Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=erre 9 sarreratan aurkitu da.

erre1

iz. Alfabetoko letra (r, R).

erre2, erre, erretzen

1 da/du ad. Zerbait edo norbait suaren bidez ahitu; suak edo berotasun gehiegiak zerbait edo norbait erabat hondatu. Sasiak erre. Liburuak erre zituzten plaza erdian. Etxea erre zitzaion. Sutan egon arren, erretzen ez dena. Sorgina omen zelako erre zuten. Labe horrek ikatz gehiegi erretzen du. Erre usaina. Eguzkiak alorrak erre zituen.

2 da/du ad. (Hedaduraz). Lixibak arropa erretzen du. Izotzak landareak erre. Mihia erretzen duen edari bizia. Asunak eskua erre dio. Umeek ipurdia erreta izaten dutenean horrelako ukenduek azkura arintzen dute.

3 da/du ad. Irud. Gezur horrek erre dit harrezkero bihotza. Zure amodioan erre nadin. Hara so egiteko tirriak erretzen gaitu.

4 da/du ad. Janariak sutan prestatu, zuzenean nahiz labean ezarriz. Arkumea burruntzian erre. Labean erretzen da ogia. Ogi erre berri bero-beroak. Taloak nork erre? Gaztainak erre artean. Patatak erre edo egosi. Azala kiskalia eta barrua erre gabea.

5 du ad. Tabakoaren edo antzeko gaien kea arnasarekin hartu. Ik. pipatu. Zigarro bat erre. Pipa erretzen. Opioa erretzeagatik. Asko erretzen du.

6 da ad. Bonbillez mintzatuz, barneko haria hondatu. Gelako bonbilla erre da.

7 (Era burutua izenondo gisa). Begi erreak. Pertsona erreak eta haserrekorrak. Estropada galdu zutenean, biak ibili ziren barruak jaten inoiz baino erreago eta zitalago. Lukainka errea edo frijitua. Sagar erreak. Arrain erre puska bat.

8 (Era burutua izen gisa). Ik. erredura. Errearentzat, berriz, ur freskoa da erremediorik onena.

erre-arin adj./pred. Azaletik errea edo gutxi errea. Bildotsa erre-arin xamarra zegoen. Sutan, txingar artean, erre-arin dagoen sardina.

erre-erre egin Guztiz erre. Erre-erre eginda bukatu zuten denek, Hiru Erregeen Mahaira eguzki-galdatan igo eta gero. || Galtzaile izateko prest zegoela aitortu zuen, erre-erre eginda.

erre-opari Jainkoari-edo eskaintzeko erretzen den opagaia. Non dago erre-oparitarako bildotsa?

erre-sunda Bizk. Erre usaina.

arin

1 adj. Pisu edo astuntasun gutxikoa, erraz jasotzen dena. Luma bat bezain arina. Airea baino arinagoa. Zama hain arina. Pisuagoak beherantz eta arinagoak gorantz doazelako. Pisatu zaitu, eta arin aurkitu zaitu. Jantzi arinak. Hegaztirik ez da arinago andreen gogoa baino (esr. zah.).

2 adj. Larria ez dena. Bekatu arinak aitortu beharrik ez dago. Borondate pixka bat eta egun gutxiko neke arin bat.

3 adj. Loaz mintzatuz, astuna edo pisua ez dena. Hain lo arina nuen, non sinetsita bainengoen gaua esna ematen nuela.

4 adj. Erraz eta bizkor higitzen dena. Hanka arin eta biziko dantzari bat haren inguruan jiraka eta bueltaka. Eskuin kolpe freskoa, ezker esku arina ditu pilotari horrek.

5 adb. Laster. Arin ibili. Ezpainak arin higituz. Goizean, jaikitzen zaren bezain arin. Arinegi ahaztu. Baserrira arin-arin doa nagusia.

6 adj. Heldutasunik gabea, zentzu gutxikoa. Hankak arinak eta burua arinagoa. Ez fidatu horrekin, arina da eta.

7 adj. Behar den ardura gabe egina. Zin arina.

8 adb. Behar den ardura gabe. Erakusketak bururik gabe egina dirudi, oso arin moldatua.

9 adj. Hizkl. Aditzez mintzatuz, balio semantiko arina duena, egoera edo gertaera bat adierazten duen osagarria behar duena predikatu sendoak osatzeko. begira-k egon aditz arinarekin edota bestelakoekin predikatu konplexua sor dezake batzuetan.

erre-arin adj./pred. Azaletik errea edo gutxi errea. Bildotsa erre-arin xamarra zegoen. Sutan, txingar artean, erre-arin dagoen sardina.

jan-arinean, jan-arin adb. Gutxi janda. Gaur jan-arin samar pasatu dut eguna. Jan-arin joan behar du ohera. Jan-arinean probatu behar da sagardoa.

begi

1 iz. Ikusmenaren organoa. Begi handiak, biziak, erneak, ederrak, urdinak, beltzak, eztiak, samurrak, sakonak, odolduak, erreak. Begiak altxatu, jaitsi, itzuli, itxi, ireki, zabaldu. Begiak itsutu, lanbrotu. Begiak errespetuarekin itzuliak Ostia Santuagana. Eta horrexek lausotu ditu zenbaiten begiak. Begi aleak. Zure begien dirdira. Begi eritasunak. Begietako lausoa. Begi ingurua. Begi bazterraz begiratu. Ona da begiko mina sendatzeko (Ik. begiko). Begiko zuria. Neska begi-argiak irribarre distiratsua egin zion mutilari. Arrantzale begi-urdina.

2 iz. Irud. Informazio teoriak behartu ditu azkenean linguistak beste jakiteetara begiak iraultzera. Gogoan dut haren hitzaldia, begiak zabaldu baitzizkidan gai askori buruz. Egundaino ez da entzun, inork itsu jaiotako baten begiak ireki dituenik. Gizon bat aberasteari emana, diru pilak begia zorrozten ziona eta lurreko ondasunetara guztia itsututa.

3 (Esapideetan). Begi itxi-ireki baten bitartea (Ik. begi(en) itxi-ireki batean). Baduela zeruetan Aita bat, sekula ahanzten eta begietatik galtzen ez duena. Begi hutsez ikusten diren izarrak. Begiek ikus-ahala guztian. Begien aurrean. Badirudi neure begietan daukadala oraintxe. Haren begietan ez nintzela ezer. Behartsurik behartsuenak, ene begietan, nire herrikoak dira eta nire herria bera. Zoazte nire begien aurretik. Ikusten ez duen begiak ez du minik. Ez duzu izan begi txarra.

4 iz. Hainbat lanabesetan, kirtena ezartzen den zuloa. Aizkoraren ahoa eta begia. Aitzur begia.

5 iz. Jostorratz batean, haria sartzen den zuloa. Errazago da gamelu bat jostorratz begitik igarotzea.

6 iz. Batez ere gaztaz eta ogiaz mintzatuz, mamian gertatzen den hutsunea. Gaztaren, ogiaren begiak.

7 iz. Zubietan, arkuen arteko hutsartea. Hamazazpi begiko zubia!

8 iz. Landareetan, kimua sortzera doan pikor modukoa. Ik. pinporta; lore begi. Ernatutako begiak udaberrian hamarren bat zentimetroko altsuma emango du. Aihen begia. Begitik edo azaletik txerta daitezke gereziak. Patataren begiak. || Pikondoa begi-handitzen hasten denean, uda hurbil da.

begia(k) argitu 1 Ikusmena eman, ikusarazi. Itsuen begiak argitzen dituen Jainkoa. Jainko jaunak argitu zizkien arimako begiak artzain on haiei.

2 Alaitu, alaiarazi. Bitxi eder batek begiak argitu zizkion.

3 Ohartarazi. Argituko ahal ditu Jainkoak guztion begiak, gure hizkuntzaren onerako!

begia atxiki Ipar. Zaindu, begia eduki. Bakean utzi zuten, zer gerta ere, haatik, begia haren gainean atxikiz.

begia(k) bete Atsegin izan. Loiolako ikusgarri omen handikoez begiak beterik. Begia betetzen ez dion lagunarekin ezkontzen bada dirua duelako.

begia(k) bihurtu Bizk. Begiak itzuli. (Dagokion osagarriak -ra atzizkia edo kidekoak hartzen ditu). Ik. begia irauli. Ni ez ikusteagatik begiak beste aldera bihurtzen dituzte.

begia bota (jaurti, egotzi...) Begiz jo; erreparatu, ohartu. Begia, zeini bota diozu? Hamaika damak bota zidaten begia. Orduan begia bota zion bere aurrean idazmahaiaren gainean zegoen loreontziari.

begia(k) eduki Zaindu; erreparatu, ohartu. Eta arranoak, airean doanean bere umeetara bezala, zuk ere enegana begia edukiko duzula esperantza dut.

begia(k) hedatu Begiak luzatu. Mintzaldi honen gaia, estu mugatu beharra denez gero, ezin begiak noranahi heda.

begia(k) ipini Erreparatu, ohartu. Nola inork ez zion kasurik egiten, herrian zegoen mutilik gizagaixoenarengan ipini zituen begiak.

begia(k) irauli g.er. Begiak itzuli. (Dagokion osagarriak -ra atzizkia edo kidekoak hartzen ditu). Ik. begia bihurtu. Informazio teoriek behartu dituzte azkenean hizkuntzalariak, beste jakiteetara, inguruko nahiz urrutikoetara, begiak iraultzera.

begi(en) aitzin Begien aurrea. (Leku-denborazko atzizkiekin erabiltzen da, singularrean). Iruditzen zait ezen oraino bizi zarela, begien aitzinean zaitudala. Gure gizonak ez zuen begi aitzinetik langile hura galtzen.

begia(k) itzuli Begiak biratu, begiratu. (Dagokion osagarriak -ra atzizkia edo kidekoak hartzen ditu). Ik. begia bihurtu; begia irauli. Itzul itzazu guregana zure begi miserikordiazkoak. Isabelen begiak aldarera itzuli dira.

begia jo 1 Begiz jo, zerbaitetan edo norbaitengan arreta edo interesa jarri. Begia jota daukat neskatxa horri, auzoko politena delako.

2 Zerbait deigarri gertatu. Harri argiagoz eginiko harresiak jotzen dio lehenik begia.

begia(k) josi Begiak landatu, zerbaitetan arreta jarri. Ik. begia zorroztu. Guztien begiak harengan josiak zeuden.

begiak ase Gauza bat ikusi orduko beste bat ikusi nahi nuen, ene oinak ez ziren nekatzen ez ene begiak asetzen.

begiak finkatu Begiak landatu. Begiak finkatu zizkidan ibiltzeari utzi gabe, eta esan zidan: (...).

begiak ilundu Ikusmena gutxitu edo galdu. Ilun bitez horien begiak, ikus ez dezaten.

begiak ireki Ikusmena eman; ohartarazi. Handik jango duzuen egunean irekiko dira zuen begiak. Egundaino ez da entzun, inork itsu jaiotako baten begiak ireki dituenik. Jazoera honek ireki eta zabaldu dizkigu begiak.

begiak itxi Hil. Haren begiak itxi dira eta nireak malkoz estali.

begiak landatu Ipar. Adi-adi begiratu. Ik. begiak finkatu. Begiak finkaturik eta landaturik, emaztearen begiei.

begia(k) luzatu Begirada zabaldu. Begiak luzatu zituen batean hiru gizon bere ondoan zutik ikusi zituen. Zorigaiztokoak gu, inguruko mendietatik harantz begiak luzatzen ez badakigu.

begi(en) aurre (Leku-denborazko atzizkiekin erabiltzen da, singularrean). Ik. begi aitzin. Ikuskizun ederra zeukan begi aurrean. Ez zaituztet gehiago nire begien aurrean ikusi nahi. Etorri zitzaion begien aurrera egun hartako Mañasiren begirada gozoa.

begia(k) zorroztu Adi-adi begiratu, arreta handia jarri. Ik. begia josi. Bi begiak liburura zorroztuta ari zen.

begi-bakar Ik. begibakar.

begi-bakoitz Ik. begibakoitz.

begi-bazter Begiaren ertza. Ik. begi-ertz. Begi-bazterrez begira.

begi-belarri 1 adb. Erne, argi. Begi-belarri ibili beharra zegoen.

2 iz. pl. Begiak eta belarriak. Etxekoen begi-belarriak erneagoak izaten baitira honelakoetan kanpotarrenak baino.

begi-betegarri adj. Begiarentzat oso atsegingarria. Mota askotako zuhaitzak ernarazi zituen, begi-betegarri eta aho-gozagarri.

begi bietaraino adb. Begietaraino. Bekatuetan begi bietaraino sarturik zegoen.

begi bista, begi-bista (Leku atzizkiekin, singularrean). Begien aurrean, aurretik, aurrera... Ik. begien bista. Begi bistan dago. Aztura onak eta bertuteak begi bistatik galduz gero.

begi bistako, begi-bistako adj. Begien bistakoa; nabarmena. Begi bistako egia gezurtatzeko.

begi eman Begiratu, so egin; kontuan hartu. Atzera begi emanez. Zuk eginei begi eman nien eta harritu nintzen.

begien bista (Leku atzizkiekin, singularrean). Begien aurrean, aurretik, aurrera... Ik. begi bista. Ahal den azkarren alde egin ezazu nire begien bistatik. Zoazte nire begien bistatik! Zure parerik ez zait jiten neure begien bistara. Erantzunik gabe utziko dut galdera, begien bistan baitago. Barbaro horiek begien bistan hilda nahi zuten ikusi.

begi-erre adj. Betazal ertzak gorrituak dituena. Ik. beterre.

begi ertz, begi-ertz Begiaren ertza, begi bazterra. Ik. betertz; begi-bazter.

begietako argi Ikusmena. Jesusek asko sendatu zituen orduantxe, beren gaitz, gaixotasun eta deabruetatik, eta itsu askori eman zion begietako argia.

begietan eduki Agerian eduki; gogoan izan.

begietaraino adb. Erabat, osoki. (Batez ere sartu eta kideko aditzekin erabiltzen da). Ik. begi bietaraino; bi begietaraino. Gerran ez zen ibili, baina zantarkerietan eta ustelkerietan begietaraino sartu eta ustelkeria horren hatsa alde guztietara zabaldu bai.

begi gaizto iz. Ipar. Begizkoa. Begi gaiztoa egin norbaiti. Haurra, begi gaiztoaz joa liteke.

begi-gorri Ik. begigorri.

begi-gose Janariaren itxurak sortzen duen gosea.

begi-ilun adj. Tristea. Ik. betilun.

begi itsuan adb. Itsu-itsuan.

begi(en) itxi-ireki batean Une batean, denbora-bitarte guztiz laburrean. Begien itxi-ireki batean eta hitz bakar bat esanez, sendatzen zituen eritasun guztiak. Begi itxi-ireki batean garbituko dizkizut aitzakia horiek guztiak.

begi keinu, begi-keinu Begi bat, bestea zabalik dagoela, une batez itxi eta irekitzea, gehienetan norbaiti zerbait adierazteko. Kearen artetik irribarre egin zidan, eta begi-keinu bat. || Oharkabean behin eta berriz bi begiekin egiten den keinua. Urduri jartzen denean begi keinuak egiten ditu.

begi kolpe, begi-kolpe Begiraldia; begi itxi-irekia. Ik. begi ukaldi. Lehenengo begi kolpera. Joango nintzela haran famatu haiei begi kolpe bat ematera.

begiko nini Begi ninia. Bere begiko ninia bezala zaindu zuen. Begiko ninia bezain maite duelako.

begi lauso, begi-lauso 1 iz. Begiaren alde gardenean agertzen den orbantxo zurixka, ikusmena iluntzen duena. Ik. katarata. 60 urterekin begi-lausoa izan zuen.

2 adj. Begi-lausoa duena. Begi-lausoa zen.

begi-luze Ik. begiluze.

begi-minbera adj. g.er. Makartsua.

begi nini, begi-nini Ninia, begiaren erdiko beltzune biribila. Begi niniak handituak. Begi ninia bezala zain nazazu.

begi-oker adj. Begiratzean begi bat edo biak okertzen dituena. Ik. betoker. Gizon begi-oker eta burusoila.

begi ondo, begi-ondo iz. Begi ingurua; bekokia; bekaina. Ik. betondo. Orban bat zuen begi-ondoan.

begi ondoko, begi-ondoko iz. Begi ondoan ematen edo hartzen den kolpea. Ik. betondoko.

begi onez adb. Begi onekin. (Batez ere ikusi eta behatu / begiratu aditzekin erabiltzen da). Jainkoak begi onez behatu diola haren apaltasunari. Ea, zeruko erregina, limosna bat, andrea; pobre behar honi begi onez begira iezaiozu. Manueltxok begi onez begiratzen zion opil gozoari. Errodrigok Milia begi onez ikusten duela, garbi dago edozeinentzat. Begi onez ikusiko lukeela Euskaltzaindiak hori erabiltzea.

begi-orde iz. g.er. Betaurrekoak.

begitan eduki Higuindu, gorrotatu. Gaiztoek begitan naukate. Artzainek ere begitan daukate pinu hori.

begitan hartu Gorrotatu. Norbaitek begitan hartzen bazintuen, ez zizun barkatuko. Hartu zuten begitan eta ez ziren gelditu gurutze batean josirik hila ikusi arte.

begitan izan Begitan eduki. Zuzena maite duzu, eta okerra begitan duzu.

begi(e)tara eman Ikusarazi. Begietara eman zion zein zen handia egin zuen gaizkia.

begi ukaldi, begi-ukaldi Begi kolpea. Begi ukaldi batez ikusia dugu dena. Zelai bat gaitza, begi ukaldia hel ahal baino luzeagoa.

begi ur, begi-ur Kolirioa. Begi lainotsu eta ilundua begi urez sendatzen ari zen.

begiz begi Aurrez aurre. Eguzkia eta ilargia begiz begi jarririk. Ez al haiz begiratzera ausartzen?, begira iezadak, begiz begi!

begiz jo Aukeratu, hautatu, begia ezarri. Aspaldian nuen nik begiz jota Azkarragako neskatxa zaharrena. Aurretiaz begiz jotako gerizpe batean. Hitz ugariegi izango ditut irispidean eta bat jo beharko dut begiz, gainerakoak baztertuaz.

begi zulo, begi-zulo 1 Begia kokatzen den barrunbea. Ik. betzulo. Kristalezko begia gauero oherakoan begi zulotik kendu eta arretaz ikuzten du.

2 pl. Begien azpian gertatzen diren ubeldurak, adibidez lo gutxi egiten denean. Ik. betazpi. Horiek ditun begi zuloak! Begi zuloak handituta.

bi begietaraino adb. Begietaraino. Bekatu lohietan bi begietaraino sarturik.

lo

1 iz. Gorputzaren atsedenaldi natural eta aldizkakoa, kontzientziaren jarduera etetea eta amets egitea ezaugarri dituena. Katuaren loa. Jendeari bere lo nagian iraunarazteko. Loa galdurik. Errota hotsak ez dio errotariari loa galarazten. Loa kentzen dion arazoa. Ez ditzagun iratzar lo gozoan daudenak. Zuzen zegoen, lo falta nuen. Lo eskasez aharrausika. Guztiz ikaratzen gaitu lo beteak. Lo betean aurkitu zuten. Gure haurrak lo arina du. Lo pisu batek hartu zuen. Bekatuaren lo astunetik esnaturik. Lo zurrungan zegoen. Loak errea egon: erabat logaletua egon (Ik. lo erre). Lotara joan: lo egitera joan (Ik. lotaratu). Lotarako bidean jarri. Lotatik iratzartzea.

2 adb. Lotan. Ik. lo izan. Lo gelditu da. Itzuli zirenean, lo aurkitu zuten. Lo egon. Utz ditzagun ametsak lo gaudenerako. Erdi lo zegoela.

3 adb. Nabari daitekeen jardunik gabe. Ene begiak ez zeuden, ez, lo. Lur hori uzten badute lo. Bazterrak lo daude.

loak hartu du ad. Lo hartu. Ik. lokartu. Bitarte hartan loak hartu zuen Jesus. Bere lagunak loak harturik zeuden.

lo belar, lo-belar Mitxoletaren familiako landare hostozabal eta lore-zuria, opioa lortzeko erabiltzen dena (Papaver somniferum). Lo-belarra erretzen.

lo egin Egizu lo lasai. Ez jan, ez edan, ez lo egin. Gabon eta ondo lo egin! Non lo eginik ez zeukan. Ez zegoen han lo egiterik. Deabruak ez du lorik egiten. || Eguerdi ostean lo apur bat egiten du. Bi ohe baneuzka, ez nuke horregatik lo gehiago egingo. Hiru aste haietan ez nuen lo handirik egin. Lo gutxi egin zuelako.

lo egite, lo-egite Infernurako bidea lo egite luzez eta jostatze arinez betea da.

lo-eragile adj. Lo eragiten duena. Bazkalondoko ordu astun eta lo-eragile horietako bat.

lo eragin dio ad. Lo harrarazi. Umeei lo eragiteko kantua. Lo eragiteko sendagai bat agindu zion.

lo erre Esnaera txarrak eragindako umore txarra; nekatuegi egoteak edo lo gutxi egiteak haurrengan eragiten duen egonezina. Lo errea dauka ume honek.

lo eta lo adb. Etengabe lo eginez. Otorduetan, janari ona; gauean, berriz, lo eta lo. || Begiak itxita, lo eta lo dago.

lo harrarazi Lo hartzera behartu. Haurrari lo harrarazteko. Gauaz kamamila ematen zidan lo harrarazteko.

lo hartu 1 Lo egoerara igaro. Ik. loak hartu. Lo hartu du. Lo ezin harturik egon naiz gau guztian. Lo hartzen nuen liburua eskuetan nuela.

2 dio ad. Inurritu. Hankak lo hartu dit.

lo izan Ipar. Lotan egon. Lazaro zure adiskidea lo da. Txakurrak lo ziren.

lo kanta, lo-kanta Erritmo geldoko kanta, haurrei, lo harrarazteko, kantatzen zaiena. Guraso gazte askok ez daki lo kantak kantatzen.

lo kuluxka, lo-kuluxka Loaldi arina eta laburra. Zure olerkiak belar gaineko lo kuluxka bezain atsegingarri zaizkit.

lo-lo Haur. Lo. Lo-lo egizu, laztan horrek!

lo muker Naf. Lo errea. Ez dugu esnatu behar, lo muker egoten da esnatzen badugu.

lo susta, lo-susta Lo kuluxka. Bostak aldera atera ohi zen etxetik, bazkalondoko lo susta eginda.

lotan adb. Lo dagoenaren egoeran. Lotan egon. Belarria beti zabalik dago, eta lotan gaudela ere, erne dagoela esan daiteke.

lo-zaku Zaku itxurako tapakia, barruan sartuta lo egiteko erabiltzen dena. Batzuetan, lo zakua hartu eta kanpoan ematen zuten gaua.

[Oharra: lo egin aspektua ez-puntukaria denean soilik erabiltzen da; aspektua puntukaria denean, lotan dago, lo dago eta kidekoak erabiltzen dira].

odol

1 iz. Kolore gorriko isurkari lodia, gorputz osoan zainetan zehar dabilena, elikagaiak eta oxigenoa banatzen eta hondakinak jasotzen dituena. Ahotik odola dariola. Odolaren kolorekoa. Zauriz eta odolez beterik. Odolez gorritua. Odola gatzatu. Odol hotzeko eta beroko animaliak. Barberuak atera behar du odola gaitz askotan, baina, nire ustez, ez hainbestetan.

2 (Esapideetan). Odolezko izerditan. Gorputza odoleraino zigortuz. Odolak su gabe diraki (esr. zah.).

3 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Odol zainak. Odol tantak darizkiola. Odol aztarnak. Odol gazura (Ik. gazur 2). Odol motak.

4 iz. (Leinuaren ezaugarrien oinarritzat hartua). Odol bereko haurride bagina bezala. Odol bateko ahaideak. Mutiko hura bere odolekoa zela jakin zuenean (Ik. odoleko). Jakoben odolekoak zirenei. Nire odolekoek jasoko dute nire gorputz hila. Ahaidetasuna odolekoa edo erantsia den. Gazte aberats eta odol garbiko bat. Judu odolekoa. Jatsuko odola zuen bere zainetan. Odolaren mintzoa. Odola bera baino lokarri sendoagoak elkartzen gaitu.

5 iz. (Gerra edo borroketan isurtzen den odolaz mintzatuz). Ik. beherago; ik. odol isurtze. Odolak odola eskatzen du. Bere odol-egarria asetzeko. Are atsekabe handiagoa hartu zuen, aurkitu zenean, ez etsaien, ezpada israeldarren odola isuri beharrean.

odol belar, odol-belar Horma-belarra.

odol-bero Ik. odolbero.

odol emaile, odol-emaile iz. Bere odola transfusioetan erabiltzeko ematen duen pertsona.

odol-erre Ik. odolerre.

odoletan adb. Odolez estalirik; odola jariatuz. Oihuka ari zen neskatxa, eskuak odoletan. Gizona odoletan utzi zuen. Han gelditu da errukarria, lurrean, odoletan.

odol-gaitz Ik. odolgaitz.

odol galtze, odol-galtze Odola jariatzea edo galtzea. Ik. odoljario.

odol hodi, odol-hodi Odola ibiltzen den hodia.

odol-hotz adj. Pertsonez mintzatuz, nekez larritzen edo hunkitzen dena. Ik. lasai. Dozena bat gudari, zangar bezain odol-hotzak.

odol hotzean adb. Sentimenek hartua izan gabe, larritu edo hunkitu gabe. Haserrealdian ala odol hotzean egin duen. Odol hotzean hil zuen.

odol isuri, odol-isuri 1 Odola isurtzea. Ik. odol isurtze.

2 iz. Odola jariatzea edo galtzea. Ik. odoljario. Hil da 70 urtetan, odol-isuriak eramanik.

odol isurketa, odol-isurketa Odola isurtzea. Ik. odol isurtze.

odol isurtze, odol-isurtze (Gerretan edo borroketan isurtzen den odola adierazteko). Guduak eta odol isurtzeak higuindurik. Bi urtez asko nahaskeria, desmasia eta odol isurtze jasan zituzten gure arbasoek. Odol isurtzerik gabeko heriotza horrek ez gaitu nahigabetu.

odol kolpe, odol-kolpe Gorputz zati batean gertatzen den odol metatzea. Odol kolpe baten ondorioz, konorterik gabe gelditu zen.

odol talde, odol-talde Giza odola, hematieetan azaltzen diren antigenoen arabera sailkatzen den lau mota nagusietako bakoitza. Pertsona bati transfusio bat egin behar diogunean, lehen pausoa bere odol taldea zein den jakitea izango da.

odol zirkulazio, odol-zirkulazio Odolak gorputzeko zain eta arterietatik egiten duen joan-etorria, bihotzetik irteten denetik berriz itzultzen den artekoa. Sodioak likidoa atxiki eta odol zirkulazioa eragozten du. Ebakuntza egin diote eskuin eskuko hatz luzeko odol zirkulazioa hobetzeko.

odolerre, odol-erre adj. g.er. Haserrekorra, zitala. Ik. odolbero.

paper

1 iz. (-r- bakunarekin). Landare edo bestelako zuntzez eginiko orea hedatuz eta lehortuz egiten den gaia, orri meheen itxura ematen zaiona. Idazteko papera. Txit dotore azaldu da liburua, paper bikainean eta azal bikainarekin. Biltzeko papera. Paper lodi batean bildua. Lau arrasto beltz lirain paper zurian. Komuneko papera.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Paper puskak. Paper orriak. Paper txoriak egiten. Paper fabriketako ke aterabideak. Paper-saltzailea. Paper orea egin. || Zigarro papera.

3 iz. Paperezko orria edo puska. Tintontzia, papera eta luma. Entzundakoak paperean jasotzeko. Kontatu ahala aldatu ditu paperera bertsolariaren esanak eta eginak. Paper mutur batean idatzia. Paper sorta bat.

4 iz. Paper idatzia edo inprimatua, bereziki agiriren bat daukana. Ik. berripaper; bertsopaper. Liburu, aldizkari eta bestelako paperetan. Liburu edo paper lohiak irakurtzen dituena. Bere paper guztiak lapurtu dizkiote. Constantin jaun zenaren paperetan ediren da lan hau. Paper eta liburu zahar bila zebilen beti. Paper hauek lehenbailehen bete behar dituzu. Ez baititu irakurri nahi izan batzar horrezaz argitara diren paperak. Paperetan ageri den lekukotasunaren arabera. Ezkontza paperak. Heldu zitzaion soldadutzara joateko papera. Udaletxera etorri naiz paper baten bila. Paper hau sina ezak. Egiten dute papera, eman dizkiola bostehun ezkutu urte beteko epearekin. Esan bezala eskatu nion nire diruen papera.

5 iz. Batez ere Beh. Egunkaria. Gaurko paperak dakar. Haren erretratua Madrilgo paperetan atera zuten.

paper denda, paper-denda Papera, idazteko gauzak eta kidekoak saltzen diren denda. Ik. papertegi. Paper denda batera jaitsi nintzen eta liburua osorik fotokopiatu nuen.

paper erre Eraginkortasunik edo balio frogagarririk ez duen dokumentu edo gauza. Noiz arte izanen dira beharrezkoak helegiteak, euskararen aldeko arauak paper erre bihur ez daitezen?

paperezko adj. Paperez egina. Paperezko zapi batez sudurreko odola garbitu zuen. Paperezko loreak. Paperezko zorro batean.

paper fabrika, paper-fabrika Papera egiten den fabrika. Paper fabrikek zabaltzen duten kiratsa.

paper-latz Lizpapera.

paper zorro, paper-zorro Paperak eta agiriak gordetzeko poltsa edo zorro modukoa. Larruzko paper zorro bat hartu, eta itxura ofizialeko orri batzuk atera zituen.

pipa

1 iz. Tabakoa eta antzeko gaiak erretzeko erabiltzen den tresna, ontzitxo batez eta tutu batez osatua dena. Lurrezko pipa. Pipa motza. Toxatik pipa belarrez bete. Pipa zirikatu, bete eta piztu zuenean. Pafa-pafa ari da, pipa bat eskuan. Masailak estutuaz tira eginez pipari.

2 iz. Pipa baten edukia. Ik. pipakada. Zuen erlijioak ez du balio pipa bat tabako.

pipa erre Piparen ontzitxoan erretzen den tabakoaren kea arnasarekin hartu. Aita pipa erretzen, ama ardatzean. Lasai-lasai, pipa erreaz eta kontu kontari.

pipa hartu Pipa erre. Ik. pipatu. Zure aitak ere pipa hartzen zuen, ezkongaia zenean.

pipa hartzaile, pipa-hartzaile Pipa erretzen duena. Ik. pipatzaile. Agure pipa-hartzailea, txingarrak erre dio, sudurraren punta. Pipa-hartzaile amorratua zen.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper