Sintaxia - JAGONET

73 emaitza Sintaxia bilaketarentzat

-(e)z gero, ezkero: noiz nola idatzi eta ahoskatu

Galdera:

Nola idatzi behar dira, adibidez, jo ezkero, igo ezkero, etorri ezkero, edan ezkero, hamarrak ezkero...? Eta nola idatzi eta ahoskatu behar da, adibidez, esan duzun ezkero?

Erantzuna:

Idazkerari dagokionez, 26. arauak dio 'orduekin, eta oro har denbora postposizio gisa, ezkero ere idatz daiteke'. Baina 'kasu guztietan -(e)z gero idatz bedi'. Bestalde, Euskaltzaindiaren Hiztegia. Adierak eta adibideak delako liburuan (ikus 264. or.), hauxe da, besteak beste, ezkero sarreran datorrena:

- ezkero -z gero. (Orduekin-eta denbora postposizio gisa erabiltzen da). Atzo ezkero: atzoz gero.

  Hiztegi Batua zorrotzagoa da, ordea (eta arau-emailea, Euskaltzaindiaren 26. arauan oinarrituta):

  - ezkero (eguerdiko hamabiak ezkero moduko esapideetan bakarrik erabiltzekoa).

  Beraz, joz gero, igoz gero, etorriz gero, edanez gero da idazkera zuzena. Baita hamarrak ezkero ere; baina esan duzunez gero da idazkera zuzen-egoki bakarra.

Ahoskerari dagokionez, 87. arauak X. puntuan dio, esan duzunez gero idatzi behar dena esan duzun ezkero ahoskatzea guztiz onargarria dela.

Data: 2014/11/18 - Erantzulea: Joxe Ramon Zubimendi, JAGONETen arduraduna

ez ezik, ezezko esaldietan

Galdera:

Zuzena al da ez ezik ezezko esaldietan erabiltzea? Adibidez, Ikusleek ez ezik, jokalariek ere ez dute parapentea ikusi jokalekura erori den arte esaldian.

Erantzuna:

Bai. Euskaltzaindiak arautu gabeko kontua da hori; baina hona hemen Euskaltzaindiaren Orotariko Euskal Hiztegia delakoan aurkitu ditudan erabilera horren zuzentasunaren aldeko bi lekuko, biak Koldo Mitxelenarenak:

- Zimenduetan ez ezik, ez zen paretetan artesiturik ageri.

- Euskaldunek (...) ez dituzte orain arte honen legeak bete; bete ez ezik, bai baitirudi haien berririk ere ez dutela izan.

Hortaz, zuzentzat daukat erabilera hori.

Data: 2014/09/29 - Erantzulea: Joxe Ramon Zubimendi, JAGONETen arduraduna

zein/zeinak (...) bait-/-en

Galdera:

Erlatibozko esaldietan, ondorengo kasuetatik, zein dira  zuzenak?
- Irakasleak, ZEIN oso ondo bizi BAITira, ezin dira kexatu.
- Irakasleak, ZEINAK oso ondo bizi BAITira, ezin dira kexatu.
- Irakasleak, ZEIN oso ondo bizi direN, ezin dira kexatu.
- Irakasleak, ZEINAK oso ondo bizi direN, ezin dira kexatu.

Erantzuna:

Galderan ematen diren esaldi guztiak zuzenak dira. Ez da Euskaltzaindiaren araurik kontu honetan. Dagoena da tradizioko erabilera, bi eratakoa:

- Erabilera mugagabea: Irakasleak, ZEIN oso ondo bizi BAITira, ezin dira kexatu.

- Erabilera mugatua: Irakasleak, ZEINAK oso ondo bizi BAITira, ezin dira kexatu.

Aditzaren menderagailuari dagokionez, nagusiki BAIT- erabiltzen bada ere, -eN ere erabil daiteke halako egituretan. Beraz, galderako beste bi esaldiak eta gisakoak ere zuzenak dira:

Hona egitura horri buruzko kontsulta zehatzagoak egiteko bi liburu:

- Euskal Gramatika: Lehen Urratsak, EGLU, V, Mendeko perpausak, 1, (266. or.), Euskaltzaindia, 1999.

- Euskal estilo libururantz, (208. or.), X, Alberdi & I. Sarasola, UPV/EHU, 2001.

Data: 2014/04/10 - Erantzulea: Jesus Mari Makazaga, Gramatika batzordeko idazk.

baino gehiago: batek baino gehiagok, bati baino gehiagori

Galdera:

Zein da zuzena hamar mila pertsona baino gehiagok parte hartu dute ala hamar mila pertsonak baino gehiagok parte hartu dute?

Erantzuna:

Horrelakoetan, bi osagaiek deklinabide-atzizki bera eramaten dute: batek baino gehiagok, bati baino gehiagori, zazpi etxek baino gehiagok... (ikus Euskal Gramatika: Lehen Urratsak, EGLU, V, Mendeko perpausak-1 liburukiko 420. or.). Beraz, hamar mila pertsonak baino gehiagok parte hartu dute da zuzena.

Izenlagunetan, ordea, gehiago hitzari bakarrik eransten zaio -ko atzizkia: 30 ikasle baino gehiagoko ikasgelak, 200 bizilagun baino gehiagoko herriak.

Horrez gainera, ikus JAGONETeko datu-base honetako 'gehiago' sarrera.

Data: 2013/12/01 - Erantzulea: Joxe Ramon Zubimendi, JAGONETen arduraduna

ezta ... ere: ez zaitut ezta ikusi ere egin

Galdera:

Zuzena al da ez zaitut EZTA ikusi ERE egin esaldia?

Erantzuna:

Ez da oker larria. Era horretako egiturak testuinguru enfatikoetan eta erregistro lagunartekoetan gertatzen dira, oro har, eta halakoetan, enfasiaren lagungarri egiten dira horrelako arau-hauste ez bereziki larriak:

- Ez zaitut EZTA ikusi ERE egin.

- Ez zaitut EZTA ikusi ERE egin nahi.

EZTA … ERE horrek, entonazio, isilune eta tonu berezi batek lagunduta, indar eta enfasi berezia ematen dio jardunari, nire ustez, eta horregatik sartzen da, modu bortxatuxean. Berez, idatzizko jardun zuzen eta akademikoan ez luke beharbada lekurik, eta beste egitura hau litzateke hobestekoa:

- Ez zaitut ikusi ere egin (nahi).

- Ikusi ere ez zaitut egin (nahi).

Hona ERE lokailuari buruzko kontsulta zehatzagoak egiteko liburua: Euskal Gramatika: Lehen Urratsak, EGLU, III, Lokailuak (35.-50. or.), Euskaltzaindia, 1990.

Interneten ere aurki dezakezu helbide honetan: http://www.euskaltzaindia.eus/gramatika

Data: 2013/05/20 - Erantzulea: Jesus Mari Makazaga, Gramatika batzordeko idazk.

Lokailuak: alegia, alegia + -(e)la

Galdera:

Zuzena al da alegia lokailuari -(e)la menderagailua ez eranstea?

Erantzuna:

Bai, testuaren arabera. Askotan -(e)la menderagailuarekin batera agertzen da, baina gabe ere ager daiteke:

- Hemengo ipuin eta bertsoek iturri bera dute: Gesaltzako aitona, alegia.

- Eskutitz sail bat zen: karta sail bat, alegia.

Azaldu nahi denari sarrera ematen dionean, -(e)la menderagailuarekin batera erabiltzen da:

- Zera adierazio dio, alegia, ez dadila hemendik aurrera bere andregaiarekin joan.

- Esan dit, alegia, hauek gaztetxoak direla.

- Esan nahi dut, alegia, aukera izan banu, bide horretatik joko nuela.

Data: 2011/11/23 - Erantzulea: Joxe Ramon Zubimendi, JAGONETen arduraduna

Lokailuak: ezen (ezen, ezen + bait)

Galdera:

Beharrezkoa al da ezen lokailuari bait eranstea?

Erantzuna:

Kausazko zentzua duenean, ezen lokailua menderagailurik gabe erabiltzen da.

- Zu behar zaitut laudatu, ezen gauza guztiak zuregandik heldu dira.

- Adinak burua flakatu bide dio, ezen hasia da bere aldeko ez dituen gizonik aipatuenen preso ematen eta hilarazten.

Ondoriozkoa denean (non-en baliokide), orduan bai, orduan bait edo -(e)n menderagailua eramaten du berekin:

- Hain begiluzea zen, ezen herriko berri guztiak jakiten baitzituen.

- Hain begiluzea da, ezen herriko berri guztiak jakiten dituen.

- Hainbeste diru galdu zuen, ezen ez baitzekien emazteari zer esan.

- Hainbeste diru galdu zuen, ezen ez zekien emazteari zer esan.

Gogoratu ondoriozko perpausetan txartzat emandakoak -ela atzizkidunak direla: alegia, *hain begiluzea zen, herriko berri guztiak jakiten zituela eta horren gisakoak okerrak direla.

Horrez gainera, ikus JAGONETeko datu-base honetako “ondoriozkoak” sarrera.

Oharra: ezen lokailua ahozkoan ze esaten da sarri.

Data: 2011/09/12 - Erantzulea: Joxe Ramon Zubimendi, JAGONETen arduraduna

gehiago: x eta gehiago, x baino gehiago

Galdera:

Zalantza hauxe sortu zaigu: 4.000 gizon eta gehiago / 4.000 eta gehiago gizon. Zein da zuzena? Eta beste honetan 4.000 gizon baino gehiago / 4.000 baino gehiago gizon zein da zuzena?

Erantzuna:

1. Ohiko erabilera lau mila eta gehiago gizon da. Hona hemen, horren lekuko, Euskaltzaindiaren Orotariko Euskal Hiztegitik hartutako adibide hau (ikus OEH, VIII. lib., 470. or.): “sin incluir aquí los ejemplos con numerales, del tipo mila eta gehiago gizon” dio, hitzez hitz, orrialde horretan.

Beraz, mila eta gehiago gizon aipatzen du eredu gisa. Kontuan hartzekoak dira, halere, aurreraxeago dakartzan adibideak (ikus OEH, VIII. lib., 474. or.), “gehiagoko (con numerales)” atalean: mila egun eta gehiagoko barkamenak; bost mila eta gehiagoko bilera; edukirik ehun zaldiren baino gehiagoko indardun burtarina; hogei kilometro eta gehiagoko bidean; zabaleran, metro bi eta gehiagokoak...

2. Ohiko erabilera lau mila gizon baino gehiago da. Ikus Euskaltzaindiaren Orotariko Euskal Hiztegitik hartutako adibide bakar hau (OEH, VIII. lib., 474. or.): hiru kilometro baino gehiagoko zabalera.

Horrez gainera, ikus JAGONETeko datu-base honetako “gehiago” sarrera.

Data: 2009/05/14 - Erantzulea: Joxe Ramon Zubimendi, JAGONETen arduraduna

inguru: hamar urte inguru

Galdera:

Zalantza hauxe sortu zaigu: hamar urte inguru / hamar inguru urte. Zein da zuzena?

Erantzuna:

Ohiko erabilera hamar urte inguru da. Hona hemen, horren lekuko, Euskaltzaindiaren Orotariko Euskal Hiztegitik hartutako adibide hauek (ikus OEH, IX. lib., 382. or.): laurogei pezeta inguru; hamalau legoa inguru; hogei urte inguru; hamar minutu inguru; hogei metro koadro inguru...

Horrez gainera, ikus JAGONETeko datu-base honetako “inguru” sarrera.

Data: 2009/05/14 - Erantzulea: Joxe Ramon Zubimendi, JAGONETen arduraduna

-(e)tik gora: 80 lagunetik gora, 6 ordutik gora…

Galdera:

Zein da zuzena 80 lagunetik gora / 80tik gora lagun; 6 ordutik gora / 6tik gora ordu; 14 urtetik gorakoentzat / 14tik gora urtekoentzat eta gisako bikoteetan?

Erantzuna:

Horrelakoetan, “zenbatzailea + izena +-(e)tik gora” da joskera zuzena. Hortaz, 80 lagunetik gora, 6 ordutik gora, 14 urtetik gorakoentzat, hiru mila lagunetik gora elkartu ziren eta abar.

Horren lekuko dira Orotariko Euskal Hiztegian (ikus VIII. lib. 724. or.) ageri diren ondorengo hauek: berrogei urtetik gora dago hori; berrogeitik gora bildu ziren; hogei urtez gora zuenik; bi milatik gora ziren; bederatzi mila laurlekotik gora; hogei mila pezetatik gora eman; laurogei milioitik gora diren horientzat...

Data: 2009/05/14 - Erantzulea: Joxe Ramon Zubimendi, JAGONETen arduraduna

Galdegaiari buruzko bibliografia

Galdera:

Adieraziko al didazue galdegaiaz dagoen bibliografia?

Erantzuna:

Hona hemen zerrenda aski osatua:

ALTUBE, Sebero (1975): Erderismos, Bilbo, Indauchu.

ALTUBE, Sebero (1956): "Literatur - Euskera", in Euskera, I. (2. aldia): 3-13.

ESNAL, Pello (2003): "Hitzaurrea", in Loiolako San Ignacioren Gogojardunak [Patxi Alunaren itzulpena], Bilbo, Klasikoak.

EUSKALTZAINDIA (1987): "Hitz ordena", in Euskal Gramatika: Lehen urratsak, EGLU, I (Eranskina), Bilbo, Euskaltzaindia: 19.-46. or. (Bigarren argitalpena: EUSKALTZAINDIA (1991): Euskal Gramatika: Lehen Urratsak, EGLU, I, Bilbo, Euskaltzaindia: 355.-379. or. Laburpena: EUSKALTZAINDIA (1993): "Osagarrien ordena perpausaren barnean: mintzagai hanpatua eta galdegaia", in Euskal Gramatika Laburra: Perpaus Bakuna, Bilbo, Euskaltzaindia: 22.-31. or.)

GARZIA, Juan (1997): Joskera lantegi, Gasteiz, Euskal Autonomia Erkidegoko Administrazioa. IVAP.

HIDALGO, Bittor (1994): Hitzen ordena euskaraz, Doktore-tesia (EHU / UPV).

HIDALGO, Bittor (1995): "Ohar estatistiko garrantzitsuak euskararen hitz ordenaren inguru. Euskara S.V.O.?", in Fontes Linguae Vasconum, 70.

HIDALGO, Bittor (1996): "Hurbiltze bat euskal hitz-ordenaren tradizioari", in Fontes Linguae Vasconum, 71.

HIDALGO, Bittor (1996): "Euskal joskeraren mito kaltegarriak (I). Nola idatzi euskaraz modu arin, ulergarri eta aberats batean", in Zutabe, 35: 39-51.

HIDALGO, Bittor (1996): "Euskal joskeraren mito kaltegarriak (II). Euskararen hitz-ordena librea", in Zutabe, 36: 21-27.

HIDALGO, Bittor (1996): "Euskal joskeraren mito kaltegarriak (III). Aditza maiz euskaraz esaldi hasieran", in Zutabe, 37: 23-31.

HIDALGO, Bittor (1998): "Baina zer da euskal joskera", in Administrazioa euskaraz, 21: 18-19.

HIDALGO, Bittor (2002): "Hitzen ordena esaldian", in Senez.

IRIGOYEN, Alfonso (1980): "Sebero Altube eta euskal hizkuntzaren pleguak", in Euskera, XXV. (2. aldia): 325 - 353.

KALTZAKORTA, Mitxel (2003): "Galdegai-lekua testu hastapenetan (I)", in Hizpide, 54: 39-56.

KALTZAKORTA, Mitxel (2004a): "Galdegai-lekua testu hastapenetan (eta II)", in Hizpide, 55: 43-59.

KALTZAKORTA, Mitxel (2004b): "Galdegai-lekua testu osoetan (I)", in Hizpide, 56: 61-79.

MITXELENA, Koldo (1988b): "Galdegaia eta mintzagaia euskaraz", in Euskal idazlan guztiak VI: Hizkuntzalaritzaz I. Euskal Editoreen Elkartea: Klasikoak, 26: 137.-167. or.

ORIXE (ORMAETXEA, Nikolas) (1918): "Acento vasco" in Revista Internacional de Estudios Vascos, IX. Liburukia: 1-15.

ORIXE (1991): "Uno de los eslabones perdidos de la fraternidad universal", in Idazlan guztiak, III: Artikuluak eta saiakerak: 883.-894. or., Donostia, Eusko Jaurlaritza; Etor.

OSA, Eusebio (1990): Euskararen hitzordena komunikazio zereginaren arauera, Leioa, Euskal Herriko Unibertsitateko Argitarapen Zerbitzua.

RIJK, Rudolf de (1969): "Is Basque an S.O.V. Language?", in Fontes Linguae Vasconum, 1: 319-351.

VILLASANTE, Luis (1952): "Literatur-euskara laphurtar klasikoaren gain eratua", in Boletín de la Real Sociedad Vascongada de Amigos del País, año VIII, Cuaderno 1º: 91-119, Cuaderno 2º: 259-298.

VILLASANTE, Luis (1956): "Comunicación del P. Villasante sobre la réplica del Sr. Altube al Sr. Michelena acerca de la sintaxis vasca", in Euskera, I: 14-18.

VILLASANTE, Luis (1975): "Hitzaurre gisa", in ALTUBE, Sebero: Erderismos: V-XII.

Data: 2004/12/14 - Erantzulea: Pello Esnal, Jagon sailkidea
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper