forma=baino 13 sarreratan aurkitu da.

baino

1 Desberdintasunezko erkaketan erabiltzen den hitza. (Erkaketa adjektibo edo adizlagunen bidez zertzen denean, delako adjektibo edo adizlagunak -ago atzizkia hartu behar du eta baino erkaketaren bigarren aldearen ondo-ondotik ezartzen da). Hura hau baino hobea da. Etxe hau txikiagoa da eliza baino. Ane eta Miren Edurne baino alaiagoak dira. Soineko hori ez da gona hau baino garestiagoa. Beira baino hauskorragoa. Deabrua baino okerragoa. Zu baino goizago heldu direnak. Behar baino maizago eten ditugulako. Guk baino hobeki egin du. Arinago irteten omen da sartu den baino. Zuk baino diru gehiago dut. Nahiago dut hau hura baino. Lasterrago baitabil beti gogoa begia baino.

2 (Erkaketaren atal bietan hitz bera erabiliz, hitzaren balioa azpimarratzeko). Erne baino erneago ezartzen gaituzte. Bukaera ederra baino ederragoa aitagurearena. Ondo baino hobeto daki hori.

3 junt./adb. (Lehen esaldia ezezkoa denean). Baizik. Hori ez da gorria, zuria baino. Ez dago bide bat baino. Ez du gogoan beste gauzarik erabili, guri mesedeak egitea baino.

bainoago Jas. Baino gehiago. Batak estimatzen du egun bata bertzea bainoago, eta bertzeak estimatzen du berdin zein egun nahi den. Egiaz, nik esaten dizuet, morroia ez da bere nagusia baino handiago, ezta ere bidalia bere bidaltzailea bainoago.

baino bainoagoko Euskaltzain batzuek, baino bainoagokoa bilatzen dute zenbaitetan: Euskaltzain batzuek dagokion baino zehaztasun handiagoa bilatzen dute zenbaitetan.

baino ere ...-ago baino-ren indargarria. Bezperan baino ere hitsago jaiki zen. Hark eskatu baino ere gehiago eman zeniola.

baino lehen (Aditz edo kideko baten ondotik). Aditzak edo kidekoak adierazten duena gertatu aurretik. Ik. lehenago. Etorri baino lehen. Bestek gure ordez sor dezan baino lehen. Etxera baino lehen. Berandu baino lehen. Bi minutu (igaro) baino lehen.

ahal izan, ahal izaten, ahalko/ahal izango

1 da/du ad. (Ezkerrean duen aditz bati dagokiola). Aipatzen dena gertatzeko edo egiteko eragozpenik edo ezintasunik ez izan. (Aspektu burutugabea). Erraz egiten ahal dut: erraz egin dezaket. Gaur joaten ahal naiz: gaur joan naiteke. Ozta-ozta entzuten ahal nion: ozta-ozta entzun niezaiokeen. Nahi zuen guztia jaten ahal zuen: nahi zuen guztia jan zezakeen. Aurkitzen ahal badu: aurki badezake. Nork daki non gelditzen ahal den: nork daki non geldi daitekeen. Uzten ahal zituen on guztiak: utz zitzakeen on guztiak. Gaur egin ahal duzuna ez biharko utzi. Bizi ahal banendi. Bertso berri batzuek jarri ahal banitza.

2 (Aspektu burutua). Denek ikusi ahal izan dugu zein kementsu agertu den. Atzeko atetik sartu ahal izan zen. Eduki ahal izan balitu.

3 (Geroaldian). Beste hiru antzerki-lan ikusi ahal izango dira. Hola egiten ahalko du hark ere, nik gaur egin dudana.

4 (Ezezko esaldietan, aurreko adieretan aipaturiko kasu guztietan). Ik. ezin. Ez naiz etortzen ahal: ezin naiz etorri. Ez du ekartzen ahal: ezin du ekarri. Mintzatzen ahal ez direnak. Engainatzen ahal ez gaituena. Ez du jasan ahal izan. Galdetu ahal izan ez diona. Ez zuen egin ahal izango. Ez zuen egiten ahalko.

5 (Beste aditz bati ez dagokiola). Ahal badu ekarriko du. Ahal balu ekarriko luke. Gaur bertan, ahal bada (balitz). Ahal denean ahal dena eginez gero. Ahal duzun lasterrena presta ezazu (Ik. ahalik). Erabaki dute ahal den etxe guztietara igortzea eskutitza. Ahal duena egiteko. Ahal den neurrian. Ahal dela behintzat, ez nuke ezer galdu nahi. Bizkortu nahi den hizkuntzak, eredu berdindua izan beharko du nahitaez, eta, ahal delarik, batua.

6 Hara iritsi ez ahal zen, kontatu zion Wolfiok apezpikuari gertaera guztia: hara iritsi bezain laster. Ez ahal zen diputazioko ate nagusian barrena Roman desagertu, han non ikusten dugun jende multzo bat.

ahal adina adb. Gorputzari ahal adina atsegin ematen diola. Lasai zaitez ahal adina.

ahal adinako adj. Ahal adinako irabaziak.

ahal adinbat adb. Ahal adina. Kandela gora jasoz argitu zuen ganbara ahal adinbat.

ahal baino Ahal den (dudan, dugun...) baino. Ahal baino gehiago eskatzen didazu, osaba. || (Aditzoinaren edo partizipio burutuaren eskuinean). Izaten da jan ahal baino gehiago gaztaina.

ahal beste adb. Ahal adina. Zuek eutsi goiari ahal duzuen bitartean, eta ahal beste luzatu bizimodu hori.

ahal bezain adb. Ahal bezain garbia, ona. Ahal bezain laster egiteko. Ahal bezain lañoki. Bide hasian sartzen da ahal bezain barrena.

ahal bezainbat adb. Ipar. edo Jas. Ahal adina. Desenkusatu nintzen ahal bezainbat.

ahal bezainbatean adb. Ipar. edo Jas. Ahal den guztietan. Egun oroz, ahal bezainbatean, edo bederen ardura, liburu honetako kapitulu baten irakurtzea.

ahal bezala adb. Ahal bezala ibiliaz.

ahal den 1 (-en(a) daraman adberbio baten ezkerrean). Ik. ahalik; ahalik eta; albait 2. Ahal den ongiena apaindu behar da. Ahal den maizena etor zaitez. Ahal den zehazkien. Gauzak ahal den ongien bideratzeko. || Ahal zen agudoena zihoala.

2 (-ena daraman adjektibo baten ezkerrean). Mundu bat ahal den zuzenena. Ahal den kutsurik gutxiena.

ahal izatera adb. Ahal izanez gero. Eman behar zaiola janaria, ahal izatera egosia.

behin

1 adb. Aldi bakar batean. Behin egin du, behin bakarrik eta ez bi aldiz. Behin, birritan, hirutan. Beste behin. Behin ardoa edango balu. Behin eskuineko besoaz, behin ezkerrekoaz. Behin bederen. Behin behintzat, besterik ez bada, gure alda nahiak aurkitu du non ase.

2 adb. Lehenaldiko une bat ahotan hartzeko erabiltzen den hitza. Ik. behin batean. Behin, asteazken arratsalde batez (...). Begira behin zer gertatu zitzaidan.

3 adb. (Maiztasuna adieraziz; ezkerreko denbora hitzak -n atzizkia hartzen du eta forma mugatuan doa; ezkerreko hitza zenbaki batek mugatzen duenean, berriz, -tik edo -z ere har dezake; -tik-duna, forma mugatuan nahiz mugagabean joan daiteke eta -z-duna, mugagabean). Egunean, astean, hilabetean, urtean behin. Lau urtetik behin. Bost egunez behin etortzen da.

4 (Perpaus txertatu bati sarrera emanez, aditz nagusiaren ekintza noiz hasten den adieraziz). Ik. behin ...-z gero. Behin abiada hartu zuenean, ez zegoen mutila isiltzerik. Jainkoaren hitza behin bihotzean harturik, leheneko bekatuetara berriz bihurtzen dena. Behin gure nahimena ekinaldi bizkor batez bere asmoari lotzen bazaio, ez da hartatik lasaituko aldez besteko asmo bat hartu arte.

behin baino ...-ago(tan) adb. (Maiztasuna adierazten duten adizlagunekin). Auzi hori behin baino gehiagotan arakatua izan da. Kapitalismoari izen-abizenak jarri dizkiodanean isilarazi nahi izan naute, behin baino sarriago. Hori joko berean gerta daiteke behin baino gehiago. Bataioa behin baino haborotan hartzen ahal da?

behin bakarrik Behin bakarrik bizian. Ekin zion ez behin bakarrik, baizik askotan, baina beti alferrik.

behin banan Bizk. g.g.er. Banan-banan. Behin banan aztertu behar dira aginduak, jakiteko zenbat bekatu egin dugun agindu bakoitzean.

behin batean Lehenaldiko une bat ahotan hartzeko erabiltzen den esaldia; euskal ipuinen ohiko hasiera-esapidea. Aitortu behar zaio behin batean argitaratu zuen iritziak baduela oinarri sendorik. Behin batean Loiolan. Behin batean, Pernando Amezketarra bazihoan bide baten barrena (...).

behin bateko adj. Garai batekoa. Hitza eskatzen dut, hala eta guztiz, eta lotsa gutxirekin gainera, gure behin bateko neskatxen irudira.

behin batez g.er. Behin batean. Behin batez, otoitz egiten ari zela, (...).

behin-behinean Betiko izan gabe, oraingoz, aldi baterako. Behin-behinean aske utzi zituzten. Erabaki hau behin-behinean hartu dugu. Lanpostua lortu nuen, baina behin-behinean.

behin-behineko adj. Behin betikoa izan gabe, hura taxutu bitartean haren ordez dagoena edo erabiltzen dena. Behin-behineko idazketa. Behin-behineko egoitza. Erabaki hori behin-behinekoa da.

behin-behinekotasun Behin-behinekoa denaren nolakotasuna. Ministro berriak lanaren behin-behinekotasunaren aurkako hainbat neurri iragarri ditu.

behin-behinekoz Behin-behinean. Behin-behinekoz espetxeratu dute. Proiektua behin-behinekoz geldirik dago, epaileek aginduta.

behin-behingo adj. [Oharra: Euskaltzaindiak, behin-behingo-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. behin-behineko].

behin berriro adb. [Oharra: Euskaltzaindiak, behin berriro-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, esapide hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. behin eta berriro; behin eta berriz].

behin betiko 1 adb. Betiko. Gizon odolgiro hura begietatik behin betiko kentzeko.

2 adj. Betikoa; berriro ikusi eta aztertu beharrik ez duela finkatu dena. Behin betiko erabakia. Behin betiko zerrenda. Agiriaren behin betiko idazketa.

behin betikoz adb. Ipar. eta Naf. Behin betiko. Zer atsegina, ikusi zuenean mutikoa zenbait egunen buruan sendo, behin betikoz sendo.

behin edo behin 1 adb. Noizbait; inoiz edo behin. Behin edo behin egin behar zela eta. Behin edo behin joan izan naiz. Beharbada, nire zuzenketak izango dira behin edo behin zuzen ez daudenak.

2 Zoaz behin edo behin: zoaz behingoz, zoaz betiko.

behin edo berriz g.er. Inoiz edo behin. Ez da nahikoa baratzezain batek belar gaiztoak behin edo berriz jorran ebakitzea, beti kontuan egon behar du.

behin edo beste Inoiz edo behin. Ederki itzulia dago, hitzez hitz ia; behin edo beste, bai, uzten du hitzen bat itzuli gabe, ezinbestean.

behin edo bitan adb. Behin edo behin; behin edo bi aldiz. Honekin ere egin nuen bertsotan behin edo bitan.

behin ere 1 (Ezezko esaldietan). Inoiz ez. Behin ere huts egin gabe. Behin ere ez zait ahaztuko. Behin ere ahituko ez dena. Zigor hori ez al da behin ere bukatuko?

2 (Erkaketetan). Inoiz. Osasunez behin ere baino hobeki. Behin ere baino garrazkiago jazarri zion bere buruari.

3 (Galde eta baldintza perpausetan). Inoiz. Ardoaren edo beste zerbaiten espiritua ikusi al duzu behin ere su eman eta garretan? Ez dakigu mihi azpira behin ere behatu dioten.

behin eta behin Ipar. Behin eta berriz. Zure ezpainetako irriño eztiak bihotza behin eta behin goxatu dit.

behin eta berriro Maiz. (Errepika zentzuaz). Behin eta berriro eragile gisa agertu naizenez gero. Kale-plazetan behin eta berriro entzunak.

behin eta berriz Maiz. (Errepika zentzuaz). Behin eta berriz esan duenez. Barka, behin eta berriz harri horretan behaztopa egiten baldin badut.

behin eta betiko adb. Heg. Behin betiko.

behin eta birritan Behin eta berriz. Eredu horretara nondik nora jo dugun behin eta birritan kontatua izan da.

behin hutsik Naf. Behin bakarrik. Aldiz, behin hutsik agertzen den forma horrek, halakoa izateko egiantz gehixeago du.

behinik behin lok. Behintzat. Erostunak baditu behinik behin, eta irakurleak izango ahal ditu. Hitzen auzi hau ez da, nire ustez, ez auzia ez ezer; ez luke behinik behin izan behar. Estatuaren zerbitzari bihurtzeko asmotan zebiltzan behinik behin.

behin ...-z gero (Aditz baten partizipio burutuarekin). Ondoren. Behin aitortzen hasiz gero, guzti-guztia esan nahi dizut. Behin luzatuz gero, nekez laburtuko duzu. Beti doa, eta behin joanez gero, ez da joan denaren bihurtzerik.

egun1

1 iz. Lurrak bere ardatzaren inguruan bira osoa egiten ematen duen denbora; 24 orduko denbora-bitartea, gauerditik gauerdira. Egunak 24 ordu ditu eta urteak 365 egun. Hilaren hamaseigarren egunean. Hurrengo egunean. Duela (edo orain dela) zortzi egun. Badu, dagoeneko, lau egun hila dela. Handik hamar egun baino lehen. Epea lau egun barru betetzen zaidala. Hiru egunen buruan hil zen. 100 egunen barkamena. Hamabost eguneko bitartea. Egun erdiko bidea. Egun hartan jaio zirenak. Baserritik atera zen egun berean. Jarri zitzaion egun batean etxekoandrea begira. Mendekoste eguna. San Tomas eguna. Erramu eguna. Eskola egun guztietan. Aberri eguna. Emakume langilearen eguna. Etorria duk ene mendekuaren eguna. Ezkontzako egunean eman zenuen hitza. Astronomia eguna.

2 iz. Eguzkiak argitzen duen denbora. Anton. gau. Eguna baino lehen jaikitzen zen. Berrogei egun eta berrogei gau. Udako egun luzeetan. Egun eguzkitsua, argia. Egun goibela. Etenda baitzegoen, egun osoan ibili eta ibili egin ondoren. || Eguna zabaldu zen ene baitan.

3 iz. pl. Norbaiten bizitza. Daviden egunak aurrera zihoazen. Jaunaren grazian gure egunak bukatzea. Nire geroztiko egunak ilundu zituen ekaitza.

4 iz. pl. Garaia. Bonaparteren egunetan. Erromatarren egunetan. Ume nintzeneko egunak. Garoa etxeratzeko egunak aurrera zihoazen. Egun larriak izan ziren guraso zaharrentzat.

5 iz. Beh. Urtebetetzea. Ez al dakizu gaur nire eguna dela?

azken egun Kristau erlijioan, azken judizioko eguna. Eta haur horien gorputzak piztuko ote dira azken egunean?

eguna argitu da/du ad. Egunsentian, egun-argia agertu. Ik. egundu; eguna zabaldu. Eguna argitu baino lehen. Eguna argitu zuenean, aintzira ertzean agertu zen Jesus. Abuztuko hilaren hamahirugarrena, guretzat argitu den egunik txarrena.

eguna(k) joan (eta) eguna(k) etorri adb. Egunak aurrera joan ahala. Egunak joan, egunak etorri, ez zen semea agertzen. Eguna joan eta eguna etorri, luze zihoan elurte ikaragarri hura.

egun-argi Eguzkiak barreiatzen duen argia. Egun-argiak begietan jo zuenean. Egun-argiak urratzen duen amets itxura. Gauaz egiten diren tratuak egun-argitan ikusi. Egun-argiz heldu nahi dute etxera. Egun-argiz eta jendaurrean.

egunaz adb. Egun-argiz. Egunaz egina gauaz desegiten dugularik. Egunaz dabilena ez da behaztopatzen.

eguna zabaldu da/du ad. Eguna argitu. Eguna zabaldu orduko. Eguna zabaldu zuenean, Jesus herritik irten eta bazter bakarti batera joan zen. Eguna zabaldu zenean, biharamunean, ibaira joana zen gure txoria.

egunazko adj. Egunekoa. Egunazko soinekoak erantzi.

egun batetik bestera 1 adb. Berehala, denbora gutxian. Mundu zabalean gertatzen dena egun batetik bestera jakiten dugu. Egun batetik bestera osatuko zinela uste nuen. Orain kolpean aldatu zaigu egun batetik bestera.

2 adb. Egunetik egunera.

egunean baino egunean ...-ago adb. Heg. Egunetik egunera ...-ago. Egunean baino egunean erosoago.

egunean-egunean adb. Bizk. Egunero. Egunean-egunean barau egiten dutela.

egunean eguneango adj. Batez ere Bizk. g.g.er. Egunean eguneko.

egunean eguneko adj. Egunerokoa. Egunean eguneko ogia eskatuz. Egunean eguneko premiei aurre egiteko.

eguneko 1 adj. Esneaz, ogiaz eta kidekoez mintzatuz, freskoa, egun berean egina. Gustuko zuen eguneko ogiarekin gosaltzea. Gazteek galdua dute eguneko esnea hartzeko ohitura.

2 adj. Egunerokoa. Eguneko ogiaren eske daude. Seinalaturik bakoitzari bere eguneko lana eta saila.

egun eta gau adb. Gau eta egun. Egun eta gau guduan.

egunetik egunera adb. Denbora aurrera doan eran. Kontuak okertuz zihoazen egunetik egunera. Galerak, egunetik egunera eta astetik astera, gailen agertzen zirela irabazien aldean. Egunetik egunera gogorrago.

egunez adb. Egunaz, egun-argiz. Gauetan hotz eta egunez bero. Egunez aise gastatzen ziren gaueko irabaziak.

egunez egun 1 adb. (Halako) egun berean. Ik. gaurko egunez 2. Sei urte, egunez egun, hemen berean ginela.

2 adb. Egunetik egunera. Egunez egun ari da luzatzen eguna.

egunezko adj. Heg. Egunazkoa, egunekoa. Egunezko lana.

egunik egun adb. Egunez egun, egunetik egunera. Egunik egun aberatsagoa da.

egun on interj. Goizean agur egiteko erabiltzen den esapidea. —Egun on! —Baita zuri ere.

egun onak eman egun on esanez agurtu. Egun onak eman ondoren. Elkarri egun onak eta bostekoa emanez.

egun oroz adb. Ipar. Egunero. Ene otoitzetan egun oroz aipatuko zaitut.

egun orozko adj. Ipar. Egunerokoa. Egun orozko mintzaeratzat irlandera darabiltenak.

egun-pasa adb. Eguna pasatzera. Ik. egunpasa. Mendira joan dira egun-pasa.

egun-txinta Egunsentia. Egun-txintaren zain. Egun-txintan etxetik ateratzeko zeuden.

egun urratze, egun-urratze Egunsentia. Ik. argi urratze. Egun urratze alai bat.

lehen

1 adb. Igaro den denboran. Lehen, orain eta gero. Lehen, Euskal Herri osoan, eta orain, inon ez. Haren izena ezaguna izan da aspaldidanik gure artean, kantari ospetsu bezala lehen, idazle apain bezala gero. Lehen ez zen horrelakorik gertatzen. Lehen mintzatu naiz horretaz. Lehen ere aipatu dugunez. Arau horiek zorrotzago eta zehatzago betetzen ziren lehen. Lehen, hain aspaldi ez delarik, apaizak genituen latinez mintzatzeko gai zirenak. Ez da haatik lehen baino lasaiago bizi. Ba al da Paris lehen adina arte gaietan? Lehen bezala. Jendea, lehen ez bezala, zaletua dugu eginbide horietan. Lehen esan bezala.

2 ord. Aurretik besterik ez duena, beste guztien aurretik gertatzen dena. Ik. lehenengo 1; lehenbiziko; aurren. Ez zen lehen aldia pilotan ari zela. Lehen aldiz ikusi nuenean. Lehen aldian baino bortizkiago. Liburuaren lehen orrialdeetan. Hori dugu lehen arazoa. Lehen argitaralditik bigarrenera gauza asko aldatu dira. Asteko lehen egunean. Gure literaturaren lehen gurasoak. Euskal Herriko lehen gizona. Adam eta Evaren lehen bi haurrak. Printze eta errege lehena? || Zein da lehena? Hala izango dira azkenak lehen eta lehenak azken. || Maiatzaren lehena.

3 (Adizlagun gisa). Ik. lehenbizi. Zu lehen heldu zara eta ni bigarren. Lehen egin behar duzuna.

4 iz. Lehenaldia, iragana. Lehenarekin edo geroarekin ametsetan bizi direnak.

lehen auzo Hurbileneko auzokidea. Ik. auzo lehen. Ohituraren kontrakotzat jotzen da lehen auzoei dagokien lana senideek egitea. Nire bi lehen auzoak ez ditut ezagutzen.

lehenaz gain Lehengoaz gainera, lehen gertaturikoaz gainera. Gaurko eguzkiak, lehenaz gain, kiskaliko ditu bazterrak.

lehenaz gainera Lehenaz gain. Zertara datozkit nire gogora lehengo jazoera itunak, lehenaz gainera, nire bihotza zauritzen dutenak?

lehen baino lehen Lehenbailehen. Lehen baino lehen has zedin eskatu nion.

lehen buruan 1 Hasieran. Aditza perpausaren lehen buruan ez doanean.

2 Ezer baino lehen. Ik. lehenik. Lehen buruan, bi bereizten ditu.

lehendanik adb. Jas. Lehendik.

lehenean 1 adb. Lehen bezala, lehengo egoeran. Apustua lehenean dago. Zu beti lehenean geratzen zara!

2 adb. Lehengo iritzian. Lehenean daude sendagile gehienak eta hitzarmen baten arabera ari dira.

lehenera 1 adb. Lehengo egoerara. Tira, gauzak lehenera itzuli dituk. Denborak ekarriko ditu gauzak lehenera. Zure azala lehenera etorri dela begien bistan geratuko da.

2 adb. Hizketaldi batean, lehengo gaira. Ez nekien bertsolaria zinenik; baina goazen lehenera (...).

lehen(engo) jaunartze Eukaristiako sakramentua lehenengo aldiz hartzea. Lehenengo jaunartze egunean. Jaio zenetik 75 urte bete direla, lehen jaunartzea egin zuenetik 63.

lehen-lehen 1 adb. lehen adberbioaren indargarria. Gure lurrek, behar bezalako etekin eta irabazia emateko, zuhaitz eta basoz jantziak egon behar luketela, lehen-lehen bezala.

2 ord. lehen ordinalaren indargarria. Hona lehen-lehen hitzak: (...).

lehen-lehena ord. Lehenik. Honi agertu zitzaion lehen-lehena.

lehen ministro Ministroen kontseiluko lehendakaria; gobernuburua. Erresuma Batuan, haatik, Tony Blair lehen ministroak iragarri du erreferenduma antolatuko duela. Israelgo lehen ministroa.

lehen mundu Garapen ekonomiko handia lortu duten herrialdeen multzoa. Ik. bigarren mundu; hirugarren mundu; laugarren mundu. Hirugarren munduko gosea lehen munduko gehiegizko luxuaren ondorioa da.

noiz

1 adb. (Galdetzailea). Zer unetan, zer denboratan? Noiz gertatu zen hori? Noiz etorriko da?

2 adb. (Zehar-galderetan). Lana noiz bukatuko zain. Jainkoak daki noiz!

noiz arte (Galdetzailea). Ik. noizdaino. Noiz arte behar dut neuretzat atxiki? Ez dakigu noiz arte gauden hemen. || Baina, noiz artean iraungo du oraingo joerak? || Oraingo goibelaldi hau, noiz artekoa ote?

noiz baino noiz (Zehar-galderetan, dagokion aditza geroaldian, adierazten dena edozein unetan gerta daitekeela aditzera emanez). Noiz. Aita hau beldurrez zebilen, noiz baino noiz azpian hartu eta lehertuko ote zuen bere seme horrek. Hasi ziren bidean behera, hitzik egiteko ahalmenik gabe eta noiz baino noiz negarrak irtengo.

noizdanik adb. (Galdetzailea). Noiztik? Noizdanik duzu gogoeta gaiztoei leku emateko ohitura? || Nondik eta noizdanik datorren jakiteko.

noizdanik(ak)o adj. Nik ezin erran dezaket noizdanikakoa den horien makurra.

noizean behin adb. Batzuetan, gutxitan, bataren eta bestearen artean tarte handia gertatzen dela. Ik. noizbehinka; aldian behin; aldian-aldian; aldika 1; aldiz-aldiz; aldizka 2; bakanka; inoiz edo behin; inoizka; lantzean behin; lantzean-lantzean; noizean behinka; noizean noiz; noiz edo behin; noizetik noizera; noizik behin; noizik behinean; noizik behinka; noizik eta behin; noizik noizera; tarteka; tarteka-marteka; unean-unean. Noizean behin etortzen da. Ez da hori, beharbada, eguneroko eginbeharra; bai, ordea, noizean behin —eta zenbat ere maizago hobe— egitekoa.

noizean behingo adj. Noizean behingo bilerak.

noizean behinka adb. Noizean behin.

noizean noiz adb. Noizean behin.

noiz edo behin adb. Inoiz edo behin. Elizara joaten dira noiz edo behin.

noiz edo noiz adb. Noizbait, inoiz. Zin egin zuen noiz edo noiz mendekatuko zela. Hori izan da Europaren espiritua, noiz edo noiz bide horretatik baztertu bada ere.

noiz ere (Denborazko perpaus txertatu baten hasieran, aditzak bait- hartzen duela). Ik. noiz eta. Noiz ere uste baituzu urrun naizela zureganik, orduan zure hurbilean naiz. Goizik jarria nintzen supazter txokoan, nire gorputz guztia gozoki beroan, noiz ere entzun baitut tok-tok-tok leihoan.

noiz eta (Denborazko perpaus txertatu baten hasieran, aditzak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Noiz ere. Noiz eta heldu baitziren hiriaren erdira, erregeak golkotik sartzen dio ganibeta erreginari. Eta, noiz eta gutxiena uste duen hiltzea, aurkitzen da berehala hil behar duelako berriarekin.

noiz eta ere (Denborazko perpaus txertatu baten hasieran, aditzak bait- hartzen duela). Noiz ere. Noiz eta ere fruta egosi baita, atera ezazu kazolatik. Ez genuen oraino oren erdi baten bidea eginik, noiz eta ere ikusi baikenuen etxe bat sutan.

noizetik noizera adb. Noizean behin. Noizetik noizera gizonari so egiten zion.

noizez gero Noiztik. Noizez gero zaitugu zu mediku?

noizik behin adb. Noizean behin. Noizik behin sentitzen duzun samurtasun ezti hori.

noizik behinean adb. Noizean behin.

noizik behingo adj. Eguneroko ogia eta noizik behingo ardo zurruta.

noizik behinka adb. Noizean behin.

noizik eta behin adb. Gip. Noizean behin. Ik. noizbehinka. Noizik eta behin, nire aurrean agertzen da bat-batean. Joan egiten zen argia noizik eta behin.

noizik noizera adb. Noizean behin.

noiz... noiz... Batzuetan... beste batzuetan... Hor ari zaizkigu "gure" erdal egunkariak, noiz alboka, noiz txirula, noiz adarra joz.

noiz nola Batzuetan bai, beste batzuetan ez, unearen arabera. Langilea da?, noiz nola. On edo gaizto, omen dugu hori euskaldunek; egia?, noiz nola.

nor

1 izord. (-r- bakunarekin. Galdetzailea). Zer pertsona? (Pertsona bat edo pertsona bat baino gehiago adierazteko erabiltzen da). Ik. zein 4; nortzuk; zeintzuk. Nor da hau? Nor etorri da? Lehenbiziko maisua nor? Nor dira ene anaiak? Nor daude meza entzutera behartuak? Nork ekarri du? Noren bila zabiltzate? Norena duzu haurtxo hau, Maria? Norekin joan zara?

2 izord. (Galdera erretorikoetan). Nor naiz, beraz, herri oso bati kontuak eskatzeko? Nor harritzen ez da hitz horiek entzunda?

3 izord. (Zehar-galderetan). Zuk badakizu nor naizen, baina nik ez dakit nor zaitudan. Han egoten dira zain, nor agertuko. Noren erruz gertatu zen horrela, ez zait ardura.

4 izord. (Erlatibozko esaldiak eratuz). Izango duzu nork maita. Bazegoen baserriarekin nork jarraitu. Haur txikiak nori utzi ez duenak. Bazen nori begiratua.

5 izord. (bere edo kidekoren bat eskuinean duela). Bakoitza (pertsona bati dagokiola). Israeldarrak nor bere lekura itzuli ziren. Nahitaezkoa da nor bere barrenean ezin hautsizko hesiz inguratua egotea. Nork bere eskua trebatzeko. Hor gabiltza, batetik eta bestetik, nork geure opilari ikatza nola hurbilduko. || Esr. zah.: Nori berea, Jainkoaren legea. Nor bere zoroak darabil.

6 izord. (Eskuinean beste galdetzaile bat duela). Azkenean ageriko da nor nola dabilen. Etxekoen artean genbiltzan, eta bakoitzak bazekien nor zen nor. Haren kontra, nork zer esango du?

7 izord. (Esaldi txertatu baten hasieran izenordain erlatibo gisa, hura-ren saileko erakusle batekin, aditz jokatuak bait- hartzen duela). Ik. nor ere. Baina nork begiratzen baitu haren hitza egiazki, hura baitan Jainkoaren amodioa konplitu da. Ezen nor hark igorri baitu, hura zuek ez duzue sinesten.

nor baino nor ...-ago Bata baino bestea ...-ago, batzuk baino besteak ...-ago. Ik. zein baino zein ...-ago. Bat etorri ziren, nor baino nor amorratuago, Larramendiren kontra.

nor baitzen ere Ipar. Nornahi zela ere. Ik. nor ere 2. Nor baitzen ere potretaren egilea, ezagutzen zuen haurra.

nor edo nor Norbait. Nor edo nor hiltzen zenean. Nor edo nork asmatuko du.

nor ere 1 (Perpaus erlatibo baten hasieran, aditz jokatuak bait- hartzen duela). Dohatsu da nor ere prestuki bizi izan eta ongi hil baita. || (haina-rekin edo hura-ren saileko erakusle batekin). Nori ere pot eginen baitiot, hura da. Nor ere etorriko baita, haina ene laguna da. Norekin ere baitzabiltza, hura mespretxatzen duzu. Ezen nork ere baitu, hari emanen zaio.

2 (Perpaus txertatu baten hasieran). Ik. nor baitzen ere. Nor ere baitzara, adiskidea, barka iezadazu ene bizitasuna: zarena zarela, adiskidea, barka iezadazu ene bizitasuna.

nor gehiago adb. Nor gehiago izango, norgehiagoka. Lehen zatian nor gehiago aritu ziren, eta oso partida lehiatua jokatu zuten.

nor izan Gauza izan, gai izan, duin izan. (Ezezko eta baldintzazko perpausetan erabiltzen da). Ez naiz nor auzi hau erabakitzeko; nor banintz ere, ez nintzateke sartuko nire gogoz behintzat. Eta zu nor bazara, emango dizu betiko bizitza dohatsua.

nork daki Auskalo. Ik. nork jakin. Nork daki, ama, ez ote zaigun oraindik gaur etorriko! Nork daki nondik eta nola eskuratua. Nork daki zer pasatzen den horren baitan! Menturaz bai; nork daki?

nork esan 1 (Esaldi hanpatuetan). Nola esan, nola adierazi. Nork esan haien lotsa eta errabia! Nork esan nolako onurak hel zitezkeen guztiontzat!

2 (Esaldi hanpatuetan). Nork pentsatu behar zuen, nork imajinatu behar zuen. Nork esan hemendik ordu batera gurekin izango ez dela! Nork esan hori asmatu behar zuela! Eta azkenean, nork esan, inor baino berritsuago azaldu zaigu.

nork jakin Auskalo. Ik. nork daki. Nork jakin egunen batean Popeieren indarra izango ez ote dugun. Eta egokiera etorrita, nork jakin!

nor... nor... Batzuk... beste batzuk... Herri berean bizi behar dugu, nork batera, nork bestera maite dugun herrian.

noski

1 adb. Jakina!, horixe! Bai, noski! Huts egin dezakeela?: noski, bada. Bidea hain ongi dakienak ez du, noski, gidari beharrik. Azkeneko hitza, noski, herriak izango du.

2 adb. g.er. Beharbada, dirudienez. Gizon prestu hark ez zuen, noski, ardoaren indarrik ezagutzen.

bai, noski Bai horixe. —Idazleen iritziak aintzat hartzen al dituzu? —Bai, noski. —Zer edo zer aldatzen ari da? —Bai, noski; zalantzarik gabe.

ez, noski Ez horixe. Bakarrik ote zen eginbide horretan?, ez, noski. —Gutarren artean aurkitzen dugun zoriona, ez duk diruarekin erosten dena. —Ez, noski.

noski baino noskiago Zalantzarik gabe. Euskalariak baino areago euskaldun eta euskaltzaleak behar ditugu, noski baino noskiago.

[Oharra: noski baietz! eta kideko esapideen lekuan, Euskaltzaindiak bai, noski! eta kidekoak erabiltzea gomendatzen du].

on1

1 adj. Bere egitekoa ongi betetzen duena; espero den bezain egokia edo onuragarria dena. Anton. txar. Horrexegatik beragatik da ona aizkora zorrotza, ebakitzeko sortua delarik; eta aizkora kamutsa, berriz, txarra. Ohe ona. Belarri onaren jabe denak. Idazle horietan gauza on asko ikas daitezke. Bere landan hazi ona erein duen gizona. Europako haizeak onak ala kaltegarriak ditugun, ikusteko dago oraindik. Gure alde onak eta bertuteak. Euskara onean idatzia. Aholku onaren bila. Harrera ona izan. Berri onak ekarri ditu. Egoera onean. Ezkon zaitez ordu onean. Modu onean. Hala bizitzeak ere deus onik ez zuela. Eguraldi ona denean. || Horregatik, onen-onena da hainbat sarrien egitea. || (Pertsonez mintzatuz). Langile ona. Irakasle ona izan duelako. Adiskide on batzuek eskatu didatena. || (Izen gisa). Ona eta txarra bereizten dakitenei.

2 adj. Ongi egina. Hiztegi onak behar ditugula. Presta zaitez aitortza on bat egiteko.

3 adj. Handia, ederra. Ukaldi on bat hartu du. Orraztaldi on bat behar du argitaratu baino lehen. Irabazi ona ateratzen dutela.

4 adj./iz. Zintzoa; moralak eskatzen duena betetzen duena. Anton. gaizto. Gizon prestu eta kristau onak. Morroi on eta leiala. Sarituko ahal ditu zeruan Jainko onak! Onak izan. Onegia zela etsairik inon izateko. Eguzkia onen eta gaiztoen gainean altxarazten baitu. Onei betiko zoriona emateko. || Gizon bezala, nor zen bera baino zuzenagorik, onagorik, jatorragorik, euskaltzale jakintsu eta porrokatuagorik? Enekoren gurasoak onegiak ziren (Ik. hobe). || Liburu onak irakurriz.

5 adj. Ontasuna adierazten duena. Bihotz oneko gizona. Egin denaren fede ona erakusteko. Jaidura onak. Obra onez hutsik bezain asmo onez beterik.

6 adj. (Zenbait esapidetan). Esker onez eta beldur gaiztoz beterik. Gogo onez eta inork behartu gabe. Erabaki hori jendeak begi onez ikusi zuen. Merezi onez irabazi duen izena. Ez du onik izango bere xedera heldu arte: ez du bakerik izango bere xedera heldu arte.

7 iz. Zerbaitentzat edo norbaitentzat egokia edo onuragarria den gauza. Ez da gaitzik, onik ez dakarrenik. Erostunaren ona eta saltzailearena ez omen datoz bat beti. Zein da gure helburua, geure buruaren atsegina ala euskararen ona eta bizia? Edozein izakik bere ona bilatu ohi du. Herriaren onari begiratu behar dio herri gizonak.

8 iz. Ongia. On eta gaizkiaren arteko borroka.

9 iz. pl. Ondasunak. Aberatsak bere onetarik behartsuari emanez.

(neure, bere...) onean (egon, jarri...) Lasai, norberaren onetik atera gabe. Orduak aurrera eta ez zela ageri ikusita, ez nengoen neure onean.

(neure, bere...) onetik atera (irten, ilki) (Neure, bere...) senetik atera; dagokion edo berezkoa zaion egoeratik atera. Hitz horiek entzutean, bere onetik atera zen. Ezertarako ez diren txotxolo hauek nire onetik ateratzen naute. Gaur mundu guztia pixka bat bere onetik aterata ikusten dugu. Hori gauza bere onetik ateratzea izango litzateke.

ona baino hobea adj. (Mugatua). Oso ona, bikaina. Aurkezle ona baino hobea da. Eman dizkigu xehetasun batzuk, onak baino hobeak. Edan goizean zuritik, ahal den onenetik; arratsaldean gorritik, ona baino hobetik.

onagatik adb. (-en atzizkiaren eskuinean). Onerako. Ik. ondo beharrez. Zure onagatik esaten zaizkizu egia horiek denak.

on beharrez adb. Hobe beharrez. On beharrez esan nion esan niona, baina txarrera hartu zuen. Barka iezadazu, on beharrez samindu bazaitut.

onean 1 adb. Borondatez, indarra erabili gabe. Ik. onez onean 2. Onean ez bada txarrean egin beharko duzu. Ikusiko duzu nola aitortuko duzun, onean nahi ez baduzu, nik jakingo dut zer egin zurekin.

2 adb. Jarrera onean. Onean nago, eta gozoro-gozoro hitz egingo dizut.

3 adb. Onerako. Nork daki, ni urtebeterako aldentzea bion onean ez ote den. Txorakeriak esan dira hartaz, onean eta txarrean, baina, gogoko dugun ala ez, ez du gutxi galdu zinemak bere heriotzarekin.

on eduki Eutsi, atxiki, bere hartan iraun. Lekukoek on eduki zuten hala zela. Erromako enperadoreak iraun zueno, latinak ere on eduki zuen.

on egin 1 Onuragarri, mesedegarri gertatu. Ik. mesede egin. Hitz haiek Andoniri on egin zioten. Jan dugun arrainak ez digu onik egin. Ikusteak ere ez dit onik egiten. || Aireak on handia egiten die belar eta zuhaitz guztiei. Zenbat on egiten duen jaunartzeko sakramentuak. Bizkaian hainbeste on egin duen liburu hau. Hori ikasteak ez digu on baizik egingo. On baino kalte gehiago egiten duten liburuak.

2 Ongia egin. Adiskideei on egitea eta etsaiei gaitz egitea dela zuzenbidea.

3 (Jaten ari denari esaten zaizkion jendetasunezko formuletan). On egin! —On degizula! —Baita zuri ere. On egin diezazula!

onenean 1 adb. Beharbada, agian. Onenean, zuk ere zigarroak erreko dituzu. Egunen batean zu ere, onenean, aita edo ama izango zara.

2 adb. Kasurik onenean. Iraupen laburra dute gehienetan; zenbait segundo, onenean, zenbait minutu.

onenean ere adb. Kasurik onenean. Ez zuela erdizka baizik egin, onenean ere.

onenera jota (ere) adb. Onenean ere. Onenera jota ere, bihar bukatuko dugu.

onera egin Hobetzeko bidea hartu. Eguraldiak onera egin du. Lucyk ez du onera egiten.

onera ekarri (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Senera ekarri, konortea berreskurarazi. Horiek guztiak ez dira nahikoa izango bere onera ekartzeko.

onera etorri 1 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Senera etorri, konortea berreskuratu. Ondoeza egin eta ordu erdian ez zen bere onera etorri. Lo pisu batetik esnatzen den baten gisa, neure onera etorri naiz.

2 (Gauzez mintzatuz). Espero dut gauzak bere onera etorriko direla. Gerrak lur jota utzi zuen Guatemala eta oraindik ez da bere onera etorri.

onera itzuli 1 Ipar. Onbidean jarri, on bihurtu. Gorputzak ez du huts egiteko desirarik izango, guztiz egongo da onera itzulirik.

2 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Onera etorri, senera etorri. Neure onera itzultzean, sarrera nagusian etzanda nengoen. Bere onera itzuli zenean, anbulantziak ospitalera eraman zuen.

3 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Lasaitu, baretu. Norak, bere onera itzulirik, barkamena eskatu zion Andreasi.

4 (Gauzez mintzatuz). Elur ekaitza gaindituta, bere onera itzultzen ari dira Euskal Herriko errepideak pixkanaka-pixkanaka. Urak bere onera itzul daitezen.

onerako 1 adb. Ondorio onerako, onuragarri. Ik. onean 3. Emaztegaia aurkitu, eta onerako izan dadila. Mundua itxuraldatzen ari zaigu, onerako edo txarrerako. Ikerlana beti onerako delakoan nago.

2 (-en atzizkiaren eskuinean). Ik. onagatik. Agintariari dagokiola, guztion onerako eta bakerako, gaizkileak zigortzea. Euskararen onerako izan zitekeelakoan.

onetan (-en atzizkiaren eskuinean). Ipar. Mesedetan. Saiatzen bagara lagunen onetan, sari ederra dugu guretzat gain hartan.

onez 1 adb. Borondatez, indarra erabili gabe. Atera zuen sastakai bat, onez ez bazen gaitzez, nahi zuena eragiteko.

2 adb. Asmo onez, fede onez. Onez al zatozte, ala gaiztoz? Onez emandako aholkuari ez zion jaramonik egiten.

3 adb. Onik. Etsaiengandik onez atera gaitu. Nire aitaren etxera onez itzultzen banaiz.

onez onean 1 Asmo onez, fede onez; liskarrik gabe. Onez onean esan zien. Ez direla haserretuko, onez onean atzeratuko direla. Bere ahal guztiak egin ditu, onez onean gobernamenduko gizonekin bakean bizi nahiz.

2 Borondatez, indarra erabili gabe. Onez onean ematen ez duzuna bortxaz eman beharko baituzu. Ikusirik onez onean ezer egiterik ez zegoela. Onez onean ez baduzu aitortu nahi.

onez-onez Onez onean.

on-gaitz pl. Alde onak eta txarrak. Proposamen baten on-gaitzak.

on huts adj. Pertsonez mintzatuz, oso ona, gaiztakeriarik gabea. Ik. ogi puska 2; on puska. On hutsa da, ez dio inori kalterik egiten. Emakume on hutsa zirudien.

onik ez izan Bakerik ez izan, atsedenik ez izan. Ez zuen onik, bere Zumaia maitean baizik. Alaba ikusi gaberik, amak izango ez luke onik. Gure bihotzak ez du onik izango, Zuregan atseden hartzen ez duen arte. Hura margotu arte ez du onik izango.

onik onenean 1 Unerik onenean. Eta asko gelditzen dira ezer irabazi gabe eta onik onenean guztia galdurik.

2 Onenean ere.

on iritzi 1 dio ad. Maitatu. Ik. oniritzi. Bere emazteari on deritzanak bere buruari on deritza.

2 dio ad. Ongi iruditu, ongi iritzi. On deritzot zauden lekuan gelditzeko hartu duzun xedeari.

on izan 1 da ad. Antxumea, gazte deno, on da jateko. Gezurra on da, bidegaberik egiten ez duenean. On da euskaraz egitea. Uko egingo diet zuretzat on ez diren gauza guztiei. Izate hori on den ala gaitz, ez dut nik esango. On litzateke, ez da ordea premiazkoa.

2 zaio ad. Gizonari ez zaio on bakarrik egotea. Bakoitzari on zaiona emanez.

3 du ad. Oiloek on dute mihura egosirik.

on izate, on-izate Ontasuna. Bere emaztearen maitasunak eta on-izateak zeharo irabazi zuen. Mundu guztiak daki zuk gizonen on-izatean fedea duzuna.

on puska Lgart. Pertsonez mintzatuz, oso bihotz onekoa. Ik. ogi puska 2. Osaba Pedro hil zitzaigun, gizagaixo on puska hura! On puska da gure neska.

ontzat eduki Ontzat hartu. Bidegabekeriok ontzat dauzkan elkartea ona ezelan ere ezin izan daiteke.

ontzat eman Ontzat hartu. Erabakia ontzat eman zuten, eta auzia bukatu zen. Gobernuak egiten duen guztia ontzat ematen dutenak.

ontzat hartu Ik. onartu. Batek ontzat hartzen duena, ezinbestean, bestek arbuiatuko du. Mundu zabalean ontzat hartuak dauden hitzak. Azkenik, Euskaltzaindiak ontzat hartu du eta berretsi euskal aditz laguntzaile batua.

ondo1

1 adb. Nahi, espero edo behar den bezala; era onean, egokitasunez. Ik. ongi; ontsa; bapo. Ondo bizi da. Ondo da. Nahiko ondo atera zaizkio kontuak. Ondo al dira etxekoak? Esanak ondo hartu beharrean. Ondo ikasi hori. Ezteiak ondo, Miren? Txit ondo. Agur, osaba, bihoa ondo! Ondo pasa. Txalupak ondoen ikusten ziren lekuan. Alaba ahal zen ondoena apainduta bidaltzeko. Gure beldurra hori da, ondoegi erre beharrez, opil goxo hori ez ote diguten emango sekula. Azaldu zen Lesakara emakume ondo jantzi bat. Berak egiten zituen salaketak guk eta beste askok ondo ikusten genituen.

2 adb. Adkor. Ederki, oso. Ondo dakizu ez direla isilduko. Barrua ondo berotua Nafarroako ardo beltzez. Ondo damututa daude, bai. Ondo galanta da zuen mutikoa. Ondo ederra huraxe! Ondo asko dakizu nire bihotzak nor duen aukeratua.

ondo baino hobeto adb. Oso ondo. Ik. ongi baino hobeki; ondo bai ondo. Ondo baino hobeto apaindua joaten da. Ez duzu besterik behar ondo baino hobeto izateko. Ondo baino hobeto dakit Anton ikusi duzula.

ondo bai ondo adb. Oso ondo. Ik. ondo ere ondo; ondo baino hobeto. Ez ote letorkiguke guztioi ondo bai ondo, noizik behin ume bihurtzea?

ondo beharrean adb. Ondo beharrez. Ik. hobe beharrez.

ondo beharrez 1 adb. Asmo onez. Ik. hobe beharrez. Zuk ondo beharrez egingo zenuen.

2 adb. Okerrik ez dela, gauzak ondo badoaz. Ik. ondo bidean. Ondo beharrez, gure semeak iritsia behar zuen.

ondo bidean adb. Ezeren okerrik ez dela, okerrik ez bada. Ondo bidean, gaur sartuko da Cassini espazio zunda Saturnoren orbitan. Ondo bidean, udaberrian hasiko dituzte autobide berria egiteko lanak.

ondo da Adostasuna adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. ongi da; ados 2; konforme. —Erantzun iezadazu argiroago. —Ondo da, jauna; pozik erantzungo dizut. Ondo da, hori ere egingo dut, ba. Ondo da, ondo da; nahikoa jakin dugu.

ondo edo gaizki Nola edo hala, moduren batean. Gaia, gutxi gorabehera, ondo edo gaizki, adierazi dizut. Zertxobait, ondo edo gaizki, idazten ikasi dut.

ondo edo txarto Ondo edo gaizki. Ondo edo txarto, hark berea.

ondo egin 1 Ongia egin. Ondo egiozue gaitz egin dizuenari. Zuk badakizu ondo egiten zeini begiratu gabe.

2 On egin. Josetxori ez zion ondo egin soineko bustiarekin etxeratzeak.

3 Ongi jokatu. Uste dut ondo egin dugula. Ikernek ez du ondo egin zuri ezer esan gabe etorrita.

ondo ere ondo ondo-ren indargarria. Ik. ondo bai ondo; ondo baino hobeto. Hire ahotik irtendako edozer ondo ere ondo esanda egongo duk. Ondo ere ondo dakit denen gogoa ez dudala beteko.

ondo esan 1 du ad. (nor osagarririk gabe). Goraipatu, norbaiti buruz ondo hitz egin. Jendeak beragatik ondo esan dezan. Mundu guztiagatik ondo esaten zekiena.

2 du ad. Arrazoi izan. Ik. ongi esan. Ondo esan duzu, zure etxea baita hau.

3 du ad. Egoki adierazi. Ez nuke asmatuko ondo esaten. Erdia ondo esana dago; beste erdia, ez.

ondo-esan 1 iz. Laudorioa; hitz onak. Ik. ongi-esan. Ondo-esan, erregu eta balakuekin ekarri nahi gaitu. Zer balio dio pobreari zure ondo-esanak?

2 iz. Aholkua. Azkenez, ondo-esan bat nahi dizut eman, iloba.

3 iz. Ondo esan den gauza. Plazagizonek dioten moduan, ondo-esanak ondo hartu eta gaizki-esanak barkatu.

ondo hartu 1 Harrera ona egin. Ik. ongi hartu; onartu. Euskal Herrian ere jendeak beti ondo hartu gaitu.

2 Norbaitek egina edo esana ontzat eman edo, haserretu edo mindu gabe, alde onetik ulertu. Ez du ondo hartu egin zenutena. Esanak ondo hartu beharrean.

3 Bizk. Zerbaitek norbaiti on egin, mesede egin. Ez nau ondo hartzen neguak.

ondo hazi adj. Pertsonez mintzatuz, gizalegez jokatzen duena. Bederatzi urteko mutiltxo ondo hazi eta guraso onen semea. Ume ondo hazia, bizi guztirako irabazia.

ondo ibili interj. Bidaia, festa edo kideko batera doanari, harengandik urruntzean, agur esateko erabiltzen den gizalegezko esapidea. Ondo ibili, mutilak!

ondo ikusi (Partizipio burutuan, izan eta egon aditzekin). Estimatua, aintzat hartua. Ik. ikusi1 5. Lehen entzute handikoa eta ondo ikusia bazen, orain hainbat ospetsuagoa zen. Aurrerantzean, ama ez zen izan ondo ikusia etxe hartan.

ondo izan interj. Norbaitengandik urruntzean edo idatzi baten bukaeran erabiltzen den gizalegezko esapidea. Ik. ongi izan. Laster arte eta ondo izan. Tira, utzi egin behar zaitut; ondo izan.

ongi

1 adb. Nahi, espero edo behar den bezala; era onean, egokitasunez. Ik. ondo1; ontsa; ederki. Anton. gaizki. Ongi bizi, ongi hil. Ongi dago. Ongi diozu. Dena ongi? Ez dut esango aberastasun horiek ongi banaturik daudenik. Biziki ongi. Soldadu ongi hezien antzera. Norentzat argitaratu zuen ere ez dakigu ongi. Ongi deritzat, erabat harturik behintzat, erabaki zutenari. Ongi bazaude Jainkoarekin, errazkiago pairatuko duzu garaitua izatea. Ongi baino hobeki bainekien hori. Ongi baino ongiago. Ongien dakizkigun erantzunak. Ahalik ongiena apaindua. Ongiegi ohituak gauzka.

2 adb. Adkor. Oso; ederki. Behar dira hartu ongi berdeak eta ongi gogorrak. Horrek baditu bere arriskuak, ongi agerikoak gainera. Merezi zuen, eta ongi merezi ere, berriro argitaratua izatea. Ez dela huts hori oharkabez egin, ongi jakinaren gainean baizik. Aberez ongi jantziak daude hemengo mendiak. Bizkarra ongi berotzea merezi du horrelakoak. || Arruntean Azkaineko hilerriak ongi aski atxikiak dira, belarra nehon ez da nagusitu.

3 iz. Moralaren aldetik on den guztiak osatzen duen ideia edo izaki abstraktua. Ongiaz gaizkia garaitu behar da. Ongiaren eta gaizkiaren zuhaitza. Ongiaren ideia. Ongian finkatzeko eta aitzinatzeko. Ongian sinesten duten guztiak.

4 iz. Ona. Euskararen ongia eta hobekuntza nahi zituen.

5 iz. Ikasketetan, oso ongi eta nahikoaren arteko kalifikazioa, azterketan edo proban eskaturiko maila ongi gainditu dela adierazten duena. Azterketan ongi bat atera dut.

ongi baino hobeki Oso ondo. Ik. ondo baino hobeto. Ongi baino hobeki daki hark zer ari den. Ongi baino hobeki antzematen nion egitekoaren arriskuari.

ongi da Adostasuna adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. ondo da; ados 2; konforme. —Gero etorriko naiz. —Ongi da. Ongi da, aita, ez zaitez haserretu.

ongi egile, ongi-egile Ongilea.

ongi egin 1 du ad. Ongi jokatu, era egokian aritu. Ongi egiten duzu egia aitortzea.

2 du ad. Ongia egin, norbaiti lagundu, mesede egin. Gaizki-egileari ongi egitea. Zorioneko, bada, nahigabeak etsian eramaten dituena eta heriotzak ongi egiten aurkitzen duena. Zuek behintzat, ez zaiteztela geldi ongi egitetik. || Ongirik ez egitea bera da gaizki egitea. Beste nonbait ongi gehiago egingo zuela.

ongi-egin iz. Moralaren aldetik zuzena den egitea. Mila esker, zuen ongi-egin guztiengatik.

ongi eman 1 du ad. (nor osagarririk gabe). Norbaitek edo zerbaitek egoera jakin bati ongi doakion itxura edo irudia izan. Ik. eman1 9. Apaizgai alferren artean ez duk hik ongi ematen. Istorio horretan ongi ematen ez duten hainbat gauza daude.

2 dio ad. (nor osagarririk gabe). Jantziez, koloreez eta kidekoez mintzatuz, norbaitentzat edo zerbaitentzat egokia izan. Iazko soinekoak ez dit ongi ematen; berria erosi behar dut. Ongi ematen dizu urdinak! || Sarkasmoak ez dizu batere ongi ematen, badakizu.

ongi esan 1 Arrazoi izan. Ongi diozu, egia da, hala da. || (Dagokion osagarriak -(e)la atzizkia hartzen duela). Ongi diozu gauza miragarria dela. Ongi esan duzu Jainko bat bakarra dela.

2 Egoki adierazi. Ez legoke hori nire ustez ongi esana.

ongi-esan 1 iz. Laudorioa; hitz onak. Ik. ondo-esan. Ikusten du dela mukerra, gozakaitza eta besteren ongi-esanak aditu nahi ez dituena.

2 iz. Ongi esan den gauza. Gaizki-esanak barkatu eta ongi-esanak ongi hartu.

ongi etorri interj. Etorri berriari harrera ona egiteko erabiltzen den esapidea. Ik. ongietorri. Ongi etorri guztiok! Ongi etorri eta mila esker gurekin diren guztiei. Ongi etorri zuri, haur eder zoragarria!

ongi hartu 1 Harrera ona egin. Ik. ondo hartu; onartu. Ongi hartu gaituzte beti; ez dugu sekula mespretxurik sumatu. Familiak izugarri ongi hartu ninduen.

2 Norbaitek egina edo esana ontzat eman edo, haserretu edo mindu gabe, alde onetik ulertu. Herritarrek ongi hartu dute erabakia. Erakusketa oso ongi hartu dute, bai kritikak eta baita, hotz bazen ere, jendeak. Ez du txantxa ongi hartu.

ongi hazi adj. Pertsonez mintzatuz, gizalegez jokatzen duena. Seme-alaba eder eta ongi haziak zituen. Gizon ongi hazia.

ongi ikasi 1 adj. Ikasia, eskola edo kultura duena. Behartsuek ez ezik, jende ongi ikasiak ere alde egiten du Indiatik.

2 adj. Ongi hazia.

ongi izan interj. Norbaitengandik urruntzean edo idatzi baten bukaeran erabiltzen den gizalegezko esapidea. Ik. ondo izan; izan ongi. Eskatutakoa onartuko duzuelakoan, ongi izan. Ongi izan, eta mila esker!

ongi joan interj. Alde egitera doana agurtzeko erabiltzen den gizalegezko esapidea. Dena den, ongi joan, abiatu berri denari; eta ongi etorri, ailegatzear dagoenari. Ongi joan, seme!

ongirako 1 adj. Ongira zuzendua dena. Ongirako gogoa.

2 adb. Onerako.

oso ongi iz. Ikasketetan, bikain eta ongiren arteko kalifikazioa, azterketan edo proban eskaturiko maila oso ongi gainditu dela adierazten duena. Oso ongi bat atera nuen azterketan. Batez besteko puntuazioa 7,8koa izan da, oso ongi baten parekoa.

orain

1 adb. Une honetan, garai honetan. Orain da garaia. Orain banoa, beste bat arte, adio tabernaria. Hona orain berritu zaigun auzia. Ez gara orain ohi den bidetik abiatuko. Bestetan esan dudana berresango dut orain. Ez da denbora asko, orain esatera noana gertatu zela. Lehen eta orain. Lehen, orain eta gero. Orain eta beti. Batasunerako, nik ez nuen indarkeriarik nahi, hasi berri hartan, ez dut nahi orain eta ez nuke nahi gerorako. Orain bertan. Nik ez dut, behintzat orain arte, entzun. Orain artean idatzi ditudan bertso gehienak. Horretan igaro ditut orain arteko egunak. Ezagunagoak ziren orduan orain baino. Orain bezala lehenago ere. || Orain hamabost bat urte: duela hamabost bat urte.

2 adb. (Iraganaldian jokaturiko aditzekin, kontakizun batean). Ez zuen orain Negua gorroto. Negarrez zegoen orain.

3 (Izen gisa). Ik. orainaldi. Oraina, etorkizun dugun geroaren agergarri izan daitekeen aldetik. Lehenaldia orainaren azpian baitatza beti. Lehena orainean bizi da eta orainaren errainua aldi igaroak iragartzen du. Baina nik, karismarik hartu ez dudan honek, lehen-orainak ditut begien aurrean soil-soilik, bihar-etzietakoei nolabait ere antzemango badiet.

orainago 1 Geroztik. Galdetzekoa ere da ea orainago beste horrenbestekorik sortu ote den, Azkoitiko zalduntxoez kanpora, Euskal Herriko lurralde guztian. Lehengoak aldatzen ari direla orainagokoak, desegiten baino areago.

2 Duela gutxi, oraintsu. Orainago esan den bezala. Eta guztien artean gogortasunik handiena agertzen zuena orainago aipatu den Saulo zen. Ni naiz, bada, orainago igaro duzun herriko barberua.

orain artekoan adb. Orain arte. Ez du urte goxoa izan aurtengoa, orain artekoan behintzat.

orain aspaldi adb. Aspaldi. Orain aspaldi, duela zortziehun-bederatziehun urte.

orain baino lehen adb. Lehen. Orain baino lehen banituen hamaika bertso emanak. Esadak, lagun hori, ez nauk inon ikusi orain baino lehen?

orain berriki adb. Berriki. Orain berriki harrika egin nahi zizuten, eta berriz hara zoaz?

oraindanik adb. Hemendik aurrera, une honetatik aurrera. Ik. aurrerantzean. Uko egiten diot oraindanik, bihotzez munduari. Oraindanik eta betiko besarkatzen dut umiltasuna.

orain dela Duela. Ik. dela; orain duela. Orain dela hogei urte etorri zen. Orain dela gutxi. Elkarrizketa orain dela bospasei aste izan genuen.

orain duela Duela. Ik. orain dela. Orain duela aspaldi. Orain duela ehun urte.

orain hurrena adb. Azken aldiz, oraingo aldiaren aurrekoan. Ik. orain hurrengo 2. Orain hurrena ikusi zintuztedanean, umekondo batzuk zineten. Orain hurrena, 2003an lortu zuten txuri-urdinek hori.

orain hurrengo 1 adj. Oraingoaren aurrekoa. Martxoan beteko dira lau urte orain hurrengo bozak egin zirenetik. 1987an argitaratu zen Artzeren orain hurrengo poema liburua.

2 adb. Azken aldiz, oraingo aldiaren aurrekoan. Ik. orain hurrena. Orain hurrengo Zarautzen ikusi nuen Miriam.

orain hurrengoan adb. Azken aldian, oraingo aldiaren aurrekoan. Gaizki portatu nintzen zuekin orain hurrengoan, eta sentitzen dudala esatera etorri naiz.

zein

1 det. (Galdetzailea). Mota bereko zenbait gauzaren edo pertsonaren artean hautatzeko hitza. (Dagokion izenaren ezkerrean ezartzen da eta izen hori mugagabean erabiltzen da; izen horrek adierazten duena bakarra edo bat baino gehiago izan daiteke). Zein euskalki hartu duzu oinarritzat hiztegirako? Zein ur, geldia ala lasterra? Oraingo zein gaztek ikusi du hori? Zein baserritan ikasi ote du "kontuan erortzen" esaten? Bizkaiko hitza omen da, eta Mogelek (baina zein Mogelek, eta non?) darabilena.

2 (Izena ezabaturik). Baina zein da gure helburua? Zein dira egiazko kristauak? (Ik. zeintzuk) Geure izatearen zatirik barrenena, geureena, zein ote dugu? Anarkia handi horretan zein aukeratu? Zein da, ordea, zeinen itzulpen?

3 (Zehar-galderetan). Bi hitzok Duvoisinek zenbat aldiz eta zein lekutan erabili zituen Biblian K. Boudak erakutsi du. Zein bidetarik dabilen ez dakit. Badakizue zein iritzitakoak diren hitzei dagokienez. Baditugu, zeini zein toki dagokion ongi ez badakigu ere, zenbait partiketa nabarmen. Euskaltzaindiak erabaki beharko zuela zein hitz ziren aukeratzekoak eta zein ez. Arazoa zein den eta zertan datzan. Euskal hitzak zein diren. Ez dakigu zein sartu genituen eta zein ez. Ez da galdetu behar zein dagoen zabalduago, zeinek egon behar lukeen baizik. Forma zaharrago eta berriagoen artean, zein zein den nabari denean, zaharragoei dagokie nagusitasuna. Galdetu genion zein dauzkan hobetzat, orduko sermolariak ala gaurkoak. Ez naiz berriz hasiko aztertzen zein den zaharren eta jatorren. Ea zein den gure eginkizuna.

4 izord. Nor? Zein etorri da? || Azken jardunaldian jakingo da zeinek jokatuko duten urtarrilaren 15eko finala. Ia gureak egin du, badugu zeinek agindu.

5 izord. (bere-ren ezkerrean). Bakoitza. Itzuli zen zein bere etxera. Eta bere ardiak deitzen ditu, zein bere izenez. Hitzak, ahotik irten orduko, lerro-lerro antolatzen zitzaizkion, zein bere tokian, soldadu ongi hezien antzera. Filologia eta hizkuntzalaritza zein bere aldetik abiatu zirela. Bete behar ditugu zeinek bere bizimoduko eginbideak.

6 (zein... zein... korrelaziozko esaldietan). Batzuk... beste batzuk... Nik "gu" asko ditut, zein zabalago, zein meharrago, eta orobat gertatzen zaie inguruko "ni" guztiei. Obra horrek badakarrela azentu marka ugari, zein ongi zein gaizki ipiniak. Erdibiturik gabiltza, zein batean, zein bestean.

7 adb. (Harridura-perpausetan, izenondo, izenlagun edo kideko bati dagokiola; aditz laguntzaileak -(e)n menderagailua hartzen du). Zein gauza lotsagarria! Oi zein miragarri diren, Jaun ona, zure hitzak! Zein ederki! Harrigarria da zein berandu eta ahul iritsi zen erantzuna. Adierazi nahi dugu zein diren goxo oraindik udazken buruko egun epelak. Guztiok dakigu zein asmo ederrek eragiten dieten halakoei.

8 junt. Nahiz, edo. Berdin dira euskaldun zein erdaldunentzat. Gogorik nahiz astirik ez zuelako; bata zein bestea falta zitzaizkion, beharbada. Onerako zein gaitzerako. Euskara bat zen beretzat, eta hain euskara hangoa zein hemengoa. Nahiz jakituna, zein ezjakina.

9 (zein... zein... korrelaziozko esaldietan). Nahiz... nahiz... Berdin balio dute zein batak zein besteak.

10 (Perpaus erlatibo baten hasieran, dagokion aditzak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Emazteak, zeina soprano izan baitzen, oraindik ere pianoa jotzen irakasten zien haurrei. Hau da ene seme maitea, zeinaren baitan hartu baitut atsegin guztia. Hau da gorputz galdua, zeinean eta zeinagatik hainbeste bekatu egin bainituen. Hirugarren zatia, zeinean adierazten baita egin behar dena. Gure herriak baditu une historikoak, zeinetan jarrera eraginkorrak eta ausartak hartzea eskatzen zaigun. || (Hura-ren saileko erakusle batekin). Zein nahiago duzun, huraxe emango dizut.

zein baino zein ...-ago Bata baino bestea ...-ago, batzuk baino besteak ...-ago. Ik. nor baino nor ...-ago. Haren ordez hiru opari eskaini zizkioten, zein baino zein galgarriagoak. Jesu Kristoren Elizan, hiru Ordena, zein baino zein miragarriagoak jartzeko. Bederatzi mahaiko, eta zeinek baino zeinek jateko gogo ederragoa.

zein ere 1 (Perpaus erlatibo baten hasieran, hura-ren saileko erakusle batekin). Zein ere baitira gizonetan hobekienik dohatuak, haiek izendatu behar dira aitzindaritzat.

2 (Perpaus txertatu baten hasieran, izen baten ezkerrean, dagokion aditzak bait- hartzen duela). Zein ere etxetan sartuko baitzarete, lehenik errazue, "bakea dela etxe honetan": edozein etxetan sartzen zaretela, lehenik errazue, "bakea dela etxe honetan".

3 (Perpaus txertatu baten hasieran, izenondo baten ezkerrean, dagokion aditzak -(e)n menderagailua hartzen duela). Nahiz eta, arren. Baina zein ere handiak liratekeen irabazte horiek, ez lukete fits bat balioko fededun onak egiten duen irabaziaren aldean. Zein ere ondasun ugariak dituen batek, gizonaren bizia ez dago ondasun asko izatean. Ez dut uste Arresek, zein ere olerkari ugaria zen, bertso sail miragarri hori baino gehiago egin zezakeenik. Ez dago gizonaz etsitzerik, zein ere galdua dirudien hondamendian barrena.

Oharra: azken eguneraketa 2020-07-08

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper