Orotariko Euskal Hiztegia

1 mutil (gral.; Lcc, Mic 8r, SP, Deen II 87 <-el>, Ht VocGr 366, Lar, Añ, Lecl, Izt 76r, H; -th- Urt I 11, VocBN, Dv, H), mitil (V-m, S, R; -th- Dv (S), H (S)), motil (G-goi, AN-5vill; Lar, H), futil (AN-5vill). Ref.: VocPir 148; Bon-Ond 138; A (mutil, mitil); ContR 521; Echaide Nav 228; Iz ArOñ, Als, Ulz, To; Etxba Eib; Satr CEEN 1969, 211; Holmer ApuntV; EAEL 37, 258; Elexp Berg; Gte Erd 271.

Tr. La forma casi general es mutil; la propia de la tradición suletina es mit(h)il, que tbn. se encuentra en los roncaleses Hualde y Mendigacha (126). Emplean mot(h)il (forma que cita en el s. XV García de Salazar), Oihenart y Voltoire, y al Sur Alzaga (Bern 72, en boca de un natural de Goierri) y Uztapide (EBT 34). En DFrec hay 232 ejs. de mutil.

1. Muchacho; mozo; (en ocasiones aplicado tbn. a los niños). "Llamaban al mozo en su tierra de vascuence motila (Lope García de Salazar, Las Bienandanças e fortunas, s. XV)" Arzam 351. "Sancho López Mutila, que en vascuence quiere decir 'mozo'" IC III 26. "Garçon devenu jeune homme" VocBN. v. MUTIL GAZTE. Tr. Documentado ya en Lazarraga, es de uso gral. entre los autores vizcaínos y guipuzcoanos; entre los navarros y septentrionales es bastante menos frecuente.

Garsia Mutila (1130). Arzam 351. Miguel Dominguiz dicto Mutil (1350). Ib. 350. Mutil gose ongurarik / mundu guztian ez ete da? Lazarraga 1190r. Mutil honak buruan zauri, gaxtoak bernazakian. RS 42. Mutil pikaroak janzi eiteko. EgiaK 88. Banzuk, mutil? "Mozo". Mic 12r. Mutil totillak ederki ukhitzen badu gitarra. SP Phil 447. Mutil batek esan dust / naizla galanta. Gamiz 205. Aikora, mutill! Acto 144. Gertatzen zaio mutil prodigo galgarri, bere aitaren itxetik atera ta urrutiko bazter batera joan zenari, gertatu ta agitua. Mb IArg I 161. Lagun gaizto, neska ta mutil galduakin. Cb Eg III 361. Aguazil etorri dana, ze mutil sendua! Mg PAb 192. Mutillai eman bear zate, albada, eskola ona. AA II 82. Bai gizonak ta bai mutillak, bai andraak ta bai neskaak. fB Olg 50. Ziberuan bada mithil eijerrik. Etch 396. Atera omen zituzten zezena ta mutila plazara. Izt C 248. Arina den bezala muthil Eskalduna. Hb Esk 216. Alik eta ogei ta lau mutillak illotzak gelditu ziran arteraño. Lard 185. Mutil prestua, azkarra eta eskoladuna. Zab Gabon 54. Mutila ezkonduten da / neska maiteagaz. Azc PB 259. Bost urte ta erdiko mutil bat zan. A BGuzur 108. Ikusi leittekean mutillik ederrena, bere ogetalau urtegaz. Echta Jos 237. Argia zan mutilla: oso poliki zekian irakurtzen, bere izena paperean jartzen zuan [...], ta orrela zekizkian beste gauza on batzuek. Ag G 57. Onako mutil-aldra bat Valladolid probintziako erri batera eldu zan. Kk Ab II 169. Muthil bihotz onekoa. Barb Leg 140. Atera zun dantzara mutil batek. TAg Uzt 204. Gabeko eskolara joan zeitekan... neguan, mutil nagusiagoekin batean. Erkiag BatB 27. Askotan [neskak] ez dira oartzen mutillaren griñak zerk esnatu lezazken ere. MAtx Gazt 26. Hor baditek jendarmek muthil bat arrastatua. Larz Senper 20. Mutil jator askoa, zezenak ainbat indar zuana. Salav 103. Azi zanean eta mutil aundi egin. Alzola Atalak 87. Ardangelara sartu zan mutil taldea. NEtx LBB 148. Geienean mutil geiago izaten giñan, eta danak neskakin etorri nai. BBarand 79. Mutil argixe eta edonori arpegia emoteko asko balio ebana. Gerrika 84. Kiroltzale itxurako mutil atsegin eta egoki hau. MEIG I 65.

v. tbn. (Para autores septentrionales): Etch 686. Arch Fab 233. Gy 54. Bordel 170. Elzb PAd 42. JE Bur 143. Ox 35. Mde Pr 162. JEtchep 61. Xa Odol 322. Larre ArtzainE 350.

(Usado para expresar el sexo del recién nacido). Batzuek dioe, aurrak sortzen danean bertan artzen duala anima [...]; besteak berrogeigarren egunean, mutilla bada, eta larogeigarrenean, neskatxa danean. AA II 118. Oraindik eztakigu nexka edo mutilla izango dan, diyo senarrak. Iraola 38. Mutilla al da [aurtxoa]? Neskatillia? Zer izen ipiñi biar xaue? Ag G 71. Esan eiskuzu mutilla ala neskea ixango dan argitara urteteko dagon seintxua. Kk Ab I 127. Zeñen egun zoragarria izan zuten mutill eder bat jaio zanean. JAIraz Bizia 120. Zure gogoa litzakela mutilla ba da Andoni izatea ta nexka ba da nere izena ipintzea. Ib. 119. Lelengoari mutilla bada / Joseba Ander deitzeko. Ayesta 28.

"¡Ah, qué buena pécora!, a zer mutila!, a zer mutil humanoa!" Aq 654. Cf. infra (4).

(Usado en vocativo, dirigiéndose a hombres no necesariamente jóvenes, en un plano de igualdad y de modo informal). v. 2 motel. Tr. Documentado desde Larramendi, es de uso gral. al Sur desde finales del s. XIX; al Norte sólo se encuentra en los autores que se citan. Cf. supra, con un sentido algo diferente, los ejs. de Micoleta y Barrutia. Ea, mutillak, ezker! [...] anaiak, orain eskui! Lar Cor 32. Mutilak, ea, / lanak yakak dirua / onek besteak. Zav Fab RIEV 1907, 98. Soñuba joaz, kanta, mutillak. Echag 244. Ago ixillik, mutil. It Fab 28. Ilkhi kanpo, muthilak, beso hoiek mira. Hb Esk 59. Mutillak, gisa ortan / zertan zabiltzate? Ud 160. Ez bildurtu mutillak. AB AmaE 99. Ah! hiru gezur hoiek egiak balite! / Ai, ai, ai! mutilla, egiak balite! Zby RIEV 1909, 230. Eztiat ezer agindu, mutill. Ag G 265. Arrayia mutillak, guriak egin yok. Kk Ab I 26. Goizik oherat eta goizik jeik, mutilak, / bihar gu nahi gaitik Axulako beilak. Ox 25. Zer ari aiz, mutil? Or Mi 102. Porteu az, mutil. Enb 191. Ez dut bada uste, muthil. JE Ber 45. Ori dek sasoia, mutil! TAg Uzt 213. Ongi egon zinen zu, mutila! Arti Tobera 270. Aurrera, mutillak! Erkiag BatB 124. Au da sasoia, mutillak! Alzola Atalak 81. Etzak orren kezkarik izan, mutill! NEtx LBB 126. Ea, mutillak, bildurrik gabe. AZink 66. Bai mutilla! Neu be ondo bildurraz egon nok. Gerrika 179.

(Pl., usado como interjección). "Colocado al comienzo de la frase, expresa asombro, crítica, etc. Mutillaak! mutillak! gure denporan olako bizikeletia euki izan bagiñu" Elexp Berg. Mutillak! Egundaño eztet onelako idirik ikusi. Ag G 87. Polliki ari da... mutillak! Ori indarra! Urruz Zer 136. Mutillak, aiek sakiak! Alz Ram 89. Ene mutillak! Nik Basoluzen / ikusi dodan lakorik... Enb 164. Jango dabe arek ta edan... mutillak! Kk Ab II 90. Au dek astelena, mutillak! NEtx Antz 17. Mutillak! Une onetan asi zan benetako ekaitza. Erkiag Arran 145. Bazan ba matrakia etxe aretan! Mutillek! Bilbao IpuiB 145. Baño, mutillak, bai nekagarria dala ganbeluaren ibillera. Anab Aprika 38. v. tbn. SM Zirik 110. Osk Kurl 60.

(Ser, estar) soltero. Cf. Dv: "Jeune homme qui n'est pas marié". Perrandes eztakigu ez aberatsa danik, ez mutilla danik. A BeinB 65.

Mozo (en edad militar). Euzko Jaurlaritzaren aginteko lurraldean arkitzen diran mutillak gudaritu ditezela agintzen da. EAEg 16-12-1936, 557.

2. (V-gip, G-goi-nav, AN, L, B, BN, Ae, Sal, S, R; Lcc, SP, Ht VocGr 313, Lar, Lecl, H; -th- Urt II 81, Arch VocGr, VocBN, Dv, H), mitil (R-is-uzt; -th- BN-mix, S; Gèze, H (S)), motil (AN-5vill; SP, H; -th- H, A (que cita O Pr)). Ref.: Bon-Ond 152; A (mutil, mitil); Lrq (mithil); Echaide Nav 229; Iz Als, Ulz, R 310; Etxba Eib; Satr CEEN 1969, 211; AtBou 367; Izeta BHizt; EAEL 273; Gte Erd 223, 226, 291. Sirviente, criado, servidor; empleado. "Monazillo, elexako mutila" Lcc. "Criado que criamos" Ib. "Hori horren mutila da (G-azp, AN-gip, BN-arb)" Gte Erd 223. Cf. ARTZAIN-MUTIL, DENDA-MUTIL, HERRIKO MUTIL, HIRI-MUTIL, itsu-mutil, MUTU-MUTIL, etc. v. morroi (2). Tr. Documentado desde Dechepare, es más usado por autores septentrionales y navarros; entre los vizcaínos y guipuzcoanos es relativamente más frecuente en textos anteriores al s. XIX.

Muthilek gure zerbitzutan deramate urthia. E 11. Ene muthilla diatzak etxean paralitiko. Lç Mt 8, 6 (Dv, Leon muthil, Echn, Samper mutil, Ip mithil; He, TB sehi, Ur, Ol, Or, Ker, IBk, IBe morroi, Ur (V) otsein, SalabBN zerbitzari, Hual mitil zerbutxari). Zeren salbajeak direala Narbaez enkantadorearen mutilak. Lazarraga 1153r. Az ezak erroia, diratan begia, ta mutil gextoak kendu deike argia. RS 136. Pierres iaunaren motilla naiz. Volt 278 (274 mutilla). Zenturioaren mutila. Ber Trat 95v. Eta obligatu naizen zure muthill bethiko. EZ Man II 13. Nabusiak bere muthila publikoki erreprendi dezake. Harb 171. Onreagaz jaio, onreagaz il, / gizona gizalegen ez beti mutil. (Interpr?). EgiaK 90. Ifernuko su hura Iainkoaren iustiziaren borreroa, azotea eta muthila da. Ax 582 (V 374). Ene mutila, D. Juan xauna, malillea legez da. "Criado". Mic 14r. Mothil nagiak. O Pr 648. Muthilek hala dakite / eskura begiratzen. Hm 133. Herioa izanen duzu zure muthil eta zu haren Iaun. Tt Onsa 18. Mithil, neskato eta langiler bere sarien eta bekhülarien ükhatzia. Bp I 57. Khanaam biz haren muthil eta zerbitzari. ES 118. Oñatiko Peru Jainkoen mutila. Acto 340. Zer mutil zuzenak edo zer tresna biurriak dabiltzan Nagusiaren inguruan. Lar Fueros 49. Arritu ziran itxeko mutillak eta esan zioten beren nagusiari. Mb IArg I 201. In benáza bere mutil on bát. LE Prog 98. Eman nion ere mithiletarik bata. Egiat 179. Bere esanak egiteko prest egozan mutil ederrak. Mg PAb 216 (VersBasc 18 morroiak). Mithilek orok thü egin zeizien. UskLiB 38. Eleazar, / etxeko mutilla. It Fab 234. Izan zituen ardiak, idiak, astoak, muthilak eta neskatoak. Dv Gen 12, 16 (Urt muthil; Ur mirabe, Bibl esklabo, Ol, Ker y BiblE morroi). Komentuko muthil bat. Laph 242. Berekilan zituztenaz geroz bolanyera, bolanyersa, eta muthil ttipia. 'Le petit mitron'. Elsb Fram 87. Eman behar izan baitzen herri hartako gizon baten muthil. Lap 224 (V 101). Haren mithil leialak ehortzi zian. Ip Hil 188. Huna nun athe ñimiño bat ideki daukun [Loiolako] erakusle muthilak. JE Ber 58. Lohibarreko muthila. "Valet". Barb Leg 126. Beraz, muthil, ekarkitzu bi kafe [...] eta, Jesus, "koñak" bat enetzat! JEtchep 86. Nagusi bearra, ordea, guzien esku-makil eta mutil gertatzen zan azkenik. Zait Plat 151. Eta Pantxo, bethi hemen muthil dago? Larz Iru 104. Baso-mutillen bizia / daukat ondo ikusia: / mutil juaten dana bezela / berdin nagusia. Uzt Sas 70. Ez da bearra bezalako mutillik (morroirik) (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1397. Herrian mutil edo neskato ziren arrotzak. Lf in Casve SGrazi 11. Ainitz borta kurritu duen mutila ez bide dela hanbatekoa. Larre ArtzainE 260.

v. tbn. SP Phil 11. El 54. Zuzaeta 66. Hb Egia 124. Zby RIEV 1909, 104. Jnn SBi 91. Arb Igand 119. HU Zez 209. Inza Azalp 45. Ox 37. Zub 63. Ir YKBiz 175. Iratz 74. Zerb IxtS 38. Vill Jaink 32. Ardoy SFran 287. Mitil: AstLas 48. Etch 176. Balad 92. Xikito 1. Mde Pr 124 (69 mutil)

Ontziko mutilla jaikitzen zan aurrena. Anab Poli 41.

(Uso adj.). Gorputza ahulago eta nausiago; gorputza azkarrago eta mutilago. EZBB I 135.

(V, G, AN ap. A; -th- H). (Como segundo miembro de comp.). Aprendiz. "Arotz-mutil, aprendiz de herrero" A. v. HARGIN-MUTIL, ZAPATARI-MUTIL, HERRI-MUTIL. Arrantzale-mutilla ontzian diyoa. Goen Y 1934, 92.

Soldado, miembro de la tropa. Lau milla prisioneru, / amar milla illak, / lenengo entradea / Longaren mutillak. FrantzesB I 126. Gazte galai ta joiak / zein balientiak / diran gure mutillak / euskaldun maitiak! Afrika 51. Karlos Kintoren edota Maria Kristinaren mutil bere burua ikusi nai ezik. Mok 5. Soldaduzkoa mutil berriei erakusteko. Or SCruz 102. Liberalen mutil-saillak. Ib. 43. Santa Kruzen bigarren mutil-taldea. Ib. 80. Agintepenan dituzten mutil guzi-guziak jabetu ditezen, arreta aundia izan bezate Buruzagi eta Arduradunak. "Todos los hombres a sus órdenes". EAEg 29-12-1936, 677. Gure kapitana, ostera bere mutilletara biurtuko uan. Alkain 69. Gure mutillek amorratzen aurrien ziran guztiak apurtzeko. Gerrika 69. Nolako agintea izan dezakeen [...] egiazko agintariak bere mutilen aurrean. MEIG I 188.

3. (V, G, AN, L, BN ap. A; Aq, H (-th-)). Sostén. "Tentemozo (G)" Aq 73. "Arraxin-mutil (B), palo que sirve de candelero a la vela de resina" A. "(Hb), tilet ou cheville du timon d'une charrette" Lh. v. argimutil, BURDIN-MUTIL.

4. (BeraLzM). Hábil, bueno (haciendo algo). Napoleonen anaia, / errege botilla, / traguak edateko / aura zan mutilla. FrantzesB I 125. Topatzeko ederra Txomiñ da mutilla. AB AmaE 405. Mutill ona da, bai, ortarako [ego-aizia, gaztañak botatzeko]. Sor Bar 88. Aurreratute orretan Euskalerriko emakumerik geienak mutillak dira. Ag Kr 131. Mutil ona zan bera gaztañak batuten! Echta Jos 70. Gero be, gauza ariñak eta irakurgarrijak egitteko, mutilla ixan zan gure Kirikiño mattia! Altuna Euzk 1930, 376. Bertsotan, mutilla aiz i! Lab EEguna 112. Mutil onak dira orretantxe Astokillo ta Mandokillo, kontra eiten. Kk Ab II 65. I ago mutila, i, baztarrak irauliz. Or QA 119. I az mutilla, "Mitxin", i az mutilla! Bilbao IpuiB 198. Jakintza esperimentaletan mutil eta txapeldun diren oietakoak. Vill Jaink 34. Aurreskua dantzatu? Ortan gaituk bada mutillak! Auspoa 26, 95. Kape, kopa ta pururik ere etzan paltako. Ortarako mutilla zan Periko. TxGarm BordaB 96. Asko jakina zen Axular eta mutila, gainera, zekiena esaten. MIH 164. v. tbn. Eguzk GizAuz 109. Zait Plat 72. NEtx LBB 303. Ataño TxanKan 194.

Zelango mutilla zu arratoetzarrez beterik dagozan toki edo geleetan lo egiteko! Mg PAb 69. Jokuan be ez zan mutil txarra. SM Zirik 70. Ez aiz mutil txarra i Erromara bulda-diruakin bialdu ta zuzen entregatzeko. And AUzta 102. Mutil ona dago Nikanor, orrelako esanai jaramon egiteko. Erkiag BatB 174.

5. "(G-bet), rodillo" A.