Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=jin 4 sarreratan aurkitu da.

jin, jin, jiten

da ad. Ipar. Etorri. Bera jin da nigana. Eta nondik jiten dira haurrek ukaiten dituzten zizareak? Penak oro jiten dira Jainkoaren nahitik. Uste duke azken orena jina duela. Gaua jin arte. Denbora jin, denbora joan.

gogo

1 iz. Gizakiaren buru ahalmenen egoitzatzat edo iturburutzat hartzen den gauza. Ik. arima. Neure jaun maitea, joan zatzaizkit lurretik, baina ez gogotik, eta ez bihotzetik. Hitzez, gogoz eta obraz (Ik. gogoz). Shakespeareren hamalaukoak, gogoz eta haragiz gatzatuak eta mamituak. Maiz irakur itzazu gauza sakratuak eta gero erabil itzazu gozoki zure gogoan barrena. Soin zaharrari gogo berria eman eta gogo horretan izar urdinetarainoko asmoa sorrarazi. Orain, bada, altxa ezak heure gogo tristea. Bere anaiaz oroitu eta, gogoa iluntzen zitzaion ardura. Dohatsuak gogoz behartsuak. Egotz ezazu zeure gogotik asmo hori. Gure gogoa asetzen duen ondasun bakarra. Gogo bideetan barrena. Bere gogoan eta bihotzean zaurtua. Bihozberatasun eta gogo argitasuna. Platonen gogo argia. Guztiek elkarrekin gogo batez eta aho batez adora dezagun.

2 iz. (Oroimenaren egoitza edo iturburu bezala). Ik. gogoan izan; gogoan eduki; gogora ekarri; gogora etorri. Gogoan atxiki. Gogoan gorde.

3 iz. (Nahi, desira edo asmoen egoitza edo iturburu bezala). Amoratuak bere gogo guztia haragian dauka. Ez du lanerako gogorik. Jateko, edateko gogoa. Pagatzeko gogoa baduzu. Gogoak agintzen ziona egin gabe. Norbaitenganako gogo gaiztoa. Gogo aldartetsua. Gogo beroz, arreta handiz eta jakite ugariz. Gogorik gabe edo gogo gaiztoz hasi nintzen. Ezertarako gogorik eza. Agindua ezaguera argiz eta gogo osoz hausten denean. Lapurtua itzultzeko gogo sendoaz. Gogo handirik gabe egina. Denen gogoa betetzea ez da erraza izaten. Zerurako bidean hasten direnek ez dute aspertu eta gogoa galdu behar. Etsitzea eta gogo galtzea.

4 iz. Desira. Ondasunen gogoa eta egarria. Gogo biziena.

5 iz. Espiritua. Aingeruak gogo hutsak dira. Haragia gogoaren aurka eta gogoa haragiaren aurka grinatzen.

gogoak eman 1 dio ad. Iruditu; susmatu. Gogoak ematen dit ez daudela urrun. Baina gogoak eman behar liguke, behin edo behin, ez ote den harritzekoa Jainko eskuzabalak guri bakarrik jakinduria ematea.

2 dio ad. Nahi izan. Gogoak ematen dien edozein gauza eginez. Gu gara hizkuntzari makurtu behar gatzaizkionak, ez hizkuntza guri, gogoak ematen digunean eta gogoak ematen digun bezala.

gogo aldarte, gogo-aldarte Aldartea. Ik. umore. Egoera hartan, idazteko gogo aldarterik hoberenean nengoelarik ere, ez zitzaidan hitzik etortzen. Abesti bakoitza gogo aldarte baten isla da.

gogoan eduki Gogoan izan. Ik. gogoari eman; buruan eduki. Gogoan daukat nola zioten orduko maisu ikasiek. Gauza bat eduki behar dugu gogoan: ez ditugula, horrelakoetan, silabak berdin bereizten euskaldun guztiok.

gogoan erabili Hausnartu. Ik. buruan erabili; gogoeta egin. Jesusen neke-oinazeak gogoan erabiliz. Beti gogoan erabil nazazun.

gogoan hartu Gogoratu; kontuan hartu. Ik. buruan hartu. Hemen ditut bi horien izenak; gogoan har itzazue. Zeruko gauzak gogoan hartu eta lurreko gauzei ez ikusi egiteko asmoa.

gogoan ibili Kontuan hartu; hausnartu. Ik. gogoan erabili. Jakintsuak huskeria horiek gogoan ibiltzea beste eginbeharrik ez duela uste al duk?

gogoan izan Gogoratu; kontuan hartu, aintzat hartu. Ik. buruan izan. Gogoan dut esan zidana. Gogoan zaitugu.

gogoan jaso Gogoan hartu.

gogoan jo g.g.er. Nazkatu. Gogoan jotzen nau askotan asko irakurtzeak. Gerraz aspertuta, mundu gaizto honek gogoan jota joan ote zen Santa Kruz sinesgabeen misioetara?

gogoan pasatu Batez ere Ipar. Pentsatu. Ez dut holakorik gogoan pasatu ere. Isilune batean gogoan pasatu nuen apez nintzela aspaldi ahaztu nahiz ari nintzela.

gogoan sartu 1 du ad. Ikasi, jabetu. Ik. buruan sartu. Ikas dezagun, bada, guztiok, eta gogoan ondo sar dezagun doktrina miragarri hau. Oraindik beste gertaera bat badugu, Iztuetari ikasi eta zuei esan behar dizuedana, Pernando zer nolakoa zen gogoan ongi sar dezazuen.

2 zaio ad. Gustatu, atsegina egin. Efraingo herri batera joan zen batean ikusi zuen neskatxa bat gogoan sartu zitzaion, eta etxeratu zenean, gurasoei agertu zien neskatxa harekin ezkondu nahia.

gogoari eman 1 dio ad. Ipar. Kontu egin, imajinatu. Ik. buruari eman 1. Emaiozu gogoari ikusten duzula hiri bat ilunpez estalia.

2 dio ad. Ipar. Pentsatu, erabaki. Nabukodonosor-ek eman zion bere gogoari bere azpiko behar zituela lurraren gainean ziren populu guztiak. Gogoari eman diote, beraz, behar zela haientzat arrantza ttipitu bai eta kendu dirulaguntza.

gogo bahitze, gogo-bahitze g.er. Estasia.

gogo-bihotz pl. Gogoa eta bihotza. Gogo-bihotzetan daramaguna aditzera eman.

gogo eman Begiratu, adi egon. Gogo emazu, Maria, ororen irri-egingarri bilakatzen ari zara. Azeria predikatzen denean ari, gogo emaiok heure oiloari (esr. zah.).

Gogo Guren g.g.er. Espiritu Santua.

gogo(a) hartu Erabaki. Herrira itzultzeko gogoa hartu zuen.

gogo izan 1 du ad. Nahi izan. Nire lekuan zu sar zaitez, gogo baduzu.

2 (Osagarritzat partizipio burutua hartzen duela). Egin gogo dut. Zahartzeraino bekatuan egon gogo duenak. Nora joan gogo duzuen. Nork berea atera gogo duelako. Hori da ez dakidana eta jakin gogo nukeena.

gogo jardun, gogo-jardun iz. Zenbait egunetan egiten den gogarte-aldi espirituala. San Ignazioren gogo jardunak.

gogo onez adb. Gogoz, atseginez. Gogo onez eta inork behartu gabe. Gogo onez bazen ala gogo txarrez bazen, han egon behar zain.

gogora ekarri Gogoratu; gogorarazi. Ik. burura ekarri. Geure bekatuak gogora ekar ditzagun. Neskaren edertasunak amarena gogora ekartzen zion.

gogora etorri (heldu, jin) Oroitu; bururatu. Ik. burura etorri. Oraintxe gogora etorri zait gaur nire emaztearen eguna dela. Arrese Beitiaren bertsoak datozkit gogora. Gogora datorkion guztia esatea. Ahora jinak erran, gogora jinak egin. Voltaire zenaren oroitzapena heldu zait gogora.

gogo txarrez adb. Gogorik gabe, beharturik. Gogo onez bazen ala gogo txarrez bazen, han egon behar zain. Gogo txarrez zeuden erromatarren mendean.

gogo-urri 1 adj. Zah. Adoregabea, kemengabea. Ahalke zaitez haren zerbitzuan hain nagia eta hain gogo-urria izateaz.

2 iz. Zah. Neurritasuna.

gogo-urritu da/du ad. Zah. Adoregabetu, kemengabetu.

joan-jin

iz. Ipar. Joan-etorria. Egunean bi joan-jin eginen ditu autobusak, bat goizean eta bestea arratsaldean.

mundu

1 iz. Diren gauza guztien multzoa. Ik. unibertso. Mundua mundu zen baino lehen. Mundua mundu denez gero. Munduaren azkena hurbil ez badago. Mundu ikuskera. || Atseginagoa zen Lizardiren mundu geldia gaurko gozogabe hau baino.

2 iz. Diren gauza guztiek osatzen duten multzoan, nolabait mugatua dagoen zatia. Ideien mundua. Zentzuaren mundutik hotsen mundura.

3 iz. Bizi garen planeta. Ik. lur. Mundua Elkanok inguratu zuen. Europan eta mundu guztian. Munduan barrena ibiltzeko. Bizi garen oraingo mundu honetan. Mundu guztiko langileak. Munduan diren euskal hiztegi guztiak. Mundutik joan: hil. Bakarrik munduan. Mundu-mapa. Ebanjelioa mundu bazter guztietara eramateko.

4 iz. Lurrarekin erkatzen den argizagia. Jendeztaturik daudekeen beste munduak.

5 iz. Lurrean bizi diren gizakien multzoa. Ik. gizadi; gizateria. Munduaren salbatzailea. Munduaren begietan. Munduak azkenaldi honetan daraman lasterra. || Mundu osoa harriturik utzi duen gertakaria. Mundu guztiak dakienez. Euskal Herri guztian mundu guztiak erabiltzen dituen hitzak.

6 iz. Erlijioaren ikuspegitik, gizarteko bizitza, atseginen eta handikerien lekutzat hartua. Mundua da arimaren hiru etsaietako bat. Mundu galgarri honetan. Mundutik urrun bizi. Munduaz konturik egin gabe, Jainkoaren borondateari begiratuz. Gogo guztiaz sarturik munduan eta bere galbide beldurgarrienetan.

7 iz. Nolabaiteko ezaugarriak dituen gizarte zatia. Ik. lehen mundu; bigarren mundu; hirugarren mundu. Hemen bi mundu daudela: erdal mundua eta euskal mundua. Ez du, ordea, inork bere mundua, giroa eta sorteguna hautatzen. Lanbide heziketan, ikasleak lan mundura erabat bideratuta daude hasieratik. Talde horretako kideak oso gazte hasi ziren musikaren munduan.

beste mundu Erlijio batzuetan, heriotza ondorengo bizitzaren egoitza. Beste mundura joanez gero, ez da gehiago honetara bihurtzerik.

beste munduko adj. Ohiz kanpokoa, berezia edo aipagarria. (Batez ere ezezko esaldietan erabiltzen da). Haren laguntza ez da beste mundukoa, egia, baina nola eska gehiagorik?

beste munduko gauza Gauza berezi edo aipagarria, ohiz kanpoko gauza. (Batez ere ezezko esaldietan erabiltzen da). Honako film hau ez duzue inondik beste munduko gauza. Ez zela beste munduko gauza taxi bat hartzea.

mundua mundu 1 adb. Beti, sekula eta beti. Hiru izan direla mundua mundu eta mendeak mende eutsi dioten olerkariak.

2 (mundua mundu denetik, mundua mundu den arte eta kideko esapideetan, 'betidanik', 'betiko' adierarekin). Mundua mundu denetik, beti izan gaituzu gautxori. Ez dela behin ere, mundua mundu denez gero, azken urteotan bezain ongi idatzi. Eta hala iraungo du mundua mundu deno.

munduan sartu, mundura sartu 1 Munduko berri izan, gizartearen berri izan. Gaztaroan, artean munduan sartu gabeak izaki, paradisu bat bezala azaltzen zaigu hau. Soldadutzari esker, aita munduan sartu zen.

2 Jaio. Ik. mundura jaio. Dohatsu da Kristo gure Jauna munduan sartu zeneko eguna.

mundua utzi 1 Hil, bizitzeari utzi. (Leungarri gisa erabiltzen da). Mundu hau uzteko ordua bazetorkiola igarririk. Gorriak ikusita utzi du mundua.

2 Mundutar bizimodua utzi. Utzi mundua eta jarrai Kristori.

mundu berri 1 (M eta B larriz). Amerika izendatzeko erabiltzen den esapidea. Urez noa ikustera, bai, Mundu Berria. Mundu Berriko euskal idazleak.

2 Gizarte eta giro berria. Jainkoa eta bere agindu santuak baztertuta egin nahi litzateke mundu berria. Orduantxe zabaldu zen mundu berri bat Segundorentzat.

mundu gerra, mundu-gerra Mundu osoa hartzen duen gerra. Lehen Mundu Gerra piztu baino lehenago. Bigarren Mundu Gerrako urteetan.

mundu herri, mundu-herri Mundua, lurra; munduan bizi diren gizakien multzoa. Noe zen mundu herri guztiko buruzagia. Mundu-herri guztiak ere, baldin zerorrek biderik ematen ez badiozu, ezin egotz zaitzake infernura.

mundura ekarri (eman) (Amak sabelean duen umea) kanporatu. Poztu dadila mundura ekarri zintuen ama! Rebekak mundura bi seme eman zituen.

mundura etorri (jin) Jaio, amaren sabeletik irten. Ik. mundura jaio. Urriaren hamarrean etorri zen mundura, Amezketan.

mundura jaio (sortu) Jaio, amaren sabeletik irten. Ik. mundura etorri; munduratu. Mundura sortu nintzen baino lehen. Ni mundu honetara sortu nintzen abenduaren 26an. Mundu honetara jaio ginen gauza asko ikusteko.

mundutik atera 1 Hil, bizitzeari utzi. (Leungarri gisa erabiltzen da). Ik. mundutik joan. Hura mundutik laster zen atera; hegaldaka joan zen aingeru artera.

2 Mundutar bizimodua utzi. Iruditu zitzaionean Jainkoak deitzen zuela bereganat, atera zen mundutik batere luzatu gabe.

mundutik joan Hil, bizitzeari utzi. (Leungarri gisa erabiltzen da). Ik. mundutik atera. Arrazoi txarrik gabe joana da mundutik.

mundu txiki Mikrokosmosa. Gizon handi bat dela mundua eta mundu txiki bat gizona. Espetxea mundu txiki bat bezalakoa da.

mundu zabal Mundua. (Munduaren hedadura handia bereziki azpimarratzeko erabiltzen da). Gaur auzi baten iluntasunak hartu du mundu zabala. Gogoeta hutsen erreinutik kanpora, mundu zabaleko gauza gogor trinkoetan. Mundu zabaleko toki ederrenetan ibilita ere, Zuberoan erretiratzeko zalantzarik ez dute inoiz izan.

munduz mundu Bazterrik bazter, toki batetik bestera. Ik. hara eta hona. Juduak munduz mundu, herri gabe, dabiltza basatuak. Bi makila horiek nahikoa nituen nik munduz mundu ibiltzeko. Banoa munduz mundu.

Oharra: azken eguneraketa 2020-07-08

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper