Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=nagusi 27 sarreratan aurkitu da.

nagusi

1 iz. Etxeko burua; zenbait erakunde edo talderen burua; lantegi edo fabrika bateko jabea; jabea. Ik. ugazaba. Non dira orainokoan zerbitzatu dituzuen jaunak eta nagusiak? Baserriko nagusi gaztea. Morroi haren nagusia etorri zenean. Nagusien eta langileen arteko gorabeheretan. Gure lantegiko nagusia gizon ona da. Zerbitzari batek ezin bi nagusi zerbitza ditzake. Nagusiak agintzen baitu. Fraide-etxeko nagusia. Gazteluko nagusi jaunak. Ontzi-nagusiak agindurik. Txakurrak ere abiatu ziren beren nagusien ondotik. Ez nagusi, ez mutil.

2 iz. (Artikulurik eta kasu markarik gabe). Ilobak dauzkat nagusi, indarrak joan ihesi, honez aurrera horien mendean beharko dut bizi. Kanpokoak nagusi eta etxekoak morroi agertzen zirelako. Nagusia etxetik kanpo, mutilak nagusi. Errusian boltxebikeak nagusi egin zirenetik hona. Hartzen duzu deabrua zure nagusi, eta ahalke zara haren mutil zarela esatera. Lehen sartu zitzaizun ezpata zorrotza, zure etxe-nagusi jartzean arrotza. Gizona emaztearen jaun eta nagusi izateko. Geure bizitzaren jaun, jabe eta nagusi bagina bezala. Hala eta guztiz ere, irakurlea da nagusi, inor izatekotan, eta idazlea zerbitzari. Nork bere sailean nagusi behar du izan, eta bestearenean mirabe. Bego hori guztien nagusi.

3 iz. (Artikulurik eta kasu markarik gabe, gauza abstraktuez mintzatuz). Dakienak daki nolako giro negargarria genuen nagusi zenbait "Euskaltzaleen biltzar" zirelakotan. Gogorkeria izan omen da nagusi arazo honetan gure artean. Ausardia dute nagusi, nasaikeria adiskide, indarra lege.

4 (Artikulurik eta kasu markarik gabe). Garaile, gailen. Nor atera zen nagusi? Berdintasuna gerta dadin nagusi. Artoaren aldean garia nagusi, ogi gabe gizonik ondo ez da bizi. Askok espero zuten frantsesa nagusi, baina azpeitiarrak dio irabazi. Toki batean ageri da nagusi gales hizkuntza: elizan.

5 iz. Ipar. Maisua. Ik. ofiziale; kontramaisu 2. Ikaslea ez da bere nagusia baino gehiago. Hargin-nagusia eta hargin-mutilak.

6 adj. Garrantziaren, gorabeheraren arabera lehena dena. Meza nagusia. Herriko plaza, kale nagusia. Aldare nagusian. Donostiako Aste Nagusia. Euskal Herriko errepide nagusietan. Errenteriar batek bazituen bi sorterri: sorterri nagusia eta sorterri txikia. Orixeren poema nagusian. Jakinduriaren oinarri nagusia. Gure fedearen misterio nagusiak. Euskaltzaindiaren egiteko nagusia euskararen batasuna da. Perpaus nagusia eta mendekoak. Gipuzkoako Batzar Nagusiak. || Hotel dotore bateko atezain nagusi izendatu zuten.

7 adj. Batez ere Bizk. Adinez lehena dena. Seme nagusiarentzat. Anaia nagusia.

8 adj./iz. Adinez heldua. Pertsona nagusien artean. Nagusiek ere irentsi ezineko liburuak dituzte gure haurrek.

9 adj. Larria, handia. Lagun hurkoari egin diozun kaltea nagusia edo handia bada. Gauza nagusi edo larrian.

nagusi-etxekoandre pl. Etxeko jauna eta etxekoandrea; etxeko jaunak eta etxekoandreak. Zaharrak eta nekatuak aurkituko dituzu Azkarragako nagusi-etxekoandreak. Morroiek nahi dute nagusi-etxekoandreak bezala bizi.

nagusi-langile pl. Nagusia eta langilea; nagusiak eta langileak. Zein dira nagusi-langileen arteko haserreen iturburuak?

nagusi-morroi pl. Nagusia eta morroia; nagusiak eta morroiak. Holako eta holatsuko solasetan pasatu zuten gaua nagusi-morroiek.

nagusitan adb. Heg. Helduaroan. Ik. handitan. Nagusitan zer izango zara?

abade

1 iz. Gizonezkoentzako monasterio bateko burua. Paulo, abade zahar hura. Leireko abadea.

2 iz. Bizk. Apaiza. Abade jauna. || Esr. zah.: Nolako elizalde, halako abade. Abadearen lapikoa, txikia baina gozoa.

abade egin Bizk. Apaiz egin. Alargundu eta gero, abade egin zen.

abade etxe, abade-etxe Bizk. Apaizetxea.

abade nagusi Bizk. Apaiz nagusia, apaizburua.

aditz

1 iz. Hizkl. Ekintza, egoera edo gertaera bat adierazten duen hitza, bertan gauzatzen diren denbora, pertsona eta abarren arabera aldatzen dena. Aditza eta izena. Euskal aditza. Aditz iragangaitza, iragankorra. Aditza orainalditik lehenaldira aldatu. Aditza jokatu.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Aditz morfologia. Izen sintagmak aditz sintagmen barnean egon daitezke, eta aditz sintagmak izen sintagmen barnean.

aditz izen, aditz-izen Hizkl. Izenaren funtzioa bete dezakeen aditz forma ez-jokatua, -t(z)e atzizkiarekin eratzen dena. Aditz izenetako morfemetan ez da erabateko batasunik.

aditz joko, aditz-joko Hizkl. Aditz batek hartzen dituen formen multzoa.

aditz laguntzaile Hizkl. Funtzio gramatikal hutsa duen adizkia. Aditz laguntzaile batuaren ezaugarririk esanguratsuenak.

aditz nagusi Hizkl. Aditz laguntzaileaz jokatzen diren aditzetan, esanahiaren eta aspektuaren berri ematen duen atala.

aditz trinko Hizkl. Aditz laguntzailerik gabe jokatzen den aditza.

ahaide

1 iz. Norbaitentzat, bere familiako beste norbait. Ez gara haien ahaideak. Senideak eta gainerako ahaideak. Ahaideak eta adiskideak. Ahaide hurbila, hurkoa, handia. Ahaide txikia. Aberatsa ahaide handi egin, pobrea ahaide txiki. Haginak hurrago ahaideak baino (esr. zah.).

2 iz. Zerbaitez mintzatuz, harekin loturaren bat edo jatorri bera duen beste zerbait. Euskararen ahaideak. Esaera horiek, hizkeraz, Refranes y Sentencias-ekoen ahaide hurbilak ez ezik, senideak dirudite.

Ahaide Nagusi Batez ere pl. Erdi Aroko Euskal Herrian, leinu baten burua. Ahaide nagusien arteko borrokak.

ahaldun

1 adj./iz. Ahaltsua, ahala duena. Jainko Jaun guztiz ahalduna (Ik. ahalguztidun). Errotaren jabeak herriko ahaldunak ziren.

2 iz. Ordezkari bezala aritzeko, esku ematen zaion pertsona. Ahalduna arduratu zen eroste agiria sinatzeaz.

3 iz. Diputaziorako hautaturiko ordezkaria. Ik. diputatu 2; foru diputatu. Arabako Diputazioko ahaldunak. Ahaldun atera.

ahaldun nagusi Diputazio bateko burua. Gipuzkoako Foru Aldundiaren 25 urteko historian sei ahaldun nagusi izan dira.

aita

1 iz. Seme edo alaba bat edo gehiago dituen gizona. (Pertsona jakin eta ezagun bat adierazten duenean, izen bereziek erabiltzen duten kasu marken sistema bera erabiltzen da gehienetan). Aita bihurtu. Aita izan. Bi semeren aita da. Patxiren aita. Aita-semeak. Aitona eta aita-alabak afaltzen ari ziren sukaldean.

2 iz. Ume bat edo gehiago sorrarazi dituen animalia arra. Bost txorikume zituen, aita eta amarekin, zazpi.

3 iz. Hirutasun Santuko lehen pertsona. Aitaren, Semearen eta Espiritu Santuaren izenean: Aitaren egitean edo bataioan esaten diren hitzak. Gure Aita (edo Aita gurea), zeruetan zarena. Aita ahalguztiduna.

4 iz. Erlijioso apaiztuei ematen zaien titulua. Aita Eztebe Materre-ren liburua. Mitxelena aita frantziskotarra.

5 iz. Zerbaiten sortzailea. Haydn, sinfoniaren aita. Soroa da euskal teatro berriaren aita.

aita-ama pl. Gurasoak. Aita-ama hoberenak bakoitzarenak.

aita-amabitxi pl. Aitabitxi-amabitxiak.

aita-amaginarreba pl. Aitaginarreba eta amaginarreba. Alabarik maitagarriena bezala hartu zuten aita-amaginarrebek.

aita-ama ponteko pl. Aita pontekoa eta ama pontekoa. Aita-ama pontekoen oparia.

aita besoetako Aitabitxia (bataiokoa). Aita besoetakoak seme pontekoen zaintzaile dira.

aita familiako Familia bat bere ardurapean duen gizona. Bere aita familiako eginbideari lotua zegoen.

aita nagusi Komentu bateko burua. Badakigu Añibarro aita nagusi izana zela Burgosko komentu batean.

aita ponteko Aitabitxia (bataiokoa). Aita pontekoak haurra besoetan hartzen du.

aita usteko Aitaordea. Jaungoikoaren amaren senarra eta haren aita ustekoa.

alaba

iz. Emakumezkoa bere gurasoentzat. Aitak edan lehenik, gero semeek, adin arau, lerroan, gero alabek, azkenik amak. Ama-alabak elkarri begira gelditu ziren. || Esr. zah.: Nolakoa baita ama, halakoa ohi da alaba. Alaba ezkon ezak nahi denean, semea ordu denean.

alaba besoetako Alababitxia.

alaba gehien Ipar. Alaba nagusia.

alaba nagusi Alaba zaharrena. Ik. alaba gehien; prima1 1. Alostorreko alaba nagusia.

alaba ponteko Alababitxia.

seme-alaba pl. Semea eta alaba; semeak eta alabak. Ik. senide; haurride. Seme-alaba aski haziak dituzte. Bederatzi seme-alabarekin. Bere seme-alabez inguraturik.

aldare

1 iz. Jainkoei opariak eskaintzeko harria edo leku jasoa. Aldare bat egin. Baal-i aldarea jaso zioten.

2 iz. Meza ematen den mahaia, berez harrizkoa. Albo aldareak. Ermitako aldarea. Aldarean eskaini. Aldare aurrea. Aldare aurreko mailak. Aldare-jantziak. Aldarera lehen aldiz igo: Lehen Meza eman.

aldareko sakramentu Eukaristia. Aldareko Sakramentu guztiz santuan.

aldare nagusi Aldare nagusia eta albokoak. Aldare nagusiaren aurrean belauniko dagoenean. Aldare nagusiaren oinetan. Senarrarekin ez denean, aldare nagusia bezala apaindurik badoa kanpora.

ama

1 iz. Seme edo alaba bat edo gehiago dituen emakumea. (Pertsona jakin eta ezagun bat adierazten duenean, izen bereziek erabiltzen duten kasu marken sistema bera erabiltzen da gehienetan). Ama bihurtu. Ama izan. Hiru seme-alabaren ama da. Gure amak zaindu zuen haurra. Ama Joakinak esaten zuen hori. Ama-alabak elkarri begira gelditu ziren. Ama-semeak. Amaren gonapetik irten gabeko umea. Nolakoa baita ama, halakoa ohi da alaba (esr. zah.).

2 iz. Ordena batzuetako mojei esateko era. Ama Sorazu zumaiarraren bizitza.

3 iz. Ume bat edo gehiago dituen animalia emea. Animaliak badoaz bere amen ondotik. Bost txerrikume bere amarekin.

4 iz. Iturburua, jatorria. Lana da bertute guztien ama. Bizio guztien ama.

ama besoetako Amabitxia (bataiokoa). Neure ama besoetakoaren izena jarri zidaten bataioan.

Ama Birjina Mariari, Jesusen amari, ematen zaion izena. Ik. amabirjina. Arrateko Ama Birjina. Ama Birjina Abuztuko.

ama eskola, ama-eskola Eskolaurrea. Ama-eskolan, 2 urtetarik 6 urte artekoak, 63 haur dira. Eskoletako liburuak dira, ama-eskolako eta lehen mailako ikasleentzat eginak.

ama esne, ama-esne Amaren esnea, bereziki gizakiona. Gizakion ama-esnea gozoa da, gainerako animaliena ez bezala. Behi-esneak hiru aldiz proteina gehiago dauzka ama-esneak baino.

ama familiako Familia bat bere ardurapean duen emakumea. Berrogei urteko ama familiako gaztea.

ama hizkuntza, ama-hizkuntza Umeak, berez, lehenik ikasten duen hizkuntza. Erakundeetara jotzean, ama hizkuntzan aritzeko eskubidea dute.

ama nagusi Moja-komentu bateko burua. Ama nagusiak komentuko sukaldariari hots egin zion.

ama ponteko Amabitxia (bataiokoa). Nire ama pontekoa izeba Miren da.

apaiz

1 iz. Erlijio katolikoan, meza emateko eta aitortzak entzuteko esku duen gizonezkoa. Ik. abade 2. Apaizari deitu zion, hilzorian baitzegoen. Apaiz jantziak. Apaiz jauna. || Esr. zah.: Apaizak azken hitza bere. Apaiza eta odolkia, egiten diren bezalakoak izaten dira.

2 iz. Edozein erlijiotan, batez ere Itun Zaharreko, Greziako eta Erromakoetan, opariak eta gainerako ospakizunak egiteaz arduratzen den pertsona. Jupiter jainko gezurrezkoaren apaiza. Apaiz pagano bat.

apaiz nagusi 1 Jerusalemeko tenpluko apaizen burua. Ik. apaizburu. Kaifas apaiz nagusiarengana eraman zuten.

2 Apaizen burua. Amon Ra-ren apaiz nagusia, Tebasko faraoiaren irudira sortu zen.

apaiz sagar, apaiz-sagar Anis sagarra.

artzain

1 iz. Ardiak zaintzen dituen pertsona. Gaztetan artzain ibili zen. Artaldeak artzainari jarraitzen dio. Artzain makila, artzain txabola. Ameriketako artzainak. Artzainaren emaztea arratsean eder (esr. zah.).

2 iz. Arimen ardura duen pertsona, apaiza; Eliza protestanteetako ministroa.

artzain joko, artzain-joko Artzainen jokoa, sei harritxorekin jokatzen dena.

artzain mutil, artzain-mutil Artzainari laguntzen dion mutila. Artzain-mutil motz zeneko egunetan bezain gogotsu jardun zuen gero ere. Uda batez artzain mutil egona zen.

artzain nagusi Artalde baten artzainen burua. Artzain morroiak, artzain nagusia ez denak, ardien jabe ez denak, otsoa datorrela ikusten duenean, ardiak utzi eta ihes egiten du.

Artzain On Erl. Jesu Kristo. Zeruko Artzain Onak har dezala bere ondoan.

artzain txakur, artzain-txakur Artaldeak zaintzen dituen txakurra. Ik. ardi txakur.

artzain-txakur aleman Jatorriz Alemaniakoa den artzain txakur arraza; arraza horretako txakurra, gaur egun, bereziki, zaintza- eta polizia-lanak egiteko erabiltzen dena. Lotuta bizi diren bi artzain-txakur aleman beltzek egin didate harrera.

artzain-zaku Azaren familiako belar landare tentea, fruitutzat bihotz itxurako zorrotxo moduko batzuk ematen dituena, soro eta larreetan ugari hazten dena (Capsella bursa-pastoris).

euskal artzain-txakur Euskal Herriko artzain-txakur arraza; arraza horretako txakurra, artaldeak gidatzeko eta zaintzeko erabili ohi dena.

aste

1 iz. Zazpi egun hurrenez hurrenekoren saila, igandetik larunbatera (ohiko erabileran astelehenetik igandera) doana. Astea ongi hasi. Baietz astea gaizki bukatu. Datorren astean. Egunetik egunera eta astetik astera. Astearen amaia.

2 iz. Zazpi eguneko epea. Uztaileko lehen astean. Duela bi aste idatzi nion. Astean behin.

3 iz. Jaieguna ez dena, laneguna. Jai eta aste. Astean lanean eta igandez elizan. Jakin gabe noiz zen gaua eta noiz eguna, noiz aste eta noiz jai.

aste bukaera, aste-bukaera Asteburua. Ostirala zen eta aste bukaeraren atarian zeuden. Aste bukaeretan lan egin behar duenak ez du aisialdirako aukera handirik.

Aste Nagusi Zenbait hiritako festa-astea, urteko aste jakin batean ospatzen dena. Bilboko Aste Nagusia abuztuaren 14an hasiko da aurten.

Aste Santu Kristau erlijioan, Erramu igandean hasten eta Pazko igandean bukatzen den astea, Jesu Kristoren nekaldia eta piztuera ospatzen dena. Aste Santuko elizkizunak. Aste Santuko oporraldia.

auzitegi

iz. Lurralde jakin bateko auziak erabakitzen dituen epaimahaia; epaimahai hori dagoen eraikina. Juduek hiru auzitegi mota bazituzten. Burdinetan daukazuen gizona eramazue hamar orenetan auzitegira. Udal auzitegia.

auzitegi goren Justizia-organo gorena. Nafarroako Probintzia Auzitegiaren sententzia Espainiako Auzitegi Gorenak berretsi zuen. Auzitegi Gorenaren erabakia.

auzitegi mediku, auzitegi-mediku Epaitegi bati atxikia dagoen medikua, auzi kriminal eta zibiletan aditua dena eta pertsona baten heriotzaren arrazoiak argitzen dituena. Hilketaren argibideak amaitzean, auzitegi medikuaren zain zeudela esan zuen Mikelek.

auzitegi nagusi Espainiako estatuan, autonomia-erkidego bakoitzeko erakunde judizialaren maila gorenean dagoen auzitegia. EAEko Auzitegi Nagusiak manifestazioa baimendu zuen.

lan auzitegi, lan-auzitegi Langile eta enpresen arteko auziak erabakitzen dituen auzitegia. Lan auzitegiak ebatzi du ez zela arrazoirik langilea kaleratzeko. Leclerc-eko nagusia galtzaile lan auzitegian.

batzar

iz. Bilera, bereziki erakunde jakin batek dagozkion arazoei buruz hitz egiteko eta erabakiak hartzeko aldian-aldian egiten duena; horrelako bilera bateko lagunen multzoa. Ik. buru-batzar. XVIII. mendearen hasiera arte hemen bildu zen Gipuzkoako batzar berezia. Batzarra egin. Apaiz nagusiek batzarra bildu zuten. Batzarrean bildu ziren. Batzar aretoa. Batzar agirian bileran gertatutakoa eta hitz egindako guztia gorde zen. Unibertsitate batzarra.

batzar etxe, batzar-etxe Probintziako ordezkariak biltzen diren etxea. Gernikako batzar etxea.

batzar gela, batzar-gela Batzarrak egiteko gela. Batzar gela batean bildu ziren teknikariak eta kazetariak.

Batzar Nagusi pl. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako foru-erakunde legegile nagusia, Foru Aldundiaren jardueren kontrola eta jarraipena egiten duena eta haren ahaldun nagusia aukeratzen duena. Arabako, Gipuzkoako eta Bizkaiko Batzar Nagusiak.

batzar orokor Zenbait elkartetan, elkartearen jarduerarako oinarrizkoak diren erabakiak hartzen diren batzarra. Bankuko akziodunen batzar orokorra.

danbor

1 iz. Zilindro baten gaineko eta azpiko aldeetan tenkatzen diren bi larru zatiz osatutako musika-tresna, bi zotzez jotzen dena. Ik. atabal. Danborra jo. Danbor hotsa. Danborraren soinuarekin dantzatzen direnean. Olentzeroren zorroa danborra bezalakoa.

2 iz. Zenbait makina edo tresnatan, danbor itxurako pieza birakaria. Altzairuzko danbor batera eramaten du sagarra igogailu batek eta bertan ur turrusta batzuk jasotzen ditu sagarrak.

danbor jotzaile, danbor-jotzaile Danborra jotzen duen pertsona. Hogei bat danbor-jotzailek osatzen dute orkestra.

danbor nagusi Erregimentu bateko edo danborrada bateko danbor-jotzaile taldearen burua. Gorputza zuzen, danbor nagusi bat bezala.

eliza

1 iz. (E larriz). Jesu Kristoren erlijioari jarraikitzen zaizkion sinestunen bilkura; kristautasunaren barnean bereizten diren bilkuretako bakoitza. Ik. eliza 2. Jesu Kristok bere Eliza maite duen bezala. Apostoluen Eliza. Agustin, Elizako doktore santu handi hura. Greziako Eliza ortodoxoa. Eliza katolikoa. Eliza erreformatuak.

2 iz. (E larriz). Eliza katolikoa. Eliza Ama Santuaren aginduak, sakramentuak. Aita santua, Elizaren buru ageria. Elizaren dogmak, doktrina.

3 iz. (E larriz). Herri bateko katolikoen bilkura. Euskal Herriko Eliza.

4 iz. Elizkizunetarako bereziki prestatutako eraikina. Ik. tenplu. Elizara joan. Eliza batean ehortzi zuten, aldare aitzinean. Herriko eliza. Hiru habearteko eliza.

5 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Ik. elizatorra; elizbide; elizgizon... Halere, hildakoan eliz lurrik ez zaio ukatu. Eliz liburuen irakurle saiatua. Eliza-dorreari bueltaka dabiltzan elaiak.

eliza besta, eliza-besta Herriko zaindariaren eguna. Egun eliza besta dugu ospatzen, gure patroi santua denek ohoratzen.

Elizako aita Ipar. Elizako gurasoa. Nahi zuen zuzenbidea Bibliaren eta Elizako aiten iturrietara itzularazi, lotura eginez zuzenbidearen eta teologiaren artean.

Elizako guraso Kristau-erlijioan, fede gaietan oinarri izan diren izkribuak idatzi zituzten lehen mendeetako Elizako doktoreetako bakoitza. Ik. Eliz guraso; Elizako aita. Argi iturri horretan edan zituzten Elizako gurasoek beren liburuetako ikaskizunak.

eliza nagusi g.g.er. Parrokia. Eibarko Andres donearen eliza nagusian.

eliz atari Elizako ate nagusiaren aurrealdea, bereziki aterpeduna. Ik. elizpe; zimitorio 2. Eliz atarira irten dira hizketan aritzeko. Eliz atarian eskean. Bertsopapera franko saldu genuen eliz atarian.

eliza txori, eliza-txori Txolarrea.

elizaz 1 adb. Elizaren antolaketari dagokionez. Elizaz Arratzukoa da baserria, herriz Mendatakoa.

2 adb. (ezkondu eta kideko aditzekin). Kristau elizaren arauen arabera. Ez zuen inolako arazorik izan elizaz ezkontzeko.

eliz dei pl. Ezkontza baten berri ematen duen jendaurreko agiria, elizako atean ezartzen dena eta meza nagusian adierazten dena. Ik. man; deiera. Eliz deiak egin. Apaizak eliz deiak irakurri zituen.

Eliz guraso Elizako gurasoa.

eliz urte Eliza katolikoan, abendualdiko lehen igandean hasten den urtea. Eliz urtearen aldiak. Eliz urtearen barruan, Kristo urtero jaiotzen da, urtero gurutziltzatzen dute, urtero pizten da.

etxekoandre

1 iz. Etxea zuzentzen duen emakumea, gehienetan familiako ama. Horretaz etxekoandrearekin hitz egin beharko duzu. Ez dago inon euskal etxekoandrea bezalakorik jan-edana ugari jartzen.

2 iz. Ostatu, taberna edo kideko tokiren bateko jabea den emakumea. Ostatuko etxekoandrearekin lotsagabetu zen. Denda honetako etxekoandrea al da berori?

nagusi-etxekoandre pl. Etxeko jauna eta etxekoandrea; etxeko jaunak eta etxekoandreak. Zaharrak eta nekatuak aurkituko dituzu Azkarragako nagusi-etxekoandreak. Morroiek nahi dute nagusi-etxekoandreak bezala bizi.

hamarreko

1 iz. Hamarrek osaturiko gauza; hamar gauzak osaturiko multzoa. Hamar hamarrekok egiten dute ehunekoa. Banakoak, hamarrekoak eta ehunekoak. || (Arrosarioan). Arrosarioaren hamarrekoak. Bost hamarrekotan berrogeita hamar agurmaria. Hamarreko bakoitzean gogoratuko duzu misterio bat.

2 iz. Zenbait diru zaharren izena; bereziki, zortzi ogerlekoko urrezko diru zaharra.

3 iz. Musean, bost banako balio duen tantoa. Muslariek bostekin hamarreko.

4 iz. Bertsogintzan, hamar lerro eta bost puntu dituen bertso mota. Hamarreko alai eta polita.

5 iz. Karta frantsesez mintzatuz, sail bereko hamar irudi dituena. Hamarreko bihotza. Hamarreko diamantea.

hamarreko handi Bertsogintzan, lerro bakoitiak hamar silabakoak eta bikoitiak zortzikoak dituen hamarrekoa. Hamarreko handian aritu ginen.

hamarreko nagusi Hamarreko handia.

hamarreko txiki Bertsogintzan, lerro bakoitiak zazpi silabakoak eta bikoitiak seikoak dituen hamarrekoa. Gainerako kontuak, bertsoetan, hamarreko txikian, hortxe dauzkazu.

hiri

1 iz. Etxe eta eraikinen multzo egituratu aski handia, udal batek gobernatua, jarduera nagusitzat industria, merkataritza eta zerbitzuak dituena. Ingalaterrako zenbait hiri larritan. Iruñeko hiria zaintzen zuen harresi gora. Nazareteko hiri txikian. Desegin zuten Kartagoko hiria. Hiri bat eraiki. Hiriko biztanle guztiak. Hiriko kale eta plazetan.

2 iz. Historian zehar herri batzuei eman izan zaien titulua, hiribildu bati emandakoa baino maila altuagokoa dena. Urduñari Bizkaiko Jaurerriko hiri titulua eman zioten 1467an, eta halaxe erakusten du Henrike IV.aren errege agiriak.

3 iz. Hiriko biztanleak. Hiri guztia atera zitzaion aurrera.

4 iz. Landa eremuari kontrajartzen zaion eremua. Ik. kaletar. Hiriko euskara galdu egin da. Hirietako bizitzaz higuindurik.

hiri altzari, hiri-altzari pl. Kaleetako eta gune publikoetako hornikuntza, zaborrontzi, banku, kale-argi eta kideko elementuek osatzen dutena. Apurtutako hiri altzariak ordaintzea eskatuko die Udalak inputatuei. Oinezkoentzako kale batek hiri altzari egokiak eduki behar ditu.

hiri gas, hiri-gas Gas fabriketan sorturiko gasa, etxeetan erabiltzeko ekoizten dena eta banaketa-sare bidez banatzen dena. Badira elektrizitatez berotzen diren etxeak, eta badira butanoz zein hiri-gasez berotzen direnak ere.

hiri hondakin, hiri-hondakin pl. Hiri eta herrietako etxeetan sortzen diren hondakin solidoak; lantegi, denda, taberna edo kideko zerbitzuetan sortzen diren antzeko hondakinak. Hiri hondakinak labe industrialetan erraustearen alde egin du Kataluniako administrazio publikoak. Hiri hondakinen eta hondakin industrialen kudeaketa.

hiri lur, hiri-lur Hiri barruko lurzorua. EAEn % 29 gehitu dira sei urtean hiri-lurrak eta lur eraikigarriak.

hiri nagusi Ipar. Hiriburua. Eskualdeko hiri nagusiak. Hiri ikusgarria zinez, hiri nagusiaren ondotik handiena.

ikastetxe

iz. Irakaskuntzan edozein mailatan, baina bereziki lehen mailan edo erdikoan, ari den etxea. Eskola, ikastola, eta gainerako ikastetxeetan. Fraide-mojen ikastetxeak. Lekarozko Ikastetxean egin zuen batxilergoa. Ikastetxeko zuzendari eta irakasleak.

ikastetxe nagusi Unibertsitatea. Parisko Sorbona ikastetxe nagusia.

kale

1 iz. Hiri edo herrietan, etxez inguraturiko bidea. Ik. karrika. Parisko kale batean. Goiko kalean eta Beheko kalean. Foru(en) kalea. Enparan kalean. Bilboko kale eta plazetan. Kale zabala (Ik. hiribide). Aita ikusi nuen kale bazterrean zain. Kale meharra. Kale estu eta ilunetatik joan zen. Kale artean. Kale ertzean ikusi nuen. Kalearen erdian. Kale kantoi batean. Kale izenak. Kalez kale, kalerik kale ibili. Kalean gora, kalean behera. Kalean barrena, kalean zehar zihoala. Kaleko argiak. Kale indarkeria eta alderdien kontrako erasoak onartezinak eta larriak direla salatu zuen zinegotziak. Kale txakurra: kalean bizi den txakurra, jaberik ez duena.

2 iz. (Leku atzizkiekin, singularrean). Hirigune edo herriguneetan, etxe barnea ez den eremua. Kalera irten, atera (Ik. kaleratu). Etxean ere egon ezinik, kalera alde egin nuen berriz. Leihotik kalera begira. || Presoak kalera.

3 iz. Euskal gizarte antolaketan, elizaren inguruan biltzen diren etxeen multzoa. Anton. baserri. Amezketako kalean. Baserrian jaio zen, baina aspaldidanik kalean bizi da. Kalera jaitsi meza entzutera. Nahiago du kalea baserria baino. Larre hizkuntza dena kale hizkuntza bihur dadin.

kale agerraldi, kale-agerraldi Manifestazioa. Milaka polizia aurrean zituztela egin zuten kale agerraldia.

kale antzerki, kale-antzerki Kalean antzezten den antzerki mota. Lekeitioko Nazioarteko Kale Antzerki Jaialdia.

kalean utzi 1 Lanetik bota; etxetik bota, etxerik gabe utzi. Lanera itzultzen ez badira kalean utziko dituztela jakinarazi die ugazabak.

2 Espetxeraturik edo atxiloturik zegoena aske utzi. Kalean utzi dute emazte ohia jipoitu zuen gizona.

kale-argi Hiri eta herrietako kaleak argitzeko jartzen den argia. Ik. farol 2. Askotan, kale-argiek, kalea argitu beharrean, inguruko eraikinak argitzen dituzte. Autoak bidetik irten eta kale-argi bat jo zuen.

kale egin Huts egin. Kale egin du pilotariak. Ez, gero, niri kale egin. || Asko hitz egin eta azkenean kale.

kale garbitzaile, kale-garbitzaile Kalea garbitzen duen pertsona. Goizean goizetik hasten dira lanean Bilboko kale garbitzaileak.

kale gorri Adkor. (Batez ere leku atzizkiekin erabiltzen da). Kale gorrian geratu, gelditu: lanik gabe edo etxerik gabe gelditu, gabezia edo premia gorrian gelditu. Kale gorrian utzi gaituzte (Ik. kalean utzi). Ez joan kalera ihesi; kale gorrian gauza guztiak behar dira erosi. Behar beltzak eta kale gorriak eman dioten hazibide latza.

kale nagusi Herri edo hiri bateko kale garrantzitsuena edo, izena jarri zitzaionean bederen, garrantzitsuena zena. Kale nagusian behetik gora gindoazela.

kalera bota Kanpora bota, bereziki etxetik edo lantokitik bota. Ik. kaleratu 2. Adin batetik beherako langile guztiak kalera bota zituzten. Hiru aste dira emazteak kalera bota ninduela.

lege

1 iz. Gizarteko agintaritzak ezarritako arau edo arau multzo bete beharrekoa. Gizonen legeak. Estatu edo herrialde bateko legeak. Legeak eta erakundeak. Legeak egin (Ik. legegile). Legeak jarri, ezarri. Lege berri bat atera, eman. Indarrean dauden legeak. Legeak agintzen, eskatzen, debekatzen duena. Legea bete, begiratu, gorde. Legeak betearazten dituena. Legea hautsi. Lege zuzena, gogorra, zorrotza. Oinarrizko legea. Lege orokorra. Hezkuntza lege berria. Lege berezia. Ez zaio iruditzen legeak ongi jarriak daudenik edo, hobeto esan, ez zaio iruditzen legearen zigorra behar bezala dantzatzen denik. Neurriz gaineko gizona ez da besteen legeetara makurtzeko sortua. Ez daude legearen azpian, legea da haien azpiko. || (Hitz elkartuetan). Lege erakundeak. Lege baliorik ez duen hitzarmena. Lege testuak. Lege agiriak. Lege bilduma. || Esr. zah.: Herrik bere lege, etxek bere aztura. Errege berri, lege berri.

2 iz. Erl. Jainkoaren edo jainkoen borondatea adierazten duen araua. Jainkoaren lege santua. Jainkoaren legeko hamar aginteak. Jaunak hamar aginteen legea eman zuenean. Kristau legea hartu, zabaldu. Fariseuak eta legeko doktoreak. Lege irakasleak.

3 iz. Gizarte harremanetan, jokoetan eta kidekoetan, araua. Ik. gizalege. Ohorearen legeak. Munduaren lege gaiztoak. Ohiturak lege bihurtzen direnean. Lege gabe bizi direnak. Hori baita lanbide honetako legea. Baina kritikak ere baditu bere legeak. Ezinak ez du legerik. || Lege morala. Etika legea.

4 iz. Izadiko gertakariak mendean dituen arau orokor eta aldagaitzen adierazpena; izadiko gertakarien arteko elkarbidea adierazten duen formula orokorra. Kepler-en legeak. Zenbaki handien legea. Lege bat aurkitu. || Estatistika legeak. Mendeen joanak errotu dituen hots legeak. Hizkuntzaren lege zaharrei eustea (Ik. lege zahar).

lege aurreproiektu, lege-aurreproiektu Zuz. Legegaiaren aurretik idazten den behin-behineko testua, behin betiko bihurtu aurretik aztertua eta eztabaidatua izaten dena. Zuzenketak egin arren, Jaurlaritzak prestaturiko lege aurreproiektuak alde onak badituela agertu zuten sindikatuek.

Lege Berri Erl. Jesusen irakaspena, Ebanjelioetan jasoa; Itun Berria. Nork idatzi zituen Lege Berriko liburuak? Lege Berria da amodiozkoa, ez beldurrezkoa.

lege dekretu, lege-dekretu Lege balioa duen xedapen edo dekretua, dagokion organotik iragan gabe, salbuespenen bat dela eta, botere betearazleak ematen duena. Lege dekretu bidez onartu zuen erreforma.

lege gordailu, lege-gordailu Liburu, disko edo kideko baten egileak edo argitaratzaileak dagokion gordailu edo erakundeari ale kopuru jakin bat ematea; ekintza horren berri ematen duen erreferentzia-zenbakia. Liburutegi Nazional baten iturri nagusia lege gordailua da. Zenbat liburu argitaratu dira 2000ko lege gordailuarekin? Liburu batzuetan, lege gordailua ez dago, liburu gehienetan bezala, hasieran jarrita. Lege-gordailua: SS-1007/2012.

lege hauste, lege-hauste Legea haustea, legea ez betetzea. Ik. arau-hauste. Legeak berarekin du lege-haustea. Mugimendu oroz ohartzen ziren eta zen lege-hausterik ttipiena ere salatzen zuten.

lege izan da ad. (Singularreko hirugarren pertsonan). Zilegi izan, egoki izan. Lege da maita dezan senarrak emaztea eta emazteak senarra. Lege den baino merkeago erosi.

lege nagusi Konstituzioa.

lege natural Naturan eta gizabanakoaren arrazoian oinarritzen den legea. Lege naturalaren kontrakoak diren lege zibilak. Jainkoaren aurka bekatu egitea edo lege naturalak haustea.

lege proiektu, lege-proiektu Zuz. Gobernuak legebiltzarrari aurkezturiko lege testua. Ik. legegai. Svend Robinson senatariak eutanasia onartzeko lege proiektu bat aurkeztu zuen Senatuan iaz, baina atzera bota zuten.

lege proposamen, lege-proposamen Zuz. Parlamentariek, diputatuek, senatariek edo herri ekimenek legebiltzarrean aurkezturiko testua, eztabaidatu ondoren ontzat ematen baldin bada, lege bihurtzeko proposatuko dena. Eusko Alkartasunak lege proposamena aintzat hartzearen alde bozkatuko du osoko bilkuran.

legera adb. Legeak edo ohiturak erakusten duenari jarraituz; legez, bezala. Zatoz gure kalera, baserritar legera. Dantza egingo dute antzinako legera.

lege zahar 1 Foruak. Jainkoa eta lege zaharra.

2 Tradizioa, ohitura zaharrak. Lege zaharreko euskara. Lege zaharreko ohitura dugu hori.

3 Frantzian, Iraultza aurreko legea. Napoleonen gerlen ondotik, lehengo erresumaren lege zaharra berriz indarrean sartu zen.

4 (L eta Z larriz). Erl. Itun Zaharra. Lege Zahar eta Berriko liburuak. Aginduak Jainkoak berak eman zituen Lege Zaharrean. Susana, Lege Zaharreko emazte prestu hura.

legez kanpo adb. Legeak onartzen duenetik kanpo. Legez kanpo aritzea leporatu diote. Proposatu zion legez kanpo zegoen zerbait egitea. Komunistak legez kanpo zeuden.

legez kanpoko adj. Proiektua legez kanpokoa zela onartu zuen Auzitegi Nazionalak. Legez kanpoko salerosketa. Tratu txarrak eta legez kanpoko atxiloketa.

legez kontrako adj. Legearen kontrakoa. Legez kontrako erakunde bateko kidea. Dirua legez kontrako ekintzen bidez lortu du. Legez kontrako ezer egiten ez dutela erakusteko.

letra nagusi iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, letra nagusi-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. letra larri; maiuskula].

meza

1 iz. Zenbait eliza kristautan, ogiaren eta ardoaren bidez Kristoren heriotza ospatzeko egiten den elizkizuna. Meza santua. Mezako oparia. Goiz meza. Meza isila: kantatzen ez dena. Urte guztiko meza-bezperak. Meza denborako otoitzak. Mezaren hasieratik Sagararaino. || (Leku-denborazko atzizkiekin). Mezan eskatzen duguna. Hogeita sei urtean ez naiz mezatan izan. Mezetan daude denak. Zortzietako mezara joaten da. Mezatara datozen aldi guztietan. Mezatatik atera.

2 iz. Mezako zati batzuetarako (Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Benedictus, Agnus dei) moldatzen den musika-lana. Perosiren Mezek aspertu naute.

lehen meza Meza berria. Bere lehen mezaren berrogeita hamargarren urteburuan.

meza atera Norbaiten aldeko meza emateko eskaria egin. Mezak ateratzeko dirua.

meza berri Apaiz batek ematen duen lehenengo meza. Bere meza berriko urrezko ezteietan. Meza berri eguna.

meza diru, meza-diru Norbaiten aldeko meza ateratzeko ematen den dirua. Elizpean batu dituzte meza-diruak.

meza emaile, meza-emaile Meza ematen duen pertsona. Meza-emailea eta meza-entzuleak. Pierre Favre da meza-emaile.

meza eman Meza esan. Meza ematen ari zela.

meza entzun Besta egunean meza entzun gabe uzten dute.

meza erran Meza esan. Apaiz egin zara eta sagaratua zara meza errateko.

meza esan Mezaren erritua egin. Ik. meza eman. Apaiz bakoitzak esan bitza hiru meza.

meza kantatu Kantuz lagunduriko meza esan. Erabaki zen kanta zedila meza bat Maria dontzeila txit garbiaren ondran. || Meza kantatu batekin ireki dugu eguna.

meza lagundu Mutiko garaian meza laguntzen zueneko oroigarriak.

meza laguntzaile, meza-laguntzaile Meza-garaian apaizari laguntzen dion pertsona. Ik. meza-mutil. Meza-laguntzaile gisa hartu ninduen.

meza liburu, meza-liburu Urte guztiko mezetako otoitz eta irakurgaiak jasotzen dituen liburua.

meza mutil, meza-mutil Meza-garaian apaizari laguntzen dion mutila. Ik. meza-laguntzaile. Ni neu meza-mutila izan nintzen sei urte nituenetik.

meza nagusi Igande goiz batean meza nagusi ostean. Meza nagusia hamabietan da.

meza sari, meza-sari Ipar. eta Naf. Meza-dirua.

seme

1 iz. Gizakumea bere gurasoekiko. Bi seme dituzte: Alex eta Jokin. Bere seme Mauriziok jotzen du orain txistua. Moisesi esan zion Aaron eta honen seme Eleazarrekin Hor-ko mendira igo zedila. Familia-elkartasuna egiten zen, aita-semeek elkar harturik baserria batera lantzeko. Gurasoen seme gara gu, baina ez zeharo aitaren aldeko ez amaren aldeko. Ez zen seme zaharrena, bigarrena baizik. Semea lainezaz betetzen duen gurasoak, galbidean jartzen du maiz asko. Semetzat hartu. Seme galdua. || Jainkoaren Semea: Jesu Kristo. Jainkoaren seme gizon eginari. Aitaren eta Semearen eta Espiritu Santuaren izenean.

2 iz. Irud. Otxandioko seme jator hura. Ni ere hemengo semea naiz. Euskal Herriko seme gisa jokatu zuela. Herriko semea. Herriko eta erbestekoen arteko esamesa okerrak harrokeriaren eta ezjakinaren seme dira gehienetan. Neke askoren semea izan da liburu eder hau. Bi joera horiek ez dira, ordea, bata bestearen seme, lokarririk aski ez dutenez gero elkarrekin, erro bakar batetik sortuak baizik. Gizarteko gailur garai hura bere aldiko semea zen, edozeinen antzera.

seme-alaba pl. Semea eta alaba; semeak eta alabak. Ik. senide; haurride. Seme-alaba aski haziak dituzte. Bederatzi seme-alabarekin. Bere seme-alabez inguraturik.

seme-alabaorde Semeordea edo alabaordea. Seme-alabaordea 9 hilabetetik beherakoa bada, gurasoen atsedenaldiaren gehienezko iraupena 8 astekoa izango da, seme-alabaordea etxera iristen denetik hasita.

seme-alabatasun Semea edo alaba denaren nolakotasuna, semea edo alaba izatea; semea edo alaba gurasoekin lotzen duen lotura. Eta arian-arian hasten dira seme-alabatasun biologikoaren eta adopziozkoaren artean bereizten. Seme-alabatasunari buruzko epaiketetan onargarria da froga mota guztiak erabiltzea, biologikoak barne, aitatasuna eta amatasuna ikertzeko.

seme-alabatzako pl. Semetzakoa eta alabatzakoa; semetzakoak eta alabatzakoak.

seme besoetako Semebitxia.

seme gehien Ipar. Seme nagusia, seme zaharrena. Xaberriko seme gehiena.

seme nagusi Seme zaharrena. Ik. seme gehien; seme premu; premu.

seme ponteko Semebitxia.

seme premu Ipar. Seme nagusia, seme zaharrena; oinordekoa den semea. Ik. premu.

zizare

1 iz. Eraztun modukoez osaturiko gorputz luzanga duen animalia txikia, berez lurpean bizi dena (Lumbricus terrestris). Zeren bekatari gaixo eta lurreko zizare baizik ez baikara. Zizareak jaten dituzten txoriak.

2 iz. Gizakiaren eta beste zenbait animaliaren hesteetan bizkarroi bizi den zizare mota (Enterobius vermicularis). Ik. bizio2. Sabeletik min duten ordutik, uste dute beti zizareak dituztela.

3 iz. Harra. Laster zizareen janari bihurtuko naiz.

zizare belar, zizare-belar Konposatuen familiako belar landare zurtoin-biguna, usain leuneko loreak ematen dituena, hesteetako zizareen aurkako egoskinak egiteko erabiltzen dena (Artemisia abrotanum).

zizare hazkuntza, zizare-hazkuntza Konposta egiteko zizareak haztea eta erabiltzea.

zizare-nagusi Ipar. Tenia.

zortziko

1 iz. Zortzik osaturiko gauza. Ik. zortzikote.

2 iz. Zortzi errealeko txanpon zaharra. Zortziko baten gazta.

3 iz. Zortzi lerro eta lau puntu dituen euskal bertso mota. Zortzikotan ondua. Hona bertso berriak zortziko zaharrean.

4 iz. Euskal erritmo mota, 5/8 konpasean idazten dena; erritmo horretan onduriko musika-lana; doinu horrekin dantzatzen den dantza. Nekazariek maite dugu zortzikoa. Zortzikoa berria da, baina 5/8-ari halako bere gisako nortasuna eman diogu. Euskal Herri osoan zabaldurik zegoen, Azkueri esker, haren zortzikoa bere doinuarekin.

5 adj./iz. Joko kartez mintzatuz, sail bereko zortzi irudi dituena. Zortziko bastoia. Zortziko diamantea.

6 iz. Mat. 8 zenbakia. Jarri koma bat bikoaren eta zortzikoaren artean.

zortziko handi Euskal bertso mota, 10 eta 8 silabako zortzi lerroz osatua dena eta 8 silabako lerroetan puntua duena. Ik. zortziko nagusi. Zortziko handian hiruna bertso bota behar dituzte. Zortziko handian bizi aritu ziren denak.

zortziko nagusi Zortziko handia. Bertsolari guztiak serio samar aritu ziren zortziko nagusiko saioan.

zortziko txiki Euskal bertso mota, 7 eta 6 silabako zortzi lerroz osatua dena eta 6 silabako lerroetan puntua duena. Zortziko txikiko gaiek ziria sartzeko aukera eskaintzen zuten.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper