakit. Esplikatu dudana besteren gogoeten ispilu zuzen izan ledin nahi nuke.

4 adj. Egiaren araberakoa. Ez dut uste iritzi hori zuzena denik. Erantzun zuzena emango luke baita kamutsenak ere. Ezaguera zuzenak berak erakusten du, epetan gauza emateagatik ezin ken daitekeela ezer. Beste zerbait ere aurkitzen dut haren esanetan, aski zuzen ez deritzadana. Idazle ikasi haiek herri hizkeratik ahalik eta urrutien saihesten ziren; beraz, ez ditugu lekuko zuzen, hizkuntza jendeak nola erabiltzen zuen jakiteko. || Itzulpen hau, berriz, zuzena izanik, jatorra da.

5 adj. Zuzentasunaren araberakoa. Irakats iezadazu zeure lege zuzena. Jainkoaren tribunal guztiz zuzenean. Nire epaia zuzena da, ez baitut nire nahia bilatzen. Eskabide zuzena izanik. Eta darabiltzagun asmo guztiak ere ez direla, gerok darabiltzagulako, artezak eta zuzenak. Ez litzateke zuzen orduan esan nizkizunak orain aldatzen hastea. Hori ez da jokabide zuzena. Zuzen dena emango dizuet. Zuzen eta bidezkoa da.

6 adj. Arauen edo ereduen araberakoa. Idazkera zuzen batean, hots bakoitzari letra bat dagokio. Bertso egokiak eta kaxkarrak bereizteko neurri zuzena. Ez du gauza zuzenik egingo. Badaiteke galderak berak makurrak izatea, zuzenak izan beharrean. Saioetan teoriak, eta teoria zuzenak, behar du izan gidari. Ekidin hori zuzena ote zen ala hutsen batek sortua. -en da atzizki zuzen bakarra horrelakoetan. Faksimileak, nahiz bere arloan probetxugarriak izan, ez dira edizio kritiko onaren ordain zuzen.

7 adj. Bakoitzari dagokiona ematen diona, zuzentasunez jokatzen duena. Haurrak, lauda ezazue gure Jainko zuzena. Epaile zuzen baten aurrean. Ihes egitea aitor-entzule zuzen, arimazale eta begiratuetarik.

8 adj. Jainkoaren legearen edo lege moralaren arabera jokatzen dena. Zakarias gizon ona eta zuzena zen. Humphrey Bogart ere, makur antzeko gizon zuzena, hor daukagu. Guztiz langile ona da eta bere obretan zuzena. Nekazari zuzen, garbi eta Jainkoaren beldurrekoak.

9 (Izen gisa). Zuzen dagoen gauza. Zuzenak okertzen, okerrak makurtzen. Aitzitik, nahasmendu hori zuzen-okertzaileek berek sortu dute, guztiok dakigun bidez, gero, oker-zuzentzaile ager daitezen.

10 iz. Zuzentasuna. Bakea eta zuzena. Gizarteko zuzenaren alde dago Eliza. Besterena zuzen kontra hartzea. Zuzenaren kontrako legea.

11 iz. Eskubidea. Ama guztiek bere umeen gainean duten zuzen bera. Nik baino zuzen gehiago du zurekin ezkontzeko. Denak lur beraren umeak direnez gero, zuzen berak dituzte. Bazuen zerbait zuzen, apaizetxean zenbait sar-jalgi egiteko. Euskara ken, zer zuzenez? Jainkoaren beraren gozamenera zuzen izatea. || Paretetan josirik dauden harriek ere zuzen dute eta arrazoi, bekatariaren kontra jaikitzeko.

12 iz. Mat. Definitzeko bi puntu besterik behar ez dituen lerro infinitua. Ik. lerro zuzen. Zeren hiru puntuak lerrokaturik baldin badaude, orduan ez da zirkulu bat pasatuko, zuzen bat baizik.

13 adb. Norabidez aldatu gabe, alde batera nahiz bestera makurtu edo okertu gabe. Jainkoaren bidean zuzen dabilena. Oraindik lepoa zuzen daramazu. Kontaketaren haria zuzen segi dezan. Aurrez aurre eta zuzen begiratuz. || Trebes heldu diren gauzak nik zuzen ditut hartzen.

14 adb. Zeharkakorik gabe. Isidro elizara bezala, zu tabernara zuzen. Zuzen helbururaino. Manresa aldera jo zuen zuzen-zuzen. Gaiari zuzen-zuzen dagozkion oharren bat edo beste. Errekara goaz zuzen baino zuzenago.

15 adb. Zuzentasunaren arabera; egiaren arabera. Ik. zuzenki1. Zuzen ikusteko eta zuzen erabakitzeko, burua bezain bihotz garbiko jendea behar. Bere eginbideetan herriaren alde zuzen jokatu zuen. Nola igartzen diogu lehenengoz ikusten dugun norbaiti, eta % 90etik gora zuzen igarri, zer pentsa dezakeen honetaz eta hartaz? Mende honetako arazoak ere ez daude aski zuzen kontatuak, ezjakinaren poderioz, noski. Nire patuak, edo zuzenago esateko, nire bekatuak eragin zuen. Uste zuten, zuzen noski, ez zirela euskara nahaspilatzen eta zikintzen ari. Jaunaren esanak zuzen egitea. Neure iritzi ezkorretan zuzen banabil. Ez nintzateke, haatik, egiaren aldeko zuzen agertuko, guztiok dakigun zerbait isilduko baldin banu.

16 adb. Ereduaren edo arauen arabera. Norbaitek oker edo zuzen, trakets edo dotore, garbi edo mordoilo lantzen ez badu, lantzeke geldituko da alorra. Neurria bera ere ez zuen, dirudienez, txit zuzen erabiltzen beti Imazek. Dioena zuzen badago. Beharbada, nire zuzenketak izango dira behin edo behin zuzen ez daudenak. Txartelok alfabetoari jarraituz zuzen ipini ondoren, paper handietara aldatu nituen. || Heriotza zetorkionerako arimako gauzak zuzen ipini nahirik.

17 adb. Zehaztasunez. Guztia zuzen eta zehatz kontatuko digu. Prezioak, zuzen esateko, ez dauzkat gogoan.

zuzen egon Arrazoia izan. Anton. oker egon. Gauza batean zuzen dago. Zuek maisu eta jaun deitzen nauzue; eta zuzen zaudete, halaxe naiz eta. Nor zegoen zuzen?

zuzenetara adb. Zuzen.

zuzen ibili Zuzen egon, arrazoia izan. Uste dut, ordea, zuzen zebilela Irigarai eta gu oker.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper