Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=egile 7 sarreratan aurkitu da.

egile

iz. Aipatzen dena egiten duen pertsona. Jainkoa, zeru-lurren egilea. Gauza guztien egilea. Euskal antzerki batzuen egilea da. Egilea du jabe. Jon Mirandek euskaratua egilearen baimenarekin. Euskarazko lehen liburuaren egilea. Liburu honen egilearen eskaintza. Ni izan naiz gaiztakeria eskerga horren egilea. Bazekiten nor zen heriotza ikaragarri haien egilea. Sendagilearengana joan zen, eta gero sendagarri-egilearengana. Bekatu mortal egilea da halakoa.

egile eskubide, egile-eskubide pl. Zientzia, arte edo literatura lan baten egileari legez onartzen zaion eskubidea, lan hori zabaltzeko eta irabazien zati bat jasotzeko aukera ematen diona; eskubide horrengatik egileak jasotzen duen diru kopurua. Estatu gehienetan, egilea hil zenetik 70 urte pasatu arte, itzulpena kaleratzeko egile eskubideak eskuratu behar dira. SGAE Espainiako Autoreen eta Editoreen Elkarteak egile eskubideak kudeatzen ditu. 1945etik aurrera Ameriketako Estatu Batuetako Gobernuak kobratu ditu Hitlerren liburuaren egile eskubideak.

argi

1 iz. Gauzak ikusgai bihurtzen dituen eta begiak hautematen duen erradiazioa. Argi bizia. Eguzki-argia, egun-argia. Argi artifiziala. Nobelan ez da, hitz batean, argi-ilunik, eta argi-ilunean dago maiz gizatasun mardula. Argia eta ilunpeak.

2 iz. Egun-argia. Argia egin bedi. Goizeko argia urratzen hasia zen.

3 iz. Argi artifiziala, bereziki elektrizitatezkoa. Argia piztu. Argia itzali, amatatu. Herriko hogei baserri argi gabe daude oraindik. Etxalde inguruan argi olioa eman dezaketen landareak dituzte.

4 iz. (Kontagaia). Argi puntua, argi iturria. Herriko argiak itzali zirenean. Etxeko argi guztiak piztu. Argi bat iluntasunean. Autoaren atzeko argiak.

5 iz. Fis. Gorputz goriek eta lumineszenteek igortzen dituzten uhin elektromagnetiko ikusgai eta ikusgaitzak. Argiaren jatorriari buruzko teoriak. Argi uhinak. Argi sorta kolorebakarra. Argiaren lastertasuna.

6 iz. Zerbait argitzen, zerbaiti buruz argi egiten duen gauza. Jauna dut argi. Hor ibili zen argi bila, baina kolpe huts egin zuen. Ilunpe beltzen artean haatik agertu zitzaigun argia.

7 iz. Begien argia: ikusmena. Bere bi begietako argia galdurik.

8 iz. Ulertzeko edo zerbaitez jabetzeko ahalmena. Argi gutxiko, argi laburreko gizona. Arrazoiaren argi soilaz ezin ezagut daitekeena. Argien mendea.

9 adj. Argitasun handia jasotzen duena. Anton. ilun. Etxe, gela argia.

10 adj. Egunaz, eguraldiaz edo zeruaz mintzatuz, hodeirik gabea, argitsua.

11 adj. (Koloreez mintzatuz). Berde, gorri argia. Behiak izan behar ditu adarrak leunak eta argiak.

12 adj. Adimen zorrotzekoa. Ik. buruargi. Mutil argia da. Bere ikasle argiena.

13 adj. Adimen argiko gizona: adimentsua.

14 adj. Ongi nabaritzen edo erraz ulertzen dena. Hots argia. Letra argiz idatzi. Idazkera argiko gizona. Euskara argi, ulerterraz, garbi eta ongi josian. Hizketa argia. Irudi argiago eta osoagoa.

15 adb. Zalantzarik edo puntu ilunik gabe. Argi daukat egin behar dudana. Argi dago zer nahi duen. Eguzki argia bezain argi dagoen auzia. Argi utzi nahi dugun puntua. Argi adierazi genuen edozertarako prest geundela. Argi ikusten da zeren bila dabilen.

argia hil da ad. Argia itzali. Aldare aitzineko argiak irudi zuen hiltzera zihoala.

argi alba, argi-alba Egunsentia. Argi albarekin joan zen elizara.

argi belar, argi-belar Alpapa.

argi egile, argi-egile adj./iz. Argi egiten duena. Zeruko izar argi-egileak. Jainkoak emaniko aitzindari bat, gidari bat eta argi egile bat. Leize honetan galdu beharrak ginen gu argi-egilerik ez izatera.

argi egin 1 Argitasunez bete. Ik. argitu1. Eguzkia sortu zuen, lurrari argi egiteko. Betiko argiak egingo die argi.

2 Zerbait argiago bihurtu. Auzi nahasi honetan argi egin diezagukeen norbait.

3 Ikusmena bihurtu. Itsuei argi egiteko.

argi-emaile adj. Argi-egilea. Izar iparraldeko, argi-emailea, gure zorioneko, bide erakuslea.

argi eman Argi egin. Beti argi emanaz, lehen bezain handia, egun oro ikusten dugu eguzkia.

argi errainu, argi-errainu Argi izpia. Horra bada, doi-doi, nik behar dudan argia, argi guztien lehenik jaioa, argi errainu guztien hasiera eta jaiotza. Leihotik sartzen zen argi errainuak ezkaratza argitzen zuen.

argi eta garbi adb. (esan, hitz egin, erakutsi, bereizi eta kideko aditzekin). Oso garbi, erraz ulertzeko eran; zalantzarako biderik utzi gabe. Argi eta garbi hitz egin zutelako auziaz. Ni horren alde nago, argi eta garbi. Argi eta garbi ikusten dugu, halere, ezetz, ez dagoela ongi.

argi ezkila, argi-ezkila Egunsentiko kanpai-joaldia. Argi-ezkilarako elizan izango da hura egunero.

argi giltza, argi-giltza Etengailua.

argi haste, argi-haste Ipar. eta Naf. Egunsentia. Goizean, argi hasteak ez ditu kolpez hartzen zeruko eremu guztiak. Argi hastean jaikirik. Argi hasteko atera.

argi ibili Erne ibili, kontuz ibili. Argi ibili beharko dute hemendik aurrera. Argiago ibiltzen ez badira, arazoak izango dituzte.

argi-ilun 1 pl. Argiak eta itzalak. Ik. argi-itzal. Gai horren argi-ilunak.

2 Argiantza.

argi iturri, argi-iturri 1 Argiaren iturburua; argizagia. Argi-iturri honetan edan zituzten Elizako doktore santuak beren liburuetan ikusten diren argi ederrak. Eguerdi aurretxoa zen, eta argi-iturri nagusia, kiskalgarri, goi-goian zegoen, udako egunik beroenak heldu zirelako.

2 adj. Jakintsu ustekoa. Hori nola joango zen asmatzeko, ez da argi-iturri izan beharrik.

argi-itzal 1 pl. Argiak eta itzalak. Ik. argi-ilun. XX. mendearen argi-itzalak.

2 Argiantza. Gauetan, kaleko kriseiluen argi-itzaletan, dantzan eta txaloka hasten ziren.

argi izpi, argi-izpi Egunaren lehen argi izpiek esnarazi ninduten. Eguzkiaren argi izpia leiarra hautsi edo zikindu gabe irten den bezala. Ez zaigu behintzat kaltegarri gertatuko bata bestearekin erkatzea, argi izpiren bat sor daitekeelakoan.

argi oilar, argi-oilar Zomorroz-eta elikatzen den txori moko-luzea, buru gainean lumazko mototsa duena (Upupa epops). Garagarrilean, mendi hauetako baso inguruetan, argi-oilarrak ikusi ohi ditugu.

argitan 1 adb. (-en atzizkiaren eskuinean). Aipatzen denak argi egiten duela. Kandelaren argitan irakurri zuen. Ilargi-gaua zenean, haren argitan aritzen ziren lanean. Ilunpetan gauza gehiago esaten dira eguzkiaren argitan baino. || Sorginak zilarrezko orrazia ilargi-argitan erabiltzeko prest zeukan.

2 adb. Argiarekin, egun-argiz. Plazan, argitan egiten diren dantzak. Nik ilunpetan esaten dizuedana, zuek esazue argitan.

argitan egon Zerbait argi batek ikusgai egiten duela egon. Argitan daude etxeetako leihoak.

argitara atera Argitaratu. Sail honi loturik argitara atera zituen lehen lanak liburu batean bildu zituen.

argitara eman 1 Argitaratu. Eta ezagutuko badira, argitara eman beharko ditu norbaitek. Doktrina berria, Jaun Apezpikuaren baimenarekin argitara emana.

2 Erditu. Bazekien Andre Mariak haurra argitara emateko muga heldu zela.

argitara ilki Argitara irten.

argitara irten Zenbait euskaltzale presturi eskerrak, poema irten zen argitara azal ederrez jantzirik. Han irteten dira argitara lagun hurkoaren hutsegite egiazko edo gezurrezkoak.

argi txakur, argi-txakur Lurgainean, bereziki leku zingiratsuetan eta hilerrietan, higitzen ikusten den gar txikia. Argi txakurrak haragi ustelak sortzen omen ditu. Egiazko argiak, eta ez argi-txakurrak, izan behar du ekintzaren gidari.

argi txinta, argi-txinta Argi izpia. Argi-txinta sumatuz, jaikitzen naiz goizero belaunak arin.

argi urratze, argi-urratze Egunsentia. Ik. egun-urratze. Biharamun goizean, argi urratzearekin atera zen. Hau gau luzea, gau beltz ilun izugarria, argi-urratze gabea, oilariterik izanen ez duena.

argi urte, argi-urte Luzera-unitatea, argiak urtebetean egiten duen bidearen (hots, 9,46070 x 1015 m-ren) baliokidea. Eguzki sistematik hamabi argi urtera dago izar hori.

argi zirrinta, argi-zirrinta Ipar. Egunsentia. Argi zirrintan jaiki nintzen. Txorien kantuak eta argi zirrintak seinalea goizik emanik.

argi zulo, argi-zulo Sabai leihoa.

argi zuzi, argi-zuzi Zuzia. Eskuan argi-zuzi irazekia. Begia da gorputzaren argi zuzia.

gaizki

1 adb. Behar edo nahi denaren edo egoki denaren kontra. Ik. txarto. Anton. ongi. Gaizki bizi, gaizki hil. Ongi, gaizki nahiz erdipurdi. Gaizki dugu aita, gibeleko gaitzaz. —Zer moduz? —Gaizki. Gaizki hazitako umeak. Kontuak gaizki atera zituela. Gaizki hasi zen eta okerrago bukatu du. Gero eta gaizkiago zihoazen nire kontuak: gero eta okerrago. Oso gaizki dago hori. Gaizki kantatzen du. Gaizki erabilitako txakurrek edo txakur zapuztuek betiko izango dituzte ondorio latzak.

2 adb. (Ezezko esaldietan, indargarri gisa edo ironiaz). Ez zaio gaizki etorriko. Ez dute gaizki barre egin behar ondorengoek gure bizkarretik! Ez zaituzte horrek gaizki engainatzen!

3 adb. (Era burutu mugatuaren ezkerrean). Ik. gaizki egin; gaizki esan; gaizki-ulertu. Hitz horiek ez zeudela batere gaizki josiak. Diru gaizki irabazia ugari daukalako. Komeni da maizenik gaizki pentsatu samarra izatea. Ume gaizki heziak. Gaizki ohitua zegok. Gure erreguak askotan izan ohi dira edo epelak edo gaizki eginak. Alaba gaizki ezkondua etxera bihur (esr. zah.).

4 iz. Lege moralaren aldetik on ez den guztiak osatzen duen ideia edo izaki abstraktua. Ongiaren eta gaizkiaren arbola. Gaizkia egiteko. Gaizkian gogortua dagoena. Gaizkitik begiratzeko. Gaizkirako jaidura. Ongiaz gaizkia garaitu behar da.

5 iz. Lege moralaren aldetik on ez den gauza edo egitea. Egiten dituzten hutsak eta gaizkiak barkatzeko. Ez diogu inori gaizkirik egin.

gaizki egile, gaizki-egile adj./iz. Gaizkilea. Ohoinak eta beste gaizki-egileak.

gaizki egin 1 du ad. Gaizki egin dugu aita santuaren gutuna laburki aipatzea. Dena gaizki egiten du.

2 du ad. Gaizkia egin, kalte egin. Deabruak ez du lan bat baizik, beti gaizki egitea. Ongirik ez egitea bera da gaizki egitea. Eta, zeren hark gaizki egin duen, zuk ere egin behar duzu?

gaizki-egin iz. Egite gaiztoa edo okerra; hutsegitea. Beren gaizki-egina aitortzeko. Gaizki-egina zuzentzeko.

gaizki erraile, gaizki-erraile iz. Gaizki-esalea. Oro, bere buruaz besteak, ezagutzen ditu gaizki-erraileak.

gaizki erran du ad. (nor osagarririk gabe). Gaizki esan. Ez ziren ausartzen ageriki gaizkirik erratera. Jende gaiztoek gutzaz gaizki erraten dutela entzutean hartzen dugun damua.

gaizki-erran iz. Gaizki esana, laidoa. Egiak libratuko du engainarietarik eta gaiztoen gaizki-erranetarik.

gaizki esaka, gaizki-esaka adb. Biraoka; hitzez norbaiten kontra gaizki esanez. Jainkoagatik gaizki esaka ari da. Bata barkamen eske eta bestea gaizki esaka ari zaizkio Jesusi.

gaizki esale, gaizki-esale iz. Gaizki esaka aritzen den pertsona. Pietro Aretino gaizki-esaleaz oroiturik. Gaizki-esaleak ugariagoak ziren, ontzat zeukatenak baino.

gaizki esan du ad. (nor osagarririk gabe). Laidoztatu, iraindu, hitzez norbaiten kontra aritu. Herri guztia marmarrean, gaizki esaten ari zela. Behin bakarrik ez du Mariaren izenik ahotik atera oraindik, gaizki esateko ez bada.

gaizki-esan 1 iz. Laidoa, iraina; esamesa, zurrumurrua. Besteren marmarra edo gaizki-esana gogoz entzuten. Beretakoren baten kontrako gaizki-esanak.

2 iz. Gaizki esan den gauza. Gaizki-esanak barka.

gaizki hartu 1 du ad. Norbaitek, esan edo egin dioten zerbait, txarrean hartu. Gaizki hartu du esan diotena.

2 du ad. Modu txarrean harrera egin. Gaizki hartzen zaituzte etxean, beraz?

gaizki-ulertu iz. Zerbait gaizki ulertzea. Gaizki-ulertuak saihesteko. Harengana joan ninteke azaltzera gaizki-ulertu bat izan dela.

hots1

1 iz. Dardaratzen den zerbaitek sorturiko sentipena, entzumenari eragiten diona. Ik. soinu; zarata. Hotsa eta zarata. Hots bat entzun. Hots handia ateratzen. Hots zolia, zorrotza. Lurrikara handi baten hotsarekin. Euriaren hotsa, erortzean. Txin-txin, diruaren hotsa.

2 iz. (Hitz elkartuetan, bigarren osagai gisa). Trumoi hots iluna. Oin hotsa. Hitz hots bat aditu zuen, zioena: (...). Afrika-Asietako herri askatu berrien marmar hotsa ez da Europan ikasi dituzten hitzen oihartzuna baizik. Eguerdiko hamabien kanpai hots astunak. Telefono hotsa. Maiz entzuten dira gure artean hileta-hotsak. Turuta-hotsak. Kantu hots alaia.

3 iz. Hizkl. Ahozko hizkuntzaren hotsak. Hots eta letren arteko bana-banako egokitasuna. Euskararen hots legeak. Hots aldaketen ondoriozko hitz aldaerak. Hots katea.

4 iz. Entzutea, ospea. Sortaldeko jakite berri horren hotsa ez ote zuen ekarri nolabait ere Chahok Euskal Herriraino? Hots handiko hizlaria. Norbait hil zuelako hotsa zeukan.

5 interj. Bokatibo gisa, norbaiti eragiteko edo haren arreta lortzeko izenaren aurrean ezartzen den hitza. Hots, andrea, abia gaitezen. Nagusiaren oinordekoa da; hots, hil dezagun eta bere ondasuna guretzat izango da. "Hots!, ekiok lasterrari" oihu egin zidaten. Hots, bazatozte afaritara ala ez? "Hots, hots!", ziotsoten behorrari.

hotsean adb. Ipar. g.er. Bat-batean.

hots egile, hots-egile iz./adj. Hots egiten duena.

hots egin 1 Hotsa atera. Trumoiak hots egin du, eta oinaztura dator gure gainera. Eguerdiko nahiz iluntzeko aingeru-kanpaiak hots egiten badu. Hotsik egin gabe erantzi zituen soinekoak. || Hots handia eginez erori zen.

2 Deitu. "Mikaela!" hots egin zuen Patxik sukaldetik. Lasterka atera zen sendagileari eta apaizari hots egitera. Ezteietara hots egiten badizute. Telefonoz hots egingo dizut. Ez digute hots egin.

3 Oihu egin; esan. "Kontuz!" hots egin zien orduan Nikanorrek. "Bertso berriak, Xenpelarrek jarriak!" hots egiten du noizean behin. "Ni naiz", hots egiten die Jesusek apostolu izutuei.

hots egite, hots-egite iz. Deia.

hots eman 1 Gidatu. Ardiak hots emateko.

2 Akuilatu. Hots eman idiei.

hots eragin Batez ere Bizk. Hots eginarazi. Txilinari hots eraginez.

ongi

1 adb. Nahi, espero edo behar den bezala; era onean, egokitasunez. Ik. ondo1; ontsa; ederki. Anton. gaizki. Ongi bizi, ongi hil. Ongi dago. Ongi diozu. Dena ongi? Ez dut esango aberastasun horiek ongi banaturik daudenik. Biziki ongi. Soldadu ongi hezien antzera. Ez legoke hori nire ustez ongi esana. Norentzat argitaratu zuen ere ez dakigu ongi. Ongi baino hobeki bainekien hori. Ongi baino ongiago. Ongien dakizkigun erantzunak. Ahalik ongiena apaindua.

2 adb. Adkor. Oso; ederki. Behar dira hartu ongi berdeak eta ongi gogorrak. Horrek baditu bere arriskuak, ongi agerikoak gainera. Merezi zuen, eta ongi merezi ere, berriro argitaratua izatea. Ez dela huts hori oharkabez egin, ongi jakinaren gainean baizik. Aberez ongi jantziak daude hemengo mendiak. Bizkarra ongi berotzea merezi du horrelakoak. || Arruntean Azkaineko hilerriak ongi aski atxikiak dira, belarra nehon ez da nagusitu.

3 iz. Moralaren aldetik on den guztiak osatzen duen ideia edo izaki abstraktua. Ongiaz gaizkia garaitu behar da. Ongiaren eta gaizkiaren zuhaitza. Ongiaren ideia. Ongian finkatzeko eta aitzinatzeko. Ongian sinesten duten guztiak.

4 iz. Ona. Euskararen ongia eta hobekuntza nahi zituen.

5 iz. Ikasketetan, oso ongi eta nahikoaren arteko kalifikazioa, azterketan edo proban eskaturiko maila ongi gainditu dela adierazten duena. Azterketan ongi bat atera dut.

ongi egile, ongi-egile Ongilea.

ongi egin 1 du ad. Ongi jokatu, era egokian aritu. Ongi egiten duzu egia aitortzea.

2 du ad. Ongia egin, norbaiti lagundu, mesede egin. Gaizki-egileari ongi egitea. Zorioneko, bada, nahigabeak etsian eramaten dituena eta heriotzak ongi egiten aurkitzen duena. Zuek behintzat, ez zaiteztela geldi ongi egitetik. || Ongirik ez egitea bera da gaizki egitea. Beste nonbait ongi gehiago egingo zuela.

ongi-egin iz. Moralaren aldetik zuzena den egitea. Mila esker, zuen ongi-egin guztiengatik.

ongi etorri interj. Etorri berriari harrera ona egiteko erabiltzen den esapidea. Ik. ongietorri. Ongi etorri guztiok! Ongi etorri eta mila esker gurekin diren guztiei. Ongi etorri zuri, haur eder zoragarria!

oso ongi iz. Ikasketetan, bikain eta ongiren arteko kalifikazioa, azterketan edo proban eskaturiko maila oso ongi gainditu dela adierazten duena. Oso ongi bat atera nuen azterketan. Batez besteko puntuazioa 7,8koa izan da, oso ongi baten parekoa.

so1

1 iz. Begirada. Herioaren so beltza. Zer so eztia! Nork jasan haren soa? Soa guganat itzuli ere gabe.

2 adb. Begira. (Dagokion osagarriak -i edo -ra atzizkia hartzen du). Guri so gelditu zen. Xoraturik kanpoari so iragan ditut orenak. Begiak behera so.

so egile, so-egile Zerbaiti so dagoen pertsona. Ik. ikusle. Lau pilotarien joko azkar eta abila nola aipa; so egileak begiak zuriturik zeuden.

so egin Begiratu, behatu. So egiozu. Halako irri maltzur batekin so egiten zidan. So egizu nor heldu den. || So bat ere egin gabe.

so egon 1 Begira egon. (Dagokion osagarriak -i edo -ra atzizkia hartzen du). Txoria haurrari so dago, eta mirailari so aldizka. Atzera begira dago, lehenari so. Leihotik so dagoela.

2 Adi egon. Nik erranei so bazaude. So egiozue, jende onak, istorio eder honi. So ez dagoena geroari, deiez dagokio goseari (esr. zah.).

zin

1 iz. Jainkoaren edo norberaren ohorearen izenean egiten den promesa. Hipokratesen zina gogorarazi digu. Ezkontzen direnen zin horiek ez ote dira elkarri zuzenduak soil-soilik? Zinarekin ukatu. Zina hautsi. Ezina azkarrago da ezen ez zina (esr. zah.).

2 adj. Egiazkoa. Borondate fermua eta xede zina. Hitz egiazkoa eta zina. Bekatutik begiratzeko gogo zin bat hartu. Zure alderako debozio zin eta samurra.

3 adj. Leiala. Deabruaren zerbitzari zinak eta leialak.

zinak eta minak Estutasunak, arazoak. Han dira zinak eta minak, kexadurak eta hasbeherapenak. Zinak eta minak pairatu. Zinak eta minak ikusi genituen: jatekorik ez, urik ez, deusgabeak ginen.

zin egile, zin-egile adj./iz. Zin egiten duena. Napoleonek izendatu zituelarik apezpiku berriak, Baionara etorri zena, apaiz zin-egile horietarik zen.

zin egin Jainkoaren edo norberaren ohorearen izenean promesa egin. Elkartasunean sartzeko, zin egin behar dute galesez mintzatuko direla nonahi. Gezurraren gainean zin egitea. Ez egin gezurrezko zinik. Gezurtzat daukagun gauzari zin eginez eustea. Egiaren kontra zin eginez.

zin egite, zin-egite Erromako buru lehenak debekatzen die zin egite hori.

zinetako adj. Ik. zinezko. Hona, txantxetako eta zinetako bertsoetan, denbora bateko Tolosa. Egiazko arazoak, zinetakoak eta benetakoak, ez omen ditut aztertu.

zinetan adb. Zinez, benetan. Zinetan eta benetan ari naiz. Zinetan mintza nadin, txantxetakoak alde batera utzirik.

zinez adb. Egiaz, benetan. Ik. zinki. Txantxetan eta irribarrez ez ezik, zinez eta bene-benetan ere mintzatzen badakite. Zinez maite zituen adiskideak. Zinez eta gogotik.

zinezko adj. Zinezko urrikia. Ez dut uste inoiz gure hizkuntzan entzun denik horren zinezko aitorrik. Badu honek auhen asko, alegia edo zinezko.

zin hitz, zin-hitz Zina, promesa.

zin-zinetan adb. zinetan-en indargarria. Ik. zin-zinez. Zin-zinetan uste izan.

zin-zinez adb. zinez-en indargarria. Ik. zin-zinetan. Mundua zin-zinez arbuiatzen dutenak.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper