Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=dena 3 sarreratan aurkitu da.

dena

1 izord. (Mugatua). Guztia. Dena galdu da. Beretzat, euskaldun esan ala buru gutxiko esan, dena berdin. Oso zait atsegin hango giroa, hango... dena. Ez da dena horretan bukatu. Dena ongi? Dena, den bezala, garbi esango duela.

2 sing. (Izen sintagma batekiko aposizioan). Gorputzaren alderdi bat dena gogortu zitzaion. Egia da hori dena. Begiratzeko ondo inguru hartan denean.

3 sing. (Izen baten ezkerrean, indargarri gisa). Bagoaz dena begi, dena belarri, gogoa arin. || Erruki pixka bat geratu zitzaionik ez zegoen inor: dena zen haserrea, gorrotoa eta zitalkeria.

4 sing. (Aditz baten partizipio burutuaren ezkerrean). Dena zauriz betea zegoen. Plaza huts, dena bizitegi politez inguratu batean.

5 pl. Guztiak. Denak etorri dira. Denek egin dute. Denei bina eman zizkien. Denentzat berdin. Denen artean. || Norentzat, bada, gauza eder hauek denak? Euskaldunik gehienok, denok ez baldin bada, maite dugun ametsa. Bere kontra atera ziren paperak, denak bildu eta apaizari eman zizkion. Ezagutzen zituen horiek denak.

6 pl. (beste-ren eskuinean). Aitak gaztaina bota, beste denek bildu.

7 (Leku-denborazko atzizkiekin). Ik. denera; denetarik; denetik; denetatik. Denean da berdin. Dorpea dela bizia, hori da Xalbadorrek ekartzen digun irakaspen handia: bertsotan eta denetan.

8 pl. (Izenondo gisa). Guztiak. Apostolu denek, nork bere burua lehenengo mailan ikusi nahi zuten. Hildako denei lurra eman.

9 sing. (Izenondo gisa). Batez ere Heg. Guztia. Zeru dena izar, hodei xume bat inon ez. Penaz nori ez zaio urtzen bihotz dena?

dena dela lok. Nolanahi ere. Ik. dena den. Ez dakit zenbat denbora eman duen han; dena dela, buruan eleberri bat duela etxeratu da. Dena dela, bere alderako ez da ergela. Eta dena dela iritzi horiez, Trentoko kontzilioaz gero, ezkontzak ez du balio bi edo hiru lekukoren aurrean egiten ez bada.

dena delako adj. Behar ez den bidetik abiatu naiz atariko, hitzaurre, sarrera edo dena delako zirriborro pilo hau egiten.

dena den lok. Nolanahi ere. Ik. dena dela. Ez dakit amak ontsa hartzen zizkidanetz solas harroxko horiek; dena den, irriño batekin entzun ninduen bururaino. Jon ongi prestaturik dago lanerako; dena den, guztia beharko du lanpostu egokia aurkitzeko.

den-dena Guztia. Den-dena esango dizut.

denera adb. Guztira. Ik. denetara. Denera, zenbat etorri dira? Maila guztiak kontuan hartuta, ehun bat ikasle ziren denera.

denerako adj. Denetarikoa. Ameriketan ere denerako jendea dago: aberatsak eta pobreak.

denetara adb. Guztira. Hogeita bat artzain denetara.

denetarik Denetik. Denetarik zegoen mahai gainean. Marraztu, denetarik marrazten du osabak. Nork ogi, nork arto, nork oilasko, denetarik, hots!

denetariko adj. Era guztietakoak. Alderdi kontserbadoreen artean ere denetariko iritziak daude. Bai aberatsak eta bai pobreak, denetarikoak behar dira munduan. Denetarikoak dira edonon.

denetatik Denetik. Denetatik izaten zen: enbido eta hordago.

denetik Mota guztietako gauzak. Ik. denetarik; denetatik. Denetik jakin behar dute zaldun ibiltariek. Alegia, Parisen ere badela denetik. Zahar eta gazte, pobre eta aberats, denetik da mundu honetan.

belarri

1 iz. Entzumenaren organoa; bereziki, organo horren kanpoko zatia, buruaren bi alboetan gertatzen dena. Belarriak apal atera nintzen, oihuen eta irrien azpian. Asto belarri-handia. Belarriak ernatu. Belarriak itxi, tapatu. Belarriak erne dituela. Belarri batetik sartu eta bestetik atera. Begiak ikusi ez duena eta belarriak entzun ez duena. Belarriak ixten dituzte eta burua beste aldera itzultzen. Euskaldunen belarria ez dago punturik gabeko bertsora egina. Hots belarri-mingarriak. Albistea erregeren belarrietara heldu zenean. Ahotik belarrira aritzen diren bertsolariak. Belarrira mintzatu. Belarri bat emango luke hori lortzeko. Barne belarria.

2 iz. Musika-soinuak egoki hautemateko eta errepikatzeko gaitasuna. Ume-umetatik dakar horrek belarri ona. Belarri-gogorra izan arren, beti kanturako prest. Hauspoak baino belarri txarragoak ditu eta ordu guztietan kantari ari da.

3 iz. Zernahi gauzatan, belarri itxura duen zatia. Kirten eta belarri gabeko pitxerrak. Goldearen belarriak.

belarriak berotu Belarrondoan jo; errieta egin.

belarria(k) eman Zerbait entzuteko belarria adi jarri, zerbaiti edo norbaiti arreta ipini. Haien erasia aditurik, belarria eman nien.

belarriak gortu du ad. Entzungor egin. Ez bada, arren, belarriak gortu ene deiari!

belarria(k) ireki Zerbait entzuteko belarria adi jarri, zerbaiti edo norbaiti arreta ipini. Dei engainagarriari ez zaiola behar belarria ireki.

belarriak itxi du ad. Belarriak tapatu; entzungor egin. Aditu nahi ez duenik bada, itxi bitza belarriak. Zenbat bider abisatua izan naiz eta belarriak itxi ditut?

belarria(k) zabaldu Zerbait entzuteko belarria adi jarri, zerbaiti edo norbaiti arreta ipini. Ik. belarriak ireki; belarriak eman; belarriak zorroztu. Belarriak zabaldu badira ipuin zikinak eta haragizko hitzak gustuz aditzeko (...). Gaizki esalea, ez badu aurrean nork belarriak zabaldu, nork entzutea eman, bere kabuz isilduko da.

belarria(k) zorroztu Zerbait entzuteko belarria adi jarri, zerbaiti edo norbaiti arreta ipini. Belarriak zorrozturik, erdiko balkoian gelditu zen, kantariak zioenari adi-adi.

belarri belar, belarri-belar Sedum generoko landare hosto-mamitsua (Sedum sp.).

belarri ertz, belarri-ertz (Belarriaren kanpoko aldea adierazteko). Belarri ertzean, burrunbaka eulia. Paulino Uzkudunek belarri-ertzak epeldu zizkion.

belarri ertzera (esan, salatu...) Belarrira (esan, salatu...). Belarri ertzera hitz goxoak esaten.

belarri gingil, belarri-gingil Belarriaren behealdeko irtengune mamitsu biribildua. Ik. belarri mami. Gazteak urrezko uztai txiki-txiki bat zuen belarri gingilean.

belarri-luze Ik. belarriluze2.

belarri mami, belarri-mami Belarri gingila.

belarri-motz Ik. belarrimotz2.

belarrira esan Norbaiti, belarrira hurbilduz, zerbait isilik esan. Ik. belarri ertzera; belarri zulora. Amak semeari belarrira esan zion: "ardorik ez daukate". Belarrira esango dizut zenbat maite zaitudan. Heldu zion bizkarretik lagunari eta belarrira esan zion: (...).

belarriz adb. Entzumenaren bidez. Ik. entzutez. Belarriz eta entzutez, Benveniste baztertuz gero, ez naiz inoren ikasle izan.

belarri zulo, belarri-zulo Lasto bat hartu zuen gure azeriak eta zakurraren belarri zuloa kilikatu.

belarri zulora (esan, salatu...) Belarrira (esan, salatu...). Ezpeletar batek salatu dit belarri zulora. Zatoz honaxe hurbil, Maria; belarri zulora esango dizut.

dena belarri adb. (izan, egon, jarri eta kideko aditzekin). Arreta handiz entzuten. Ik. dena 3. Gutarteko batek berriz hasi zuen solasa, dena belarri jarri baikinen.

gehiago

1 zenbtz. asko eta kideko zenbatzaile zehaztugabeei dagokien konparatibozko era. (Izen sintagma bati dagokiola, haren eskuinean; kasu atzizkiak hartzen baditu, mugagabean hartzen ditu). Ik. areago; haboro. Anton. gutxiago. Diru asko, diru gehiago. Etxe berri gehiago erosi ditu. Gogo gehiago agertzen dute orain. Urrats bat gehiago. Denbora gehiago behar du. Lo gehiago egin. Han eta leku gehiagotan. Arreta gehiagoz zaindu.

2 zenbtz. (Izenordain zehaztugabe bati edo galdetzaile bati dagokiola, 'aipatzen denaz beste' adierarekin). Ik. beste1 2. Zerbait gehiago. Ez naizela ezer gehiagoren jabe. Zer gehiago egin dezakezu? Beste zenbat gehiagori ere ez ote die esan? Eta nork gehiago?

3 zenbtz. (Izen sintagma ezabaturik). Diru asko zuen eta orain gehiago du. Beti gehiago nahi du. Markiegik eta beste gehiagok. Ez zuen gehiagoren beharrik. Ez nazazula gehiagotara hertsa. Horretarako eta gehiagotarako gai da. Inoiz baino gehiagoren eske.

4 adb. Orain lau aldiz gehiago balio du. Beharrezkoak ditugu, gero eta gehiago, erdaratiko hitzak. Denok, nork gehiago, nork gutxiago, aldatzen dugu hizkuntza.

5 zenbtz. (Desberdintasunezko erkaketako bi alderdiak agertzen direla). Zuk baino diru gehiago dut. Animalia batzuek gehiago irauten dute beste batzuek baino.

6 adb. (Ezezko esaldietan). Hemendik aurrera. Ez zaio gehiago ahaztuko. Ez nire aurrean gehiago jar. || Ipar. Aita-amek, aita-ama bilakatu direnetik, ez dakite gehiago zer den amodioa. Gehiago ez zuen nehork kasurik egiten.

are gehiago 1 Oraindik gehiago. Nagiari ez baitzaio biderik eman behar are gehiago nagitzeko. Guztiek, eta are gehiago irakasleek jakin behar dutena.

2 lok. Ik. gehiago dena. Inor gutxik dakizki gaur bere euskalkiaren legeak; are gehiago, gehienek ez dakigu zein euskalkitan ari garen ere.

ez gehiago (eta) ez gutxiago adb. (Indargarri gisa, aurretik esan dena azpimarratzeko erabiltzen da). Kalizan dagoen guztia, ez gehiago ez gutxiago. Nik oraindik ez diat mila pezeta baino gehiago pagatu lepazuri larrurik, eta hau ere horixe ordainduko diat, ez gehiago eta ez gutxiago.

ezin gehiago 1 adb. (Aditz bati dagokiola). Asko, oso, mailarik gorenean. Ik. ezin gehiagoan; ezin gehiagoraino; izugarri 2; ikaragarri 2. Elkortu eta hondatu egin dira ezin gehiago.

2 adb. (Izenondo, partizipio burutu edo adizlagun bati dagokiola). Oso, mailarik gorenean. Andre ederra ezin gehiago. Unatua ezin gehiago. Ezin gehiago kartsuki. || Ona, ezin gehiagoa.

ezin gehiagoan 1 adb. (Aditz bati dagokiola). Asko, oso, mailarik gorenean. Ik. ezin gehiago. Ezin gehiagoan damu dut.

2 adb. (Izenondo, partizipio burutu edo adizlagun bati dagokiola). Oso, mailarik gorenean. Jaun bat ezin gehiagoan ona.

ezin gehiagoko adj. (Gauza abstraktuez mintzatuz). Ezin handiagoa. Ezin gehiagoko poza. Bozkario ezin gehiagoko bat. Bere jakinduria ezin gehiagokoarekin.

ezin gehiagoraino 1 adb. (Aditz bati dagokiola). Asko, oso, mailarik gorenean. Ik. ezin gehiago. Hil ala biziko jokoan ezin gehiagoraino sarturik.

2 adb. (Izenondo, partizipio burutu edo adizlagun bati dagokiola). Oso, mailarik gorenean. Ezin gehiagoraino ederra, ezin gehiagoraino on eta maitagarria.

gehiago dena lok. Are gehiago. Gehiago dena, egia ez da holakoa. Ez dute deusik ordaintzen eta, gehiago dena, ez omen dute legez deusik ordaintzen ahal. || Onetsia, eta oraindik gehiago dena, ederretsia.

gehiago ezin 1 adj. Gorena, ezin hobea. Jaunaren amodio gehiago ezina.

2 iz. Zerbait gehiago egiteko ezintasuna. Gehiago ezinaren amorruz.

gehiago ezinean adb. Ezin gehiago, ezin gehiagoan. Alferrik da esatea osoro eta gehiago ezinean maitatzen dituztela euren umeak.

gehiago gabe Gehiagoko gabe. Gehiago gabe, andrearen esan hutsarekin, Jose ziegan sartu zuten.

gehiago izan Hobea izan, maila garaiagokoa izan. Ik. gutxiago izan. Garai horretan edozein euskaltzale da ni baino gehiago. Ni bezainbat edo gehiago ziren pertsonak.

gehiagoko adj. Gehiagoko edo gutxiagoko neurrian. Hori baino gehiagoko buruhausterik badugu. Gehiagoko xehetasunetan sartu gabe. || Balio gehiagoko lana. Ezin gehiagoko poza.

gehiagoko(rik) gabe Besterik gabe. Eta gehiagoko gabe, hemen amaitzen dugu gaur.

gehiagorik Gehiago. (Baiezko ez diren esaldietan erabiltzen da batez ere). Ez diot kalte gehiagorik egingo. Gehiagorik ezin pairatuz. Ez ote du gehiagorik merezi? Biziak ez ote du unibertsitateak baino gehiagorik irakasten? Deus gutxi da hori, horratik; gehiagorik nahi genuke.

gehiagotan adb. Aldi gehiagotan. Behin eta berriz eta gehiagotan. Gehiagotan argitaratu ditu. Askotan asmatu du, baina gehiagotan huts egin. || Behin baino gehiagotan aipatzen du heriotza.

Oharra: azken eguneraketa 2020-01-14

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper