Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=eraman 11 sarreratan aurkitu da.

eraman1, eraman, eramaten

1 du ad. Zerbait edo norbait aldean hartuta joan. Ik. eroan. Fardeltxo bat eskuan eraman. Haur bat eskutik eraman. Zauritua besoetan eraman. Bizigaiak eramateko saskia. Soinean zama pisu bat eraman. Sakelan liburu bat zeraman. Lepoan daraman katea. Soineko urratuak zeramatzan. Gauzarik beharrezkoenak soilik eramanaz abiatu zen.

2 du ad. (Gauza abstraktuez mintzatuz). Geuregan daramagu heriotza. Bizimodu gaiztoa eramatea. Daramaten bide gaiztoa ezagutzen balute. Hargatik Salomon Baketsuaren izena zeraman. Luze daramat solasa.

3 du ad. (Sentipenez edo sentimenez mintzatuz). Bihotzondoko ederra eraman dute batzuen batzuek. Ez du poz makala eraman.

4 du ad. Zerbait aldean hartuta joan, nonbait uzteko, norbaiti emateko; zerbait edo norbait norabait edo norbaitengana helarazi. Ekarri zituen gauza guztiak eraman ditu berriro. Abereak azokara eraman. Norbait epailearen aurrera eraman. Mutu bat eraman zioten, senda zezan. Alkateari eraman dio sega kirtenik gabea. Nire anaiak eramango ditu eskutitzak.

5 du ad. Bideez-eta mintzatuz, halako helmuga izan. Hara daraman bide zuzena. Hondamendira eramango gaituen bidea. || Irud. Arazo hark noraino eramango zituen pentsatu gabe.

6 du ad. Bortxaz bereizi edo kendu. Uholdeak zubia eraman zuen. Haizeak eraman ditu haren asmo onak. Hau ere aspaldi eraman zigun herioak. Deabruak eraman ditzala. Ene bizia eraman nahiz, ondotik darrait etsaia.

7 du ad. Lapurtu. Ataunen eta Zegaman egunez ikusi eta gauez eraman (esr. zah.).

8 du ad. Pilotan, erasotzeko adinako indarrik gabe pilota frontiseraino bidali. Goizuetakoak lanak izan zituen zabaletik pilotak eramateko.

9 du ad. Ipar. Sari, garaipen edo kidekoez mintzatuz, lortu, iritsi. Garaitia eraman. Orduko sariketan lehen saria eraman zuten idazlanak.

10 du ad. Etxe bat, negozio bat edo kideko bat gobernatu. Oso ondo darama bere negozioa. || Kontuak eraman.

11 du ad. Jasan, pairatu. Ik. nozitu; irozo. Zugatik hainbeste neke eraman dituena. Estutasun ederrak eraman eta gero. Nekeak eraman baditu, uzta goria ere bildu du. Bere anaiaren harrokeria ezin eramanik.

12 dio ad. (nor osagarririk gabe). Gainditu, irabazi. Gauza isilak asmatzen niri eramaten didanik inor ez dela. Gutxik eramango dio euskaldunari jaten eta edaten.

13 du ad. Batez ere Ipar. Bizitzaz edo denbora-bitarte batez mintzatuz, igaro, eman. Izarrei begira darama denbora. Gau eta egun zutaz pentsatzen daramat ene bizia.

aitzina eraman Aurrera eraman. Europako dirulaguntzak ukan dituzte proiektu hori aitzina eramateko. Abertzaleen aldarrikapenak aitzina eramateko aliantzak egin behar direla. Liburuaren egiteko xedea aitzina eramateko.

atoian eraman Ontzi bat, eta hedaduraz edozein ibilgailu, lokarri edo beste zerbaiten bidez herrestan eraman. Atoian darama txalupa.

atxilo eraman Preso eraman. Garai haietan edonor atxilo eramaten zuten laster asko.

aurrera eraman Asmo, helburu edo lan bat gauzatzeko bidean aurrera egin; gauzatu, burutu. Proiektu berri hori aurrera eraman ahal izateko. Ez zuen dirurik lortu, asmo hori aurrera eramateko. Damurik, ez zuen aurrera eraman euskal literatura biribil zezakeen obra.

ezin eraman adj. Eramanezina, ezin eramanezkoa. Ik. ezineraman.

gaizki eraman du ad. Gaizki hartu, gaitzitu. Egiptoko erregek gaizki eraman zuen horiek hura utzi eta bestetara joatea.

eraman2

iz. Eroapena. Ik. egonarri; pazientzia. Eraman handiko emakumea.

abantaila

iz. Norbaitek edo zerbaitek edozein aldetatik duen lehentasuna edo nagusitasuna; onura, probetxua. Anitz fabore eta abantaila. Hori egiteak ekarriko dizkion abantailak. Aberastasunaren abantaila handiak. Abantaila bezainbat kalte. Zerbaitetatik abantaila atera. Abantaila hartaz gabetua izatea.

abantaila eraman Zah. Aldea atera. Urreak beste diru guztiei eramaten dien abantaila.

aitzin

1 iz. Aurrea. Heriotzako aitzin hartan. Aitzina hartu. Aldare aitzina. Etxe txikitxo aitzin-zuri bat.

2 (Adizlagun gisa, aditzoinaren edo era burutuaren eskuinean). Aurretik. Heldu aitzin. Hamar orenak jo aitzin han zen. Joan aitzin eginen dute ohiko besta.

3 (Adizlagun gisa, aditz bati ez dagokiolarik). Burua altu, papoa aitzin, sartu zen alkatea sukaldean. Etxekoandreak kausitzen du nagusia begiak itsu eta bi besoak aitzin.

aitzina adb. Aurrera. Handik aitzina. Aitzina iraganez gero. Nik uste nuen hizkuntzarekiko jakintza ez zegoela hain aurreratua Euskal Herrian, aitzina bide ederra egin badugu ere. Aitzinago joan nahi duenarentzat.

aitzina egin Aurrera egin. Partida amaieran nekatuta geunden, baina lortu dugu aitzina egitea. Zahartu nahi dugu, urteetan aitzina egin, ahal den gehien bizi.

aitzina eraman Aurrera eraman. Europako dirulaguntzak ukan dituzte proiektu hori aitzina eramateko. Abertzaleen aldarrikapenak aitzina eramateko aliantzak egin behar direla. Liburuaren egiteko xedea aitzina eramateko.

aitzinean 1 adb. Aurrean. Jaunaren aitzinean biltzen badira. Etxe aitzinean. Uzkur hainbeste begien aitzinean agertzeko. Etxean sartzean ez zarela aitzinean sartuko, edatean ez duzula lehenik edanen.

2 adb. (Aditzaren era burutuaren eskuinean). Jan aitzinean. Goizeko mezan, komuniatu aitzinean.

aitzineko Aurrekoa. Ik. aitzineko. Jauregiaren aitzineko eremua. Boz aitzineko egunetan. Honen aitzineko kapituluan.

aitzinera adb. Aurrera. Erregeren aitzinera heldu zenean. Deitu zuen gizona bere aitzinera eta erran zion ez gehiago etortzeko. Begien aitzinera. Ekarri zizkion aitzinera animalia eta hegazti guztiak.

aitzinetik 1 adb. Aurretik. Ilargia zela eguzkiaren aitzinetik iragaten. Erregeren jauregi aitzinetik iragan. Aitzinetik jakina zen. Aitzinetik egin behar diren azterketak. Holako solas eder, hitz leun eta irri zuri aitzinetik; gero, gibeletik ausiki.

2 adb. (Aditzaren era burutuaren eskuinean). Eguzkia sartu aitzinetik. Egia hori ezagutu aitzinetik.

aitzinetiko adj. Aurretikoa. Sorberritzearen aitzinetiko obrak.

aitzinez aitzin Aurrez aurre. Aitzinez aitzin esan dio.

atoi

iz. Beste batek atoian eramateko prestatzen den motorrik gabeko ontzi edo ibilgailua. Kamioiaren atoia.

atoian eraman Ontzi bat, eta hedaduraz edozein ibilgailu, lokarri edo beste zerbaiten bidez herrestan eraman. Atoian darama txalupa.

aurre

1 iz. Zerbaiten alde nagusia, edo ohiko ikuspuntutik hurbilen dagoena. Etxearen aurrea eta alboak zuritu. Gain batera heldu zirenean ikusi zuten aurre guztia gorputz hilez estalia. Itsasontzia Pasaiako aurrera etorri zen.

2 (Leku-denborazko atzizkiekin, singularrean; denborazko testuinguruetan, denbora lehentasuna adierazten du. Dagokion izen sintagmak -en atzizkia hartzen du, baina bizigabe bati badagokio eta determinatzailerik ez badu, atzizkia eta mugatzailea gal ditzake). Ik. aurrera. Beti begien aurrean ditugula. Herriko elizaren aurrean. Hara hurbildu diren guztien aurrean. Alde egin zuen Jesusek eta haien aurretik gorde egin zen. Etsaiaren etxe aurretik igaro zenean. Udal hauteskundeen aurretik. 1920 aurretik, ez zuten haurrek galesez irakurtzen eta idazten ikasten. Etxearen aurreko atetik atera da. Abenduko 24aren aurreko igandean. Gerra aurreko garaietan (Ik. aurreko). || Zubiaren aurre-aurrean.

3 (Dagokion izen sintagmarik gabe). Bi liburuak aurrean zituelarik. Aurrerantz makurtua. Ken zaitez aurretik, Arrosa. Aurretik bidali zuena. || Beste aldera begiratuta, aurre-aurrean, Oikina. Barrura sartu eta aurre-aurreraino joan ziren biak.

4 (Aditzaren era burutuaren eskuinean). Jan aurrean. Etorri aurretik. Hil aurreko sakramentua.

aurrea eraman Aldea atera. Zortzi metroko aurrea daramakio.

aurrea hartu Zerbait beste norbaitek baino lehenago egin; lehentasuna norbaiti kendu. Ik. aitzindu. Emazteari aurrea hartuta, San Josefen aldare ostean ezkutatu zen. Bere lagunari aurrea hartu nahirik ito-itoka. Hiztegi, gramatika eta horrelakoetan beste aldekoek aurrea hartu zuten. Lehena izan nahi zuen baina aurrea hartu diote. Tetanos eritasunari aurrea hartu behar zaio, behin kutsatuz gero oso zaila baita sendatzea. || Horiek gainera esaten dute gauzak garesti daudela; hori bai dela aurrea hartzea pasaitarrek bezala.

aurrean bidali Norbait leku batetik bidali, kanporatu. Haserretu zen irakaslea eta aurrean bidali zituen ikasleak. Gure aurrekoak lur paradisutik aurrean bidali zituztenez gero. || Horiek gainera esaten dute gauzak garesti daudela; hori bai dela aurrea hartzea pasaitarrek bezala.

aurrean egon Beste norbait dagoen toki berean, hura ikusten dela, egon. Birjinak ez zuen agertu nahi izan haiek aurrean zeuden artean.

aurrean eraman Zerbaitek ibilbidean aurkitzen duena bultzaka eraman eta bota. Trenak aurrean eraman zuen umea. Auzune osoak hustu behar izan zituzten, urak aurrean eramango ez bazituen. Iparraldetik datoz, harrapatzen duten guztia aurrean eramanez.

aurrean hartu (Batez ere aurrean hartuta esapidean, bidali, bota, eraman eta kideko aditzekin, 'indarka eta bultza eginez bidali, bota, eraman...' adierarekin). Aurrean hartuta kalera bidali zuten gizagaixoa.

aurre egin dio ad. Norbaiten edo zerbaiten eraginari uko edo aurka egin, amore eman gabe iraun. Ik. buru egin. Hantxe dago Antiguako Ama Birjinaren irudia, haize zakarrari, euri-txingorrari eta elurrari, tente bai tente aurre egiten. Horrela, bada, atera zen gudarostea zelaira, israeldarrei aurre egitera. Zer irabaziko genuen inoiz munduan izan den aztirik gaiztoenari aurre eginda? Ordaindu beharreko zorrari aurre egiteko dirua barra-barra inprimatzeari ekin zion.

aurreko alde Ik. aurrealde. Aurreko aldean eserarazi ninduten eta Dorothy atzeko aldean. Buruaren aurreko aldean zegoen tumorea.

aurrez aurre 1 adb. Batak aurrean bestearen aurrea duela. Ik. buruz buru; bekoz beko; aurkez aurke; aurpegiz aurpegi. Aurrez aurre zituen bi gaizkileak. Mañasiri aurrez aurre begira. Aita santua bakarrean eta aurrez aurre ikusteko zoria izan nuen. Badute egiari aurrez aurre begiratzeko ausardia. Urriaren zazpian jarri ziren aurrez aurre ontzidi biak.

2 adb. (-en atzizkiaren eskuinean). Elkarren aurrez aurre eseri ziren. Elizaren aurrez aurre etxe txiki bat ikusten da.

aurrera

1 adb. Aurrean den tokira. Bi pauso eman zituen aurrera. Etxe aurrera joan zen.

2 adb. Norbait dagoen tokira. Epailearen aurrera eraman zuten.

3 adb. Aurrerantzean. Utzi zituen lagun gaiztoak eta aurrera bizi izan zen Jaunaren beldur santuan. || (-tik atzizkiaren eskuinean). Ik. hemendik aurrera. Gauak askoz ere luzeagoak izango dira gaurtik aurrera. Bihartik aurrera, okindegiak ere itxita.

4 adb. (Denboraren iragatea adieraziz). Urteak igarri gabe doaz aurrera. Arratsaldea aurrera zihoan. Adinean ere aurrera goaz eta, horra, ezkontzeko asmoa hartu dut. Samuel urteetan aurrera zihoan.

5 interj. Adorea emateko hitza. Aurrera, mutilak!

aurrera atera 1 du ad. Egiteko zailez, proiektuez, helburuez eta kidekoez mintzatuz, nahi edo espero zena lortu. Egiteko latz bat aurrera atera nahi duenak hura jadanik burutua duela imajinatu behar du. Lana gogor egin nuen, lantegia aurrera ateratzeko. Jendearen ustekabe honetaz baliaturik, errazago aterako zituen aurrera bere asmo doilorrak. Etxekoak aurrera atera ahal izateko, Mundakako portuan arraina harturik, herriz herri ibiltzen zen.

2 da ad. Arazo eta oztopoak gaindituz, aurrera egin. Egunkari batean lan egiten zuen, gauaz ikasten zuen kazetaria izateko... aurrera aterako ziren, bai horixe. Iruditzen zaik Lillian aurrera aterako dela?

aurrera egin 1 Aurrerantz joan. Toni atean dago, aurrera egiten ausartu gabe. Ukondoka aurrera egin zuten. Neskak begirakune tinkoa josi zion eta, hitz erditxorik esan gabe, bidean aurrera egin zuen.

2 Irud. Kolpe gogorra izan da baina aurrera egin beharra daukagu. Gol hark UEFAn aurrera egiteko aukera eman zion taldeari. Denborak aurrera egin zuen, eta 1421a iritsi zen.

aurrera egon Aurreko lekuetan egon. Oso aurrera dago hori bere lantegian.

aurrera eraman Asmo, helburu edo lan bat gauzatzeko bidean aurrera egin; gauzatu, burutu. Proiektu berri hori aurrera eraman ahal izateko. Ez zuen dirurik lortu, asmo hori aurrera eramateko. Damurik, ez zuen aurrera eraman euskal literatura biribil zezakeen obra.

aurrerago 1 adb. Hortxe, zerbait aurrerago, daukazu lokatza. Ez naiz, ordea, sail honetan aurrerago sartuko. Zenbat eta aurrerago zoazen bekatuan hainbat handiagoa izango da zauri hau.

2 adb. (Denborazko testuinguruetan). Aurrerago ez zen ausartu neskatila horri ezer esaten. Aurrerago adierazi dugunez (...).

aurrera jo Aurrera egin. Plaza hartatik atera eta aurrera jo zuen. Baina aurrera jo beharra dago. Marxek, halere, ez zuen etsi, eta eragozpen guztiak gaindituz, aurrera jo zuen bere lanean.

aurrerako 1 adj. Hogei urtetik aurrerako gizonak.

2 adb. Oraindainokoaz damutzea eta asmo onak egitea aurrerako.

aurrerakoan adb. Aurrerantzean. Agindu behar du hobeto biziko dela aurrerakoan, eta gordeko dituela Jainkoaren Mandamentuak. Ez naiz aurrerakoan zugandik aldenduko.

deabru

1 iz. Jainkoaren aurka altxatu ziren aingeruetako bakoitza; deabru horien burua, gaizkiaren espiritua. Ik. demonio; etsai 2. Ez al genituen zure izenean deabruak uxatu? Deabru madarikatuak. Nahiz betor Luzifer deabrua utzirik infernua. Basamortura joan zen, deabruak tentaldian jar zezan. Ez dira Jesusen eskolakoak, deabru beltz zikinaren morroiak dira. Deabru gaiztoa, galgarria. Arima deabruari saldu. Deabruaren gauzak dira horiek. Deabrua baino bihurriagoa. Deabruz jantzirik. Deabru aurpegia.

2 iz. (Esapideetan). Deabrua!, nik ere bazekiat hori. Mila deabru! Nola deabru egiten da hori? Zer deabrutarako du agintaria? Ministro horiek doazela deabruetara! Deabruaren lanak zituen, frantses hori ezin ahoskatuz.

3 iz. Deabruarekin alderatzen den pertsona. Haur hori deabru bat da.

4 (Izenondo gisa). Infernuko txikia esaten genion eskolako bati, oso deabrua zelako. Oilar deabru batek. Lastaira deabru hark ez zuen barruan ezer ere.

5 iz. (Dagokion izenaren ezkerrean). Ipar. Deabru gizona! Deabru hiritarrak, zer gauzak asmatzen dituzten!

deabruak eraman Deabruak naramala, hau egia ez bada! Nor ari da ate joka?, deabruak eramango ahal dik datorrena! Gure gariak eta gauza guztiak deabruak eraman ditu.

deabruak hartu 1 Norbait deabruaren borondatearen mende gertatu. Erruki nazazu, alaba deabruak hartuta daukat.

2 Sumindu, norbait bere onetik atera. Deabruak hartzen du, horrelakorik aipatzen diotenean.

deabruz egin (Era burutua, izenondo gisa). Deabruzkoa. Gerla jin zen, gerla ikaragarria, deabruz egina!

esku

1 iz. Giza besoaren amaierako zatia, ukitzeko eta gauzak hartzeko erabiltzen dena, eta bost hatz dituena. Eskuak eta oinak. Esku eskuina: eskuineko eskua, eskuina. Bi eskuak. Esku biak sakeletan sartuta. Esku handiak, zaintsuak, iharrak. Esku leunekin ukiturik ahoa. Ignazio eskutik hartu zuen. Eskutik heldu eta jaikiarazi zuen. Har dezala arrosarioa eskuetan. Zerbait eskuan, eskuetan, izan, eduki. Esku batean txapela, bestean liburua zuela. Eskuak lotu. Eskuaz igurtzi, ferekatu. Ukitu zuen eskuaz. Esku-musuak garbitu. Eskuan muin egin. Hartu zuen esku bakoitzean harri haietatik bana. Esku azpia, esku-zabala: eskuaren barneko aldea (Ik. ahur). Eskuko hatzak (Ik. eskuko). || Eskua(k) altxatu, zabaldu, luzatu, hedatu. Garia eskuz jotzen zen denboran. Zahagia esku bakarrez jaso baietz.

2 iz. Zenbait animaliaren kideko organoa, bereziki hatz bat besteen aurrez aurre jar dezaketenena. Tximinoaren eskuak.

3 iz. (Esapideetan). Asko dezake eskuak, baina gehiago buruak. Esku trebeak. Bere esku ahaltsuaz. Esku ongilea, lagungarria, errukizkoa. Esku onetan utzi zituzten. Istant batean isuri zaizkigu urteak eskuen artetik. Ez utz esku artetik liburu hau. Haren liburua ez dut esku artean (Ik. eskuarte). Esku artean darabiltzan zereginak. Norbait norbaiten eskuetan erori: mendean erori. Esku oneko sendagilea: sendagile trebea. Edozein emakumek esku hobea du horretarako.

4 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa, bigarren osagaiak aditzera ematen duena eskuz erabiltzekoa edo eramangarria dela adierazteko). Esku aizkora. Esku tresnei kirtenak egiteko. Esku bahea. Esku sarea. Esku zurubia.

5 iz. Boterea, aginpidea, ahalmena. Izaki ahaltsu eta esku handikoa. Horretarako eskua duenak. Esku eta botere zuen alferren gainean. Bekatuak barkatzeko eskua eman zien.

6 iz. (-en atzizkiaren eskuinean, artikulurik eta kasu markarik gabe). -en iritziaren edo erabakiaren mendean; -en mendean, -en agindupean. Ik. eskuan. Bere esku dagoela hori idaztea edo ez idaztea. Aukera, horrelakoetan, besteren esku dago, ez gure irispidean. Emakumeen esku dagoen berriari, laster sortuko zaizkio hegoak. Ez dut jateko edo edateko ardurarik eduki nahi, zure esku uzten dut hori. Epailearen esku utzi zituzten biak. Gizonen harat-honata bere esku dauka. Presondegitik libratzea bere esku ez zeukan.

7 iz. Zenbait karta-jokotan, eta bereziki musean, hurrenkeraren arabera lehenengo jokatzea egokitzen zaion laguna. Ni naiz esku.

eskua estutu Norbaiti, agurtzeko, eskua estutu. Ik. esku eman 2; eskua tinkatu. Eskerrak emanez, eskua estutu zioten.

eskua ezarri 1 Ihes egiten ari dena edo egin dezakeena harrapatu; atxilotu. Mutilak bizkor-bizkorrak ziren lez, ezin izan zien eskurik ezarri. Orduan, Jesusi heltzea nahi izan zuten, baina inork ez zion eskurik ezarri. || Azartzen da bere aita zaharrari eskuak ezartzera, eta oraturik bere buruko ileetatik, eroaten du tatarrez. Apostoluei behin batean eskuak ezarri zizkien, eta itxian sartu zituzten, biharamunean auzi-legea egiteko.

2 Jo. Monika gaizki tratatu zuela edo gizonak eskurik ezarri ziola inork ere aditu ez zuen.

3 Norbaiten gainean, hura sendatzeko edo bedeinkatzeko, eskuak jarri. Ene alabatxoa hil hurren da: otoitz egiten dizut etor zaitezen eta ezar ditzazun eskuak haren gainean, senda dadin eta bizi dadin.

esku-ahur Ahurra. Begiak esku-ahurraz babestu eta gorantz begiratu nuen. Paper mutur bat gorde nuen esku-ahurrean.

eskuak jo Txalo egin, txalotu. Esklaboak barre eta oihu egiten omen zuen goraki, eskuak joz.

eskua luzatu 1 Besoa luzera guztian hedatu zerbait hartzeko edo erakusteko, zerbaiti heltzeko. Luzatzen du eskua, kutxari eusteko. Evak fruta debekatuari begiratu zion, eta ikusirik txit ederra eta jateko ona zela, eskua luzatu zion eta jan zuen. Neu ere zutitu egin nintzen, eta eskua luzatu nion, bostekoa emateko. Eskua luzatuz barrurako gonbita egin zion.

2 Lagundu. Beharrean daudenei eskua luzatzea. Atzerrietakoei ere Josefek eskua luzatzen zien, eta zihoazkion guztiek eskatzen zutena bere ganbaretan aurkitzen zuten.

3 Zah. Jo. Gurasoari birao dongeren bat ezarri, edo eskua luzatzen diona.

eskuan (-en atzizkiaren eskuinean). -en iritziaren edo erabakiaren mendean; -en mendean, -en agindupean. Zeure eskuan duzularik, ez mendekatzea. Ez dago gure baitan, ez gure eskuan, batbederak zer esan dezan. Gure eskuan dago bata zein bestea egitea. Norberaren eskuan utzi du Jaungoikoak, nahien duen biziera hartzea. Erromatarren eskuan eta mendean ipini zituen. Nire eskuan balego, pozik emango nizuke kendu dizuten zoriona.

esku-argi Beirazko ontzi batean jartzen den argia, eskuan eramaten dena.

esku arma, esku-arma Eskuan eraman daitekeen arma. Hosto baten pare dardarka hasi nintzen, esku arma baten mutur beltza eni so sumatu orduko.

eskua sartu 1 Esku hartu. Neuk okertu nuen, ama; zuk ez duzu horretan eskurik sartu.

2 Zirri(ak) egin.

eskua tinkatu Eskua estutu. Eskua elkarri tinkatu.

esku bete Eskutada bat. Esku bete porru eman zizkidan. || Esku bete lan dabil.

esku beteka, esku-beteka adb. Eskutadaka. Esku beteka banatzen zituen gozokiak.

esku bonba, esku-bonba Eskuan eraman daitekeen bonba. Gizon bat galanta, fusilik gabe, esku bonbak eta ezpata handi bat eskuetan zituela.

esku emaile, esku-emaile Esku ematen, laguntzen duen pertsona. Dohakabe guztien esku-emaile eta kontsolagarri.

esku eman 1 Eskua luzatu. Haurrari esku eman eta gelatik atera zen.

2 Adiskidetasun edo adiskidetze seinaletzat eskua estutu. Ik. eskua estutu. Elkarri esku emanik, solasean hasi ginen. || Nik horri eskua eman?

3 Lagundu, heldu. Ik. eskua luzatu 2. Bakoitzak gure ahalaren arabera esku emanez.

esku emate, esku-emate Norbaiti, agurtzeko, eskua estutzea. Besarkadak eta musuak, esku-emateak eta bizkarrekoak.

esku-erakutsi iz. Oparia, adiskidetasun seinaletzat eskaintzen den gauza. Bere esker onak eman eta esku-erakutsiak egitera. Aitarentzat esku-erakutsi handiak eman zizkion.

esku ezartze, esku-ezartze Norbaiten buruaren gainean, hura sendatzeko edo bedeinkatzeko, eskuak jartzea. Ikasleen esku-ezartze hura gaur egungo Sendotzaren hasiera eta oinarria dugu.

esku-harmen g.er. Esku-hartzea.

esku harri, esku-harri Zorroztarria. Ik. arraitz; segarri.

esku hartu Parte hartu. Zerbaitetan esku hartu.

esku hartzaile, esku-hartzaile Parte-hartzailea. Esku-hartzaileen artean, jende ezagun asko zegoen.

esku hartze, esku-hartze Parte hartzea. Irabazietan ere esku hartzen dute, eta esku-hartze hori bakerako bide ona da.

esku huska, esku-huska adb. Pilota-jokoan, pala edo kidekorik gabe. Nahiz esku-huska nahiz larruz, ez baitu kiderik. Esku-huska aritu.

esku-huskako adj. Esku-huskako pilota-partida bat.

esku hutsean, esku-hutsean adb. Esku hutsik. Esku hutsean ez du bidaltzen bihotz onez datorrena.

esku hutsik, esku-hutsik adb. Pertsonez mintzatuz, ezer gabe. Esku-hutsik gelditu. Ez dadila esku-hutsik ager.

esku-ikusi iz. g.er. Esku-erakutsia.

esku joko, esku-joko Batez ere pl. Gauzak agerraraziz, desagerraraziz edo itxuraldatuz egiten den trikimailu eta joko miragarri edo harrigarria. Prestidigitadoreak, karta multzo batean zazpiko pika aukeratu, eta, esku-jokoa egin ondoren, zure karta erakutsi, eta "zazpiko pika!" garrasi egiten dizunean bezala.

esku pertola, esku-pertola Naf. Zurezko kirtena duen pertola txikia.

esku pilota, esku-pilota Eskuz jokatzen den pilota-jokoa.

esku poltsa, esku-poltsa Eskuzorroa. Esku poltsa ireki eta orduan konturatu zen dirurik ez zeukala.

eskura adb. Eskumenean; hurbil. Hau da beti eskura daukagun bidea. Eskura nuen, baina ez nintzen hartzera ausartu. Eskura egon.

eskura eman Norbait edo zerbait besteren eskuetan jarri. Paper guztiak eskura eman eta gero. Nik eskura emango dizuet Jesus. Bere arima deabruari eskura emateko.

eskura ordaindu Zerbait eskuratzen den unean ordaindu, atzerapenik gabe. Eskura ordaindu dizkidate zor guztiak.

esku sartu Inoren egitekoetan aritu. Esku sartzen hasita, hobe luke estatuak aurrekontuetan esku sartzea, alor horretan eskuak bete lan luke eta.

esku sartze, esku-sartze Inoren egitekoetan aritzea. Ez da atzerriko inolako esku-sartzerik onartuko Irango auzian.

eskutik (-en atzizkiaren eskuinean). Norbaitek egindakoaren ondorioz; norbaiten bidez. Etsaien eskutik galdu du bizia. Napoleonen eskutik etorri bide zen Unibertsitate klasikoa.

eskutik eduki 1 Norbaitek beste norbait zaindu, babestu. Begira gaitzazu, otoi, eta zeure eskutik eduki gaitzazu.

2 Menderatu. Gure eskutik eduki ditzagula geure pasio eta gaitzerako makurtasun okerrak.

eskutik eraman Eskutik helduta eraman, gidatu. Izan dituzun semeetan, inor ez da zu gidatzeko; hazi dituzunen artean, inor ez, zu eskutik eramateko.

eskutik eskura 1 Zerbait pertsona batetik bestera (ibili, eman, aldatu...). Edalontzia eskutik eskura zebilen.

2 Norbaiti zerbait, zuzenean, bitartekorik gabe (eman). Eskutitza eskutik eskura eman.

eskutik irabazi Karta-jokoetan, esku izateagatik edo esku denarengandik hurbilen egoteagatik irabazi. Eskutik irabazi diote azken partida, eta etsi beharra dauka.

eskuz 1 adb. Eskuarekin, eskua edo eskuak erabiliz. Garbitu behar da eskuz ur beroarekin. Eskuz egindako oinetakoak. Eskuz banaka jokatu dute lehen partida. Eskuz binakako txapelketa.

2 adb. (-en atzizkiaren eskuinean). -en eskutik. Semeen eskuz hilko zela.

esku zarta, esku-zarta Txaloa. Esku-zarta eta oihuak. Esku-zarta egin. Joaldia bukatuta, esku-zarta polita egin zien. Esku-zartak egin dizkiote iristean. Jendeak esku-zartak jotzen zituen.

esku zartaka, esku-zartaka adb. Txaloka. Esku-zartaka goretsi genuen guztiok. Esku-zartaka deitzen du ostalaria.

eskuz esku 1 Eskutik eskura. Edozein tresna bezala, euskara erabiltzeko da, eskuz esku eta ahoz aho ibiltzeko. Eskutitza eskuz esku eman.

2 Eskutik helduta; bat eginda. Emakume batekin eskuz esku. Eskuz esku dabiltza Kanada eta Estatu Batuak. Gobernuarekin eskuz esku aritu dira lanean.

eskuzko adj. Eskuzko Pilota-Enpresen Liga. Liburuaren eskuzko kopia bat.

heriotza

1 iz. Biziaren etena; giza bizitzaren bukaera. Ik. hiltze. Zuk bizia aukeratu zenuen; nik, ordea, heriotza. Bizitza nolakoa, heriotza halakoa. Bizitzan eta heriotzan. Lazaroren gaitza, heriotza eta piztea. Haren heriotzaren mendeurrenean. Berezko, ustekabeko heriotza. Heriotza on bat izateko. Heriotzako orduan. Heriotzako arriskuan. Heriotzaraino: hil arte. Heriotza dakarren pozoia. Oraingo urkamendiko heriotza baino askoz gogorragoa zen gurutzekoa. Halakoak heriotza merezi du. Zerbait heriotzaren azpian agindu, debekatu. Heriotzara kondenatuak. || Zaldiaren heriotza.

2 iz. (Gizaki itxuraz). Ik. herio. Heriotza izugarriaren atzaparretan. Goiz hartan Heriotza ikusi zuen azokan; eta Heriotzak keinu bat egin zion morroiari.

3 iz. Irud. Garbitasuna da haragiaren heriotza eta arimaren bizitza. Bide horretatik heriotzara doa euskara.

4 iz. Giza hiltzea, hilketa. Heriotza bat eginda, Ameriketara joan zen. Bizkaiko baserri batean harrigarrizko heriotza egin zutela. Bazekien nor zen heriotza ikaragarri haren egilea. Hainbeste lapurreta, etxe erretze eta heriotza ikusita.

heriotza eman dio Hil, bizia kendu. Erabaki zuten Jesusi heriotza ematea. Hitz horiezaz heriotza ematen didazu, ama.

heriotza epai, heriotza-epai Auzipetua hiltzera kondenatzen duen epaia.

heriotzara eraman Hiltzera eraman. Bildots gaizgabea bezala heriotzara eramana. Eritasun hau ez da heriotzara daramana.

heriotza tasa, heriotza-tasa Leku jakin batean, aintzat hartzen den kopuru osoarekiko, denbora tarte batean hiltzen diren pertsonen kopurua. Errege familiako haurren heriotza tasa % 29,4koa zen, garai hartako batezbestekoa % 20koa zenean. Gaixotasuna jasan dutenen heriotza tasa ez da % 1era iristen.

heriotza zigor, heriotza-zigor Auzipetua hiltzera kondenatzen duen zigorra. Nigerian 487 pertsona daude heriotza-zigorraren zain.

lagun

1 iz. Norbaitentzat, berarekin jolasean, lanean edo kidekoetan aritzen den pertsona. Ik. kide. Adiskideak, batez ere politika arloan, ez dira lagun nahitaez. Eskola-lagunak izan ziren. Bideko laguna. Horra zure laguna dantzarako. Lagun ona, gaiztoa. Lagun artean (Ik. lagunarte). Sultanaren lagun taldeko kide bat. Batzorde lagunekin batera. Bere hizketa-lagunarekin. San Maurizio eta haren lagun martiriak. Ezezagunik ez har lagunik (esr. zah.). || Atsekabea da ene laguna.

2 (Izenondo gisa). Xalbadorri bertsolari lagun batek esan zionez.

3 (Multzo bateko kide bezala). Ardia bere lagunei azkentzen zaienean. Oinetako bat eta bere laguna. Elkarteko lagunen artean. Bertako hizkuntzaz bakarrik mintzatzen direnak ez dira 41.155 lagun baizik. Abiatu ginen, beraz, Kanbotik zazpi lagun, hiru gizon eta lau andre. Beribilean zihoazen lau lagunak hilak gertatu ziren. Han lehertu izan balitz, bostehun lagun akabatuko zituen gutxienez. || Ipuin lagunak, nahiz abere mutuak nahiz hala-holako gizon-emakumeak, bizirik daude egilearen irudimenean. Esateko, ez da liburuan lagun bat baizik nabari: Lekeitio.

lagun egin Norbaitekin batera norabait joan; norbaiten aldean hari laguntza emanez egon. Ik. lagundu. Etxeraino lagun egin diot adiskideari. Bi orduan lagun egin zioten hilotzari, kandelen argitan. Zuri lagun egiteko beti iraungo duen lorian.

lagun eraman Laguntzat eraman, laguntza gisa eraman. Bere semea eraman zuen lagun.

lagun handi Adiskide mina. Ik. lagun min. Urte asko dira nire lagun handia dena. Gaztetako lagun handia. Burugogortxoa zen, baina lagun handia zuen Krispin.

lagun hartu Laguntzat hartu, laguntza gisa hartu. Zerbitzari leial bat lagun harturik. Komentuko anaia bat hartu zuen lagun eta bidean jarri zen. Txakur gose batzuk harturik lagun.

lagun hurko Hurbileko laguna; bereziki, pertsona, norberaren kidekotzat hartua. Lagun hurkoa bihotzez maitatu. Zure lagun hurkoa maiteko duzu. Lagun hurko behartsuari gogortasunez begiratzea.

lagun izan 1 du ad. -en laguntza izan. Allende, beste asko lagun dituela, heriotzara eraman dutenak. Ur-haizeen joera lagun ez dugunez gero.

2 (Aditza ezabaturik). Txabola batean saskigile bat bizi zen; semea lagun, bordaz borda zebilen, saski zulatuak berritzen. Ez da hau eskaini digun lehenbiziko liburua; ez da ere izango, Jauna lagun, azkena. Sail horretan ere, maltzurkeria lagun, ez genuela lotsagarri gelditu behar inoren aurrean.

lagun min Adiskide mina. Ik. lagun handi. Jenerala lagun mina dut eta, nolabait esateko, baita babeslea ere.

lagun zahar Aspaldiko adiskidea. Ez zait ahaztuko, lagun zahar batek esana. Txikitako bere adiskide eta lagun zaharrekin. || Nireak egin du, lagun zaharra.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper