Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=hobe 4 sarreratan aurkitu da.

hobe

adj. on izenondoari dagokion konparatibozko era. Ik. hobeki; hobeto. Pilota hau bestea baino hobea da. Gurea baino hobea, jatorragoa iruditzen zait. Hitz eskas hauek baino hobeak merezi ditu liburu honek sarrerako atean. Janari ona, edari hobea. Hau askoz hobea da. Gutarik onenek, gehienek ez bada ere, bazituzten alde on baino hobeak. Eredu hau da guztioi eskaintzen diguna, hobea nahiz makurragoa. Hazibide ezin hobea hartu zuen gurasoengandik. Antzezlariak, ezin hobeak. Gogo hobearekin jaten dute orduan. Ez duzu hura baino sendagarri hoberik aurkituko. Lurrean zer hoberik? Txarragoak hobetzat salduz. || Esr. zah.: Hobea maiz onaren etsai. Txarrena hobeaz ahalke.

hobe beharrez Asmorik onenaz, hobe delakoan. Santa Kruzek egiten zuena hobe beharrez egiten zuen, beti asmatzen ez bazuen ere. Zeure hobe beharrez esaten dizut.

hobe izan, hobe izaten, hobe izango/hobeko da/du ad. (da aditza denean 3. pertsonako adizkiekin bakarrik). Hobe da ez izatea, gaizki izatea baino. Hobe duzu ezkondu, moja joan baino. Hobe dugu isildu, lotsagarri gelditu baino lehenago. Hutsik egin nahi ez duenak hobe du beste lanbide bati ekin. Hobe izango da isilik egotea. Hobe izango zuen sekula jaio ez balitz. Hobe litzateke askatu eta lagatzea. Hobe zenuke gutxiago erreko bazenu. Itsu baino hobe da oker izatea (esr. zah.). || Zenbat eta argiroago mintzatu, hobe. Errient ona baino hobe aita ona. Hobe bakarra balitz.

hobera egin Hobetu. (Batez ere osasunaz eta eguraldiaz mintzatuz erabiltzen da). Gera zaitez nirekin, eguraldiak hobera egin arte. Agurearen osasunak, ostera, ez zuen hobera egin eta handik gutxira hil zen.

hobe ustean Hobe delakoan. Berrikeria horiek salatu behar genituzke, hobe ustean dabiltzanak kontura daitezen.

hobe ustez Hobe ustean. Hobe ustez egin zuen horrela.

[Oharra: Euskaltzaindiak, hobe esan esapideak euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, esapide horren ordez hobeki esan erabiltzea gomendatzen du].

beharrez

1 adb. (Osagarritzat aditz bat, partizipio burutuan, duela). Osagarritzat duen aditzak adierazten duena gauzatzeko asmoz edo lehiaz. Erorikoa bigundu beharrez. Zergatik zabiltza ni hil beharrez? Bazekien milaka kristauk odola isuri zutela turkoei Jerusalem kendu beharrez. Besoak zabalik dauzka, laztan eman beharrez.

2 adb. -tzeko zorian. Zurrungaka, arnaska, ito beharrez.

3 adb. (Osagarritzat, batez ere aditza, partizipio burutuan, edo izen soila dituela). Aditzak edo izenak adierazten duena behar delarik, behar delako. Euskaltzaindia, gainerako helburuak gainerako, batasun beharrez sortua izan baitzen. Lan beharrez joan zen Parisera. Penaturik geratu zen harekin mintzatu gabe etxera itzuli beharrez. Jolas lagunen beharrez, elkarrekin zebiltzan etxe batekoak eta bestekoak.

4 adb. Beharrak eraginda, behartua; nahitaez. Egiazki beharrez dabil eske. Beharrez egin dut.

hobe beharrez adb. Asmorik onenaz; hobe delakoan. Santa Kruzek egiten zuena hobe beharrez egiten zuen, beti asmatzen ez bazuen ere. Zeure hobe beharrez esaten dizut.

labur beharrez adb. Laburtu beharrez. Ik. labur-zurrean. Horrela izendatuko dut, labur beharrez. Baina hemen utzi beharko, labur beharrez, haren hitzak aldatzea.

on beharrez adb. Hobe beharrez. On beharrez esan nion esan niona, baina txarrera hartu zuen. Barka iezadazu, on beharrez samindu bazaitut.

ezin

1 iz. Ezin daitekeen gauza; zerbait egiteko ahal edo gaitasunik eza. Ik. ezintasun. Ezinak ez du legerik. Hainbeste ezinen eta eragozgarriren kontra. Mutu gelditu zen ezinaren ezinez. Ezina ekinez egina. Sineste hori da gure ezinaren sostengua. Egia da bestea baino ezinagoa zela azken ezin hau.

2 (Izenondo gisa). Ezinezkoa. Gizonentzat hau ezina da. Gauza ezina. Ezina badirudi ere.

3 (Aditzaren partizipio burutuaren ezkerrean). Ik. ezinegon; ezinikusi; ezin ase. Bertako eta kanpotiko aginteen arteko ezin eramana. Gaur eskoletan sumatzen den euskara ezin eraman hori. Gizona gezurtia da, ahula, inon ezin egona.

4 (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Ik. egonezin; eramanezin. Galdetu zioten ea haiek sendatu ezina zertan zegoen. Jesus, hau da bakean bizi ezina!

5 (-ik edo -z atzizkia hartzen duen partizipio burutu baten ezkerrean, aditzak adierazten duena egitea edo gertatzea ezinezko dela adierazteko). Ik. ezinean; ezinik. Kantuz ezin asperturik. Ezin ukaturik egia. Ez ote gabiltza guztiok elkar ezin ikusirik? Gaiztoen artean ezin biziz. Ezin iritsiz beti.

ezin ...-ago (Dagokion izenondo edo adizlagunaren mailarik gorena adierazteko). Bidea ezin ederragoa nuen. Ezin egokiagoa. Ezin desberdinago diren hizkuntzetan.

ezinago adb. (Izenondo, adizlagun edo kidekoren baten ezkerrean). Ipar. Oso, mailarik gorenean. Ik. ezin gehiago. Errege ezinago ona. Ezinago gaizki moldatuak.

ezin ase 1 adj. Aseezina, ezin asezkoa. Apetitu ezin asea zen Haussonvilleko kondeak zuen gauzarik xelebreena. Ondasun-gose ezin asearekin.

2 iz. Ezin asezkoa denaren nolakotasuna. Zerbaitetan beti salatzen da gizonaren ezin ase hori. Ordu arte haren arimak ezin asea baldin bazuen, emango zion jatera Frantziskok.

ezinda (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Ezinik. Bere onera etorri ezinda. Saldu ezinda gelditzen diren sagar min eta motelak.

ezindako (Partizipio burutuaren eskuinean). Ezin dena. Bazter asko inor bizi ezindako eran gelditu dira. Haren eskabidea bete ezindakoa zela.

ezinean 1 adb. (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Ezinik. Etxera joan nahi eta joan ezinean. Dirua lortu ezinean.

2 adb. Egin ezinik. Ezinean dabilenari laguntzeko.

ezineko adj. (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Ik. ezinezko 2. Ahaztu ezineko jaialdiak: ezin ahaztuzko jaialdiak. Mugatu ezineko handinahikeria.

ezin esan ahal(a) Esan daitekeen baino gehiago. Ezin esan ahala jende zegoen han.

ezinez adb. (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Ezinik. Bekainak jaso zituen, entzuten ari zena sinetsi ezinez.

ezin gehiago 1 adb. (Aditz bati dagokiola). Asko, oso, mailarik gorenean. Ik. ezin gehiagoan; ezin gehiagoraino; izugarri 2; ikaragarri 2. Elkortu eta hondatu egin dira ezin gehiago.

2 adb. (Izenondo, partizipio burutu edo adizlagun bati dagokiola). Oso, mailarik gorenean. Andre ederra ezin gehiago. Unatua ezin gehiago. Ezin gehiago kartsuki.

ezin gehiagoan 1 adb. (Aditz bati dagokiola). Asko, oso, mailarik gorenean. Ik. ezin gehiago. Ezin gehiagoan damu dut.

2 adb. (Izenondo, partizipio burutu edo adizlagun bati dagokiola). Oso, mailarik gorenean. Jaun bat ezin gehiagoan ona.

ezin gehiagoko adj. (Gauza abstraktuez mintzatuz). Ezin handiagoa. Ezin gehiagoko poza. Bozkario ezin gehiagoko bat. Bere jakinduria ezin gehiagokoarekin.

ezin gehiagoraino 1 adb. (Aditz bati dagokiola). Asko, oso, mailarik gorenean. Ik. ezin gehiago. Hil ala biziko jokoan ezin gehiagoraino sarturik.

2 adb. (Izenondo, partizipio burutu edo adizlagun bati dagokiola). Oso, mailarik gorenean. Ezin gehiagoraino ederra, ezin gehiagoraino on eta maitagarria.

ezin hobe adj. Hobea izan ezin dena. Hazibide ezin hobea hartu zuen gurasoengandik. Etorkizun ezin hobea daukazu aurrean. Jateko finak eta ardo ezin hobeak. || Ezin hobeto erantzun zion. Ezin hobeki atera du liburua.

ezinik adb. (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Aditzak adierazten duena egin ezin dela edo gertatu ezin dela. Ik. ezinean. Horretarako astia hartu ezinik: ezin harturik. Irten nahi eta irten ezinik. Kabitu ezinik. || Gehiago ezinik.

ezin izan (Beste aditz baten ezkerrean kokatzen da). Zerbait gertatzeko edo egiteko eragozpenak edo ezintasuna izan. Ezin du egin. Ezin da joan. Ezin ekarri duelako. Realak ezin izan du golik egin. Ezin izan dut jan. Ezin daiteke horrelakorik esan. Ezin ekar dezake. Ezingo nizuke horrelakorik egin. Ezin geldituko gara ezer esan gabe.

ezinka adb. (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Bizk. Ezinik. Laguna ezagutu ezinka ibili naiz.

ezin konta ahal(a) Konta daitekeen baino gehiago. Ezin konta ahal(a) paper banatu dute.

ezin ...-zko Hortik gelditu zait beti bihotzean ezin betezko hutsa. Ezin utzizko eginkizuna. Ezin hautsizko hesiz inguratua. Ezin ulertuzko kontua (Ik. ulertezin).

[Oharra: ezin du etorri eta kideko esapideen lekuan, Euskaltzaindiak ezin da etorri eta kidekoak erabiltzea gomendatzen du].

hainbat

1 zenbtz. Hainbeste. Zer naiz ni, bada, zuk nitaz hainbat arta hartzeko? Ez nuen hainbat merezi.

2 zenbtz. Batzuk baino gehiago, asko. (Dagokion izenaren ezkerrean ezartzen da eta izen hori mugagabean erabiltzen da; izena zenbakarria denean, aditzarekiko komunztadura batez ere pluralean egiten da). Hainbat lagun batu ginen han. Hainbat eta hainbat aldiz errepikatuagatik. Hortik etorri dira hainbat kalte.

3 Ipar. Hain.

hainbatean Hainbestean, ez hain ongi eta ez hain gaizki.

hainbateko 1 adj. Halako tamainakoa. Ik. hainbateko. Hainbateko amodioagatik, nik zer ez dizut zor?

2 adj. (Ezezko esaldietan). Handia, ona, aintzat hartzekoa. Ez da hainbateko kantaria.

hainbat ...-en Batez ere Bizk. Ahalik ...-ena. Hainbat lasterren erabaki. Bekatuak hainbat sarrien aitortuz.

hainbatenaz ...non Horra heldu zaiola abiatzeko tenorea; hainbatenaz lazgarriago, non enperadorea gerla berri bati lotzera baitoa: are lazgarriagoa, kontuan izanik enperadorea gerla berri bati lotzera doala.

hainbatetan Hainbestetan.

hainbatetaraino adb. Hainbeste.

hainbat gaizto(ago) Okerrago. (Atsekabea adierazteko erabiltzen da). Hainbat gaiztoago egiten ez dutenentzat. Hainbat gaizto guretzat, ez badugu sinesten.

hainbat hobe(to) Onespena edo asebetetzea adierazten duen esapidea. (Maiz ironiaz erabiltzen da). Ikusten dut zenbaiten aurpegia arintzen: hainbat hobe!

hainbatik hainbatean Zah. Egoera berean; aukeran, aukeratzen utziz gero. Hainbatik hainbatean, ederrago zaizkio Jainkoari gaztetasuneko obra onak, zahartasunekoak baino.

hainbat izan da ad. Berdin da. Bizkaitar guztientzat hainbat da sartzea edo sartutea.

Oharra: azken eguneraketa 2020-01-14

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper