forma=min 23 sarreratan aurkitu da.

min1

1 iz. Gorputzaren alderen batean nabaritzen den sentipen nekagarria. Buruko, hagineko mina. Belarriko minak salatzen du ezin daitekeela gure hizkuntzan horrelakorik esan. Min bizi bat sentitu zuen giltzurrunetan. Enplastu bat, minak gutxitu dakizkizun. Bihotzeko mina (Ik. bihozmin). || Esr. zah.: Ahoan min duenari eztia karmin. Haginean min duenak, mihia hara. Orak non mina, han mihia.

2 iz. Oinazea. Atsegin malko samurretan lasaitzen den mina. Min sorgor batek harturik. Min gaiztoa, gogorra, ikaragarria. Min samina. Min zorrotza. Hazi beharrak ekarri dizkion hazi-minak dituela gure hizkuntzak. Neure minak kentzera zatoz gaur neuregana.

3 adj. Janariez, edariez edo gaiez mintzatuz, mihian edo ahoan halako erredura edo berotasun sentipena sortzen duena. Piper mina.

4 adj. Janariez eta edariez mintzatuz, garratza; mingotsa. Sagar gezak eta minak. Behazunaren garraztasun mina. Ez baitago hori baino ozpin minagorik. Ginga, gozo dela, min da (esr. zah.). || Heriotza gogor baten edari mina.

5 adj. Oinazea eragiten edo adierazten duena. Zigor mina. Oihu minak. Oinaze min bat duzuenean. Halako batean, txistu min batek iratzartu du goizeko isila. Justizia min da eta garratz, eta miserikordia gozo eta ezti. Anaiak saldua izatea baino zer da minagorik? Hitz minak pairatu.

6 adj. Adiskideez-eta mintzatuz, lotura estukoa, barru-barrukoa. Ik. mami 4. Ez ziren denak gogaide minak, agidanez, ezta hizkuntza auzietan ere.

7 adj. Batez ere Ipar. Bizia. Gose mina. Bere gaiztakeriaren damu min bat hartu zuen. Bere izate guztiko lehiarik minena emaztearen aldera baizik ez dezakeela erakuts gizonak.

8 adj. (uda, negu eta kidekoekin). Erdia, une gorena. Ik. bete2 3. Eguraldia dugu uda minean bezain bero. Luzaidetik ere negu minean igortzen dituzte ardiak Nafarroa Behereko zelaietara. Urtarril mina zela, bi gaskoi ehizan. || Igorri zituen, gau minean, gizon armatuak Daviden etxera, hura hiltzeko.

adiskide min iz. Barrukotasunez tratatzen den adiskidea. Ik. lagun min. Geroztik izan zaitut adiskide mina. Gramatikak baditu gure artean adiskide minak eta etsai amorratuak.

minaren minez adb. Min handiz, min handiaren eraginez. Haur gaixoa ez daiteke altxa lurretik, minaren minez.

min eduki Min izan. Min daukan lekura eramaten du eskua. || Hagineko mina dauka.

min egin Ik. mindu. Bihotzak min egiten dio. Ez nuke nahi nehori minik egin.

min eman Ik. mindu. Oinetako estuegiak min ematen digu. Gure zabartasun honek min ematen zidalako. Minik eman gabe.

min eragin Mina sorrarazi. Sufrimendua ez da desagertzen edo ez da gutxitzen min eragiten duen egoera horretatik urrunduz. || Garrantzitsua iruditzen zitzaidan horrenbeste min eragiten ari zen gaixotasun horri muga jartzea. Zertarako balio izan du horrenbeste urtean hainbeste min eragin duen indarkeria mantentzeak?

minez 1 adb. Mina dela eta, minaren eraginez. Nori ez zaio estaliko bihotza eta minez erdiratuko.

2 adb. Min duela, mina jasaten; gaixorik. Jakin behar da zer egin behar zaion minez aurkitzen denean. Sabeleko minez nago.

3 adb. (-en atzizkiaren edo izen soilaren eskuinean). Gogoz, irrikatsu; nostalgiaz, oroiminez. Ik. herrimin; jakin-min; ikusmin. Sustraiak lur minez beti. Haren minez orain nago ezin hilez bizirik.

min hartu Lurrera erori eta min hartu zuen belaunean. Abere batek min hartzen duenean. Zigorraz jo arren, ez duzu minik hartuko.

min hori iz. Larruazalak eta begiek kolore horia hartzea, gibela ondo ez aritzeak eragina. Ik. horitasun 2; ikterizia; laruen; larumin.

min izan du ad. Bihotzean min dut, min etsia, negar isila darion mina. Batean, begietan duzu min; bestean, eskuetan. || Min duzu holakorik aditzeaz.

zinak eta minak Estutasunak, arazoak. Han dira zinak eta minak, kexadurak eta hasbeherapenak. Zinak eta minak pairatu. Zinak eta minak ikusi genituen: jatekorik ez, urik ez, deusgabeak ginen.

min2

iz. Bizk. Mihia.

adiskide

1 iz. Norbaiti adiskidetasunez lotua dagoen pertsona. Ik. lagun. Mikelen adiskidea da. Adiskideak gara. Adiskide bihotzekoa. Aspaldiko adiskidea. Adiskide leiala, zintzoa. Ez gara elkarren adiskide agertu beti. Bizitza gaiztokoen adiskidea. Adiskide ustekoak murgildu zuen putzuan. Asko zor diot Aingeru Irigarai adiskide zenari. Azkeneko hau adiskidea ez dakit, baina Vinsonen laguna zen. Bere adiskide Aita Rocco domingotarra zuela lagun. Gogaide ez baina bai adiskide. Jendearen artean adiskidezko bizikidetza bermatzeko.

2 iz. (Bokatibo gisa). Ikusi arte, adiskidea, beha iezaguzu zerutik!

3 iz. (Hedaduraz). Animalien adiskidea.

adiskide barruko iz. Adiskide mina. Bere adiskide barruko izan zenak dioenez. || Hezurtsua izan arren, mamia esaten zaio adiskide barru-barrukoari.

adiskide handi iz. Adiskide mina. Haren adiskide handi batek, Portugalgo erregeak.

adiskide kutun iz. Adiskide mina. Galdutako adiskide kutun hura egiazkoagoa baitzen amestutako jainko bat baino.

adiskide mami iz. Adiskide mina. Amaren adiskide mami batekin.

adiskide min iz. Barrukotasunez tratatzen den adiskidea. Ik. lagun min. Geroztik izan zaitut adiskide mina. Gramatikak baditu gure artean adiskide minak eta etsai amorratuak.

albo1

1 iz. Zerbaiten edo norbaiten eskuineko edo ezkerreko aldea. (Batez ere kasu atzizkiekin erabiltzen da). Ik. aldamen. Atearen burua eta alboak. Sorbaldaz ate alboari eutsika. Alboetara begira. Orrialde alboetako oharrak. Jesusen albo bietan. Gainetik, azpitik eta alboetatik. Lotsak albora bota. Bere senarraren alboan eserita. Albora joanda esan zioten: (...). Alboko atean bizi da. Hiri barruan edo alboko auzoetan. || Bikotearen albo-albotik igaro ziren, barreka eta marmarka.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Albo aldarea, atea. Albo karga.

3 iz. Gorputzaz mintzatuz, saihetsa. Muin egiozu albo odolez bete horri. Noiz besoarekin, noiz alboarekin elkar ez joko, bai joko.

albo batera utzi Albora utzi, kontuan ez hartu. Ik. alde batera utzi. Nahiago dut gai hori albo batera utzi. Beldurra albo batera utzi eta borroka egin behar dela uste du.

alboko adj./iz. Alboan dagoena. Ik. ondoko; aldameneko. Alboko atean bizi da. Hiri barruan edo alboko auzoetan. Alboko orriko taula. Albokoekiko elkarrizketa abiatuz. Alboko zauria.

alboko min iz. Alborengoa.

albo ohar, albo-ohar iz. Testuetan, zerbait argitzeko edo osatzeko, orrialdearen ezkerreko edo eskuineko ertzean ezartzen den oharra. Gainera, laguntza modura, bi motatako albo-oharrak agertzen dira dagokien testuaren ondoan. Banekien albo oharretara jo beharko zuela berorrek azkenerako.

albo ondorio, albo-ondorio iz. Sendagai batek edo kideko batek eragiten duen nahi gabeko kaltea. Ik. nahi gabeko ondorio. Antibiotikoekin tratatutako haurren % 4-10ek albo ondorioak izaten dituzte; beherakoak edo azaleko gorriuneak nagusiki.

albora egin Albo baterantz joan, alboratu. Albora egizu, mesedez, gurdia igaro arte. || Ezkerreko hormak albora egin du eta laster jausiko da.

albora utzi Alde batera utzi. Elizak jarrera itxi horiek albora utzi eta bide berriak urratu beharko lituzke.

[Oharra: Tradizio idatziko adibideetan ez da eskuineko, ezkerreko gisako izenlagunekin erabiltzen: horrelakoetan alde erabiltzen da].

begi

1 iz. Ikusmenaren organoa. Begi handiak, biziak, erneak, ederrak, urdinak, beltzak, eztiak, samurrak, sakonak, odolduak, erreak. Begiak altxatu, jaitsi, itzuli, itxi, ireki, zabaldu. Begiak itsutu, lanbrotu. Begiak errespetuarekin itzuliak ostia santuagana. Eta horrexek lausotu ditu zenbaiten begiak. Begi aleak. Zure begien dirdira. Begi eritasunak. Begietako lausoa. Begi ingurua. Begiko zuria. Neska begi-argiak irribarre distiratsua egin zion mutilari. Gizon herren, begi-ezkel eta lepo-makurra.

2 (Esapideetan). Begi itxi-ireki baten bitartea (Ik. begi(en) itxi-ireki batean). Baduela zeruetan Aita bat, sekula ahanzten eta begietatik galtzen ez duena. Begi hutsez ikusten diren izarrak. Begiek ikus-ahala guztian. Begien aurrean. Badirudi neure begietan daukadala oraintxe. Haren begietan ez nintzela ezer. Behartsurik behartsuenak, ene begietan, nire herrikoak dira eta nire herria bera. Zoazte nire begien aurretik. Ikusten ez duen begiak ez du minik. Ez duzu izan begi txarra. Begiz hautatzen du ederrena, gizenena. Guri begiz ikusiak eta belarriz entzunak ere ahaztu egin zaizkigu, itxura denez. Txakurra guztiz gogokoa zuen, baina katua ezin begiz ikusi zuen.

3 iz. Hainbat lanabesetan, kirtena ezartzen den zuloa. Aizkoraren ahoa eta begia. Aitzur begia.

4 iz. Jostorratz batean, haria sartzen den zuloa. Errazago da gamelu bat jostorratz begitik igarotzea.

5 iz. Batez ere gaztaz eta ogiaz mintzatuz, mamian gertatzen den hutsunea. Gaztaren, ogiaren begiak.

6 iz. Zubietan, arkuen arteko hutsartea. Hamazazpi begiko zubia!

7 iz. Landareetan, kimua sortzera doan pikor modukoa. Ik. pinporta; lore begi. Ernatutako begiak udaberrian hamarren bat zentimetroko altsuma emango du. Aihen begia. Begitik edo azaletik txerta daitezke gereziak. Patataren begiak. || Pikondoa begi-handitzen hasten denean, uda hurbil da.

8 iz. Meteorol. Zikloi tropikal bortitzen erdigunea, 30 eta 65 kilometro arteko diametroa izan ohi duena eta inguruak baino presio atmosferiko baxuagoa duena. Ideiaren oinarria hauxe zen: zilar ioduroak ura likidotzen duenez, abioietatik zikloien begira zilar ioduroa botatzea, laino-murruak sortzeko eta honela zikloiaren ibilbidea oztopatzeko.

begia(k) argitu 1 Ikusmena eman, ikusarazi. Itsuen begiak argitzen dituen Jainkoa. Jainko jaunak argitu zizkien arimako begiak artzain on haiei.

2 Alaitu, alaiarazi. Bitxi eder batek begiak argitu zizkion.

3 Ohartarazi. Argituko ahal ditu Jainkoak guztion begiak, gure hizkuntzaren onerako!

begia atxiki Ipar. Zaindu, begia eduki. Bakean utzi zuten, zer gerta ere, haatik, begia haren gainean atxikiz.

begia(k) bete Atsegin izan. Loiolako ikusgarri omen handikoez begiak beterik. Begia betetzen ez dion lagunarekin ezkontzen bada dirua duelako.

begia(k) bihurtu Bizk. Begiak itzuli. (Dagokion osagarriak -ra atzizkia edo kidekoak hartzen ditu). Ik. begia irauli. Ni ez ikusteagatik begiak beste aldera bihurtzen dituzte.

begia bota (jaurti, egotzi...) Begiz jo; erreparatu, ohartu. Begia, zeini bota diozu? Hamaika damak bota zidaten begia. Orduan begia bota zion bere aurrean idazmahaiaren gainean zegoen loreontziari.

begia(k) eduki Zaindu; erreparatu, ohartu. Eta arranoak, airean doanean bere umeetara bezala, zuk ere enegana begia edukiko duzula esperantza dut.

begia(k) ezarri Begiz jo, hautatu. Entzun zutenean hango odolekoa zela, erregetzarako begia ezarri zioten. Gauza oso distiratsuetan edota ñimiñoegietan begiak ezartzen dituztenak.

begia(k) hedatu Begiak luzatu. Mintzaldi honen gaia, estu mugatu beharra denez gero, ezin begiak noranahi heda.

begia(k) ipini Erreparatu, ohartu. Nola inork ez zion kasurik egiten, herrian zegoen mutilik gizagaixoenarengan ipini zituen begiak.

begia(k) irauli g.er. Begiak itzuli. (Dagokion osagarriak -ra atzizkia edo kidekoak hartzen ditu). Ik. begia bihurtu. Informazio teoriek behartu dituzte azkenean hizkuntzalariak, beste jakiteetara, inguruko nahiz urrutikoetara, begiak iraultzera.

begi(en) aitzin iz. Begien aurrea. (Leku-denborazko atzizkiekin erabiltzen da, singularrean). Iruditzen zait ezen oraino bizi zarela, begien aitzinean zaitudala. Gure gizonak ez zuen begi aitzinetik langile hura galtzen.

begia(k) itzuli Begiak biratu, begiratu. (Dagokion osagarriak -ra atzizkia edo kidekoak hartzen ditu). Ik. begia bihurtu; begia irauli. Itzul itzazu guregana zure begi miserikordiazkoak. Isabelen begiak aldarera itzuli dira.

begia(k) jarri Begiak ezarri. Biltzarrean zeuden guztiek begiak harengan jarriak zituzten.

begia jo 1 Begiz jo, zerbaitetan edo norbaitengan arreta edo interesa jarri. Begia jota daukat neskatxa horri, auzoko politena delako.

2 Zerbait deigarri gertatu. Harri argiagoz eginiko harresiak jotzen dio lehenik begia.

begia(k) josi Begiak landatu, zerbaitetan arreta jarri. Ik. begia zorroztu. Guztien begiak harengan josiak zeuden.

begiak ase Gauza bat ikusi orduko beste bat ikusi nahi nuen, ene oinak ez ziren nekatzen ez ene begiak asetzen.

begiak batu Begiak itxi, betazalak itxi; lo hartu edo lo egin. Ik. begiak bildu. Edo begiak zerura jaso eta altxatu edo begiak batuta egon. Bart, gau guztian ez dut begirik batu.

begiak bildu 1 Begiak itxi, betazalak itxi. Ik. begiak batu. Begiak bildu, eta irudika ezazu eskola bat.

2 Lo hartu edo lo egin. Badakizu zu etxeratu arte amak ez duela begirik bilduko. Gauez ez du begirik biltzen, eta eguna aho zabalka pasatzen du. Azkeneko gauetan lanak izan ditu begiak biltzeko.

begiak finkatu Begiak landatu. Begiak finkatu zizkidan ibiltzeari utzi gabe, eta esan zidan: (...).

begiak ilundu Ikusmena gutxitu edo galdu. Ilun bitez horien begiak, ikus ez dezaten.

begiak ireki 1 Ikusmena lortu edo eman. Egundaino ez da entzun, inork itsu jaiotako baten begiak ireki dituenik.

2 Norbait jakin beharko lukeen zerbaitez ohartu edo ohartarazi. Handik jango duzuen egunean irekiko dira zuen begiak. Jazoera honek ireki eta zabaldu dizkigu begiak.

begiak itxi 1 Ez ikusiarena egin. Ezin ditugula begiak itxi inguratzen gaituen anabasaren aurrean.

2 Lo hartu; lo egin. Ik. begiak bildu. Bi egun zeramatzan begirik itxi gabe.

3 Hil. Haren begiak itxi dira eta nireak malkoz estali.

begiak kendu Norbaitengandik edo zerbaitetatik begirada beste leku batera eraman. Txakurrari begirik kendu gabe. Ezin zituen armatik begiak kendu.

begiak landatu Ipar. Adi-adi begiratu. Ik. begiak finkatu. Begiak finkaturik eta landaturik, emaztearen begiei.

begiak zabaldu 1 Ikusmena lortu edo eman. Badakigu hau dela gure semea eta itsu sortu dela, baina nola ikusten duen orain edo nork zabaldu dizkion begiak, ez dakigu deus ere.

2 Norbait jakin beharko lukeen zerbaitez ohartu edo ohartarazi. Gogoan dut haren hitzaldia, begiak zabaldu baitzizkidan gai askori buruz.

begiak zuzendu Begiratu, begiak norabide jakin baterantz eraman. Itsasaldera zuzentzen ditu begiak. Geroztik ez didazu begirik zuzentzen aurpegira, hozkia emango banizu bezala.

begia(k) luzatu Begirada zabaldu. Begiak luzatu zituen batean hiru gizon bere ondoan zutik ikusi zituen. Zorigaiztokoak gu, inguruko mendietatik harantz begiak luzatzen ez badakigu.

begi(en) aurre iz. (Leku-denborazko atzizkiekin erabiltzen da, singularrean). Ik. begi(en) aitzin. Ikuskizun ederra zeukan begi aurrean. Ez zaituztet gehiago nire begien aurrean ikusi nahi. Etorri zitzaion begien aurrera egun hartako Mañasiren begirada gozoa.

begia(k) zorroztu Adi-adi begiratu, arreta handia jarri. Ik. begia(k) josi. Bi begiak liburura zorroztuta ari zen.

begi-bakar adj. Ik. begibakar.

begi-bakoitz adj. Ik. begibakoitz.

begi bazter, begi-bazter iz. Begiaren ertza. Ik. begi-ertz. Begi-bazterrez begira.

begi-belarri 1 adb. Erne, argi. Begi-belarri ibili beharra zegoen.

2 iz. pl. Begiak eta belarriak. Etxekoen begi-belarriak erneagoak izaten baitira honelakoetan kanpotarrenak baino.

begi-betegarri adj. Begiarentzat oso atsegingarria. Mota askotako zuhaitzak ernarazi zituen, begi-betegarri eta ahogozagarri.

begi bietaraino adb. Begietaraino. Bekatuetan begi bietaraino sarturik zegoen.

begi bista, begi-bista iz. (Leku atzizkiekin, singularrean). Begien aurrean, aurretik, aurrera... Ik. begien bista. Begi bistan dago. Aztura onak eta bertuteak begi bistatik galduz gero.

begi bistako, begi-bistako adj. Begien bistakoa; nabarmena. Begi bistako egia gezurtatzeko.

begi eman Begiratu, so egin; kontuan hartu. Atzera begi emanez. Zuk eginei begi eman nien eta harritu nintzen.

begien bista iz. (Leku atzizkiekin, singularrean). Begien aurrean, aurretik, aurrera... Ik. begi bista. Ahal den azkarren alde egin ezazu nire begien bistatik. Zoazte nire begien bistatik! Zure parerik ez zait jiten neure begien bistara. Erantzunik gabe utziko dut galdera, begien bistan baitago. Barbaro horiek begien bistan hilda nahi zuten ikusi.

begi-erre adj. Ik. begierre.

begi ertz, begi-ertz iz. Begiaren ertza, begi bazterra. Ik. betertz; begi-bazter.

begiko (begietako) min iz. Begietan (begian) sentitzen den mina. Begietako minarentzat ona da arrosa egosiaren urarekin garbitzea. Ona da begiko mina sendatzeko.

begietan eduki Agerian eduki; gogoan izan.

begietan eman Gaizki iruditu. Egiten dituzu Jesusi begietan ematen dioten zenbait hutsegite.

begietaraino adb. Erabat, osoki. (Batez ere sartu eta kideko aditzekin erabiltzen da). Ik. begi bietaraino; bi begietaraino. Gerran ez zen ibili, baina zantarkerietan eta ustelkerietan begietaraino sartu eta ustelkeria horren hatsa alde guztietara zabaldu bai.

begi gaizto iz. Ipar. Begizkoa. Begi gaiztoa egin norbaiti. Haurra, begi gaiztoaz joa liteke.

begi-gorri adj. Ik. begigorri.

begi gose, begi-gose iz. Janariaren itxurak sortzen duen gosea.

begi-ilun adj. Tristea. Ik. betilun.

begi itsuan adb. Itsu-itsuan.

begi(en) itxi-ireki batean Une batean, denbora-bitarte guztiz laburrean. Begien itxi-ireki batean eta hitz bakar bat esanez, sendatzen zituen eritasun guztiak. Begi itxi-ireki batean garbituko dizkizut aitzakia horiek guztiak.

begi keinu, begi-keinu iz. Begi bat, bestea zabalik dagoela, une batez itxi eta irekitzea, gehienetan norbaiti zerbait adierazteko. Kearen artetik irribarre egin zidan, eta begi-keinu bat. || Oharkabean behin eta berriz bi begiekin egiten den keinua. Urduri jartzen denean begi keinuak egiten ditu.

begi kliska, begi-kliska 1 iz. Kliska, begien itxi-irekia. Ik. begi keinu. Deus esan gabe, barrez, begi-kliska isekariak egiten zizkiola.

2 iz. Denbora-bitarte guztiz laburra. Ik. begi itxi-ireki batean. Aldaketak ez dira begi kliska batez erdiesten! Ziztakoan, begi kliskan, azken turutaren hotsean.

begi kolpe, begi-kolpe iz. Begiraldia; begi itxi-irekia. Ik. begi ukaldi. Lehenengo begi kolpera. Joango nintzela haran famatu haiei begi kolpe bat ematera.

begiko nini iz. Begi ninia. Bere begiko ninia bezala zaindu zuen. Begiko ninia bezain maite duelako.

begi lauso, begi-lauso iz. Begiaren alde gardenean agertzen den orbantxo zurixka, ikusmena iluntzen duena. Ik. katarata. 60 urterekin begi-lausoa izan zuen.

begi-lauso adj. Begi lausoa duena. Begi-lausoa zen.

begi-luze adj. Ik. begiluze.

begi-minbera adj. g.er. Makartsua.

begi nini, begi-nini iz. Ninia, begiaren erdiko beltzune biribila. Begi niniak handituak. Begi ninia bezala zain nazazu.

begi-oker adj. Ik. begioker.

begi ondo, begi-ondo iz. Begi ingurua; bekokia; bekaina. Ik. betondo. Orban bat zuen begi-ondoan.

begi ondoko, begi-ondoko iz. Begi ondoan ematen edo hartzen den kolpea. Ik. betondoko.

begi onez adb. Begi onekin. (Batez ere ikusi eta behatu / begiratu aditzekin erabiltzen da). Jainkoak begi onez behatu diola haren apaltasunari. Ea, zeruko erregina, limosna bat, andrea; pobre behar honi begi onez begira iezaiozu. Manueltxok begi onez begiratzen zion opil gozoari. Errodrigok Milia begi onez ikusten duela, garbi dago edozeinentzat. Begi onez ikusiko lukeela Euskaltzaindiak hori erabiltzea.

begi-orde iz. g.er. Betaurrekoak.

begitan eduki Higuindu, gorrotatu. Gaiztoek begitan naukate. Artzainek ere begitan daukate pinu hori.

begitan hartu Gorrotatu. Norbaitek begitan hartzen bazintuen, ez zizun barkatuko. Hartu zuten begitan eta ez ziren gelditu gurutze batean josirik hila ikusi arte.

begitan izan Begitan eduki. Zuzena maite duzu, eta okerra begitan duzu.

begi(e)tara eman Ikusarazi. Begietara eman zion zein zen handia egin zuen gaizkia.

begi ukaldi, begi-ukaldi iz. Begi kolpea. Begi ukaldi batez ikusia dugu dena. Zelai bat gaitza, begi ukaldia hel ahal baino luzeagoa.

begi ur, begi-ur iz. Kolirioa. Begi lainotsu eta ilundua begi urez sendatzen ari zen.

begi-urdin adj. Ik. begiurdin.

begiz begi adb. Aurrez aurre. Eguzkia eta ilargia begiz begi jarririk. Ez al haiz begiratzera ausartzen?, begira iezadak, begiz begi!

begi zeharka, begi-zeharka adb. Zeharka begiratuz. Ik. begi-bazter. Orduan pinuari oso begi zeharka begiratzen zitzaion; ziotenez, ez zuen ezertarako balio.

begiz jo Aukeratu, hautatu, begia ezarri. Aspaldian nuen nik begiz jota Azkarragako neskatxa zaharrena. Aurretiaz begiz jotako gerizpe batean. Hitz ugariegi izango ditut irispidean eta bat jo beharko dut begiz, gainerakoak baztertuaz.

begi zulo, begi-zulo 1 iz. Begia kokatzen den barrunbea. Ik. betzulo. Kristalezko begia gauero oherakoan begi zulotik kendu eta arretaz ikuzten du.

2 iz. pl. Begien azpian gertatzen diren ubeldurak, adibidez lo gutxi egiten denean. Ik. betazpi. Horiek ditun begi zuloak! Begi zuloak handituta.

bi begietaraino adb. Begietaraino. Bekatu lohietan bi begietaraino sarturik.

bihotz

1 iz. Organo haragitsua, toraxean dagoena, aldizka uzkurtuz odola gorputzean barrena barreiatzen duena. Bihotz taupadak. Bihotz pilpirak. Bihotz barrunbeak.

2 iz. Organo hori sentimen eta zirraren egoitzatzat hartua. Ik. bihotzondo. Joan zatzaizkit lurretik, baina ez gogotik, eta ez bihotzetik. Bihotzak dioen aldera itsu-itsuan daudenak. Bihotzeko arra. Bihotz-gogortasuna. Mariaren bihotz eztia. Bihotz handiko, zabaleko gizona. Emakume bat bihotzeko handitasunean, mundu guztiari zer pentsa eta zer ikasi eman ziona. Bihotz suharra, amultsua. Ona zen, baina bihotz hilekoa. Bihotz osoz eskatu. Bihotza hunkitu, erditu, beratu. Edertasun hutsean bihotza ipinirik daukatenak. Gogoeta bihotz-hunkigarri eta gogo-aberasgarriak. Bihotz-urragarri da ikustea euskaldun haurretan euskara hastio. Bihotza erori. Emakume hark bihotza ebatsi dio. Haren bihotza irabazteko. Eskua luzaz tinkatuz, bihotz barnetik. Bihotz barruan irakiten daramaguna. Bihotz barrenean kezka garratzak ditu. Jainkoak bihotzean ukitzen zituen. Baina bihotzak dio, zoaz Euskal Herrira. Ez nekien bihotzetik gaixo zeundenik. Bihotz ukaldia. Bihotz ikara. Atsekabe eta bihotz-herstura handietan. Badu eleberri honek halako bere gisako bihotz isuri xamurra. Bihotz-erraietatik dariola mintzatu beharra. Atseginago zaizkigula sarritan, bihotz-bizigarriago, horrelako ardi galduen ibilerak. A!, bageneki horrela eskuz esku, bihotzez bihotz orok bat egiten!

3 iz. Oso maitea edo begikoa den pertsona. Ene bihotza! Ez egin negarrik, bihotza.

4 iz. Adorea, kemena. Ez zuen behar adina bihotz izan arestian emandako hitza jateko. Izan bihotz, seme! Agerrarazi zituen ederki eta galanki bere prestutasuna eta bihotz-handitasuna.

5 iz. Zerbaiten barne-barnea, erdi-erdia. Haltzak ez du bihotzik, ez gaztanberak hezurrik. Lurraren bihotzeraino. Neguaren bihotzean.

6 iz. Karta frantsesetako lau sailetako bat, bihotz gorri baten irudia ezaugarri duena. Biko bihotza.

bihotza altxatu 1 Bihoztu, adoretu. Bihotz eroria hitz on batek altxatzen du. Elkartasunak bihotza altxatu die irratiko langileei.

2 (Batez ere bihotza Jainkoari altxatu, Jainkoagana altxatu eta kideko esapideetan). Erl. Gogoa eta bihotza lurreko gauzetatik goragokoetara begira jarri, esperantza Jainkoagan jarri. Atzarri zaren bezain laster, Jainkoari bihotza altxa iezaiozu.

bihotza arraildu da/du ad. Bihotza nahigabez bete. Bihotza oinazeak arraildu zizunean. Solas honek arraildu zuen erregearen bihotza.

bihotza bete 1 Hunkitu. Aditu zuenean egia hau, San Frantziskoren bihotza bete zen.

2 Gogoa ase. Ikusirik hemen ezerk ezin gure bihotza bete lezakeela (...).

bihotza bi erdi egin Bihotza erdibitu, bihotza hautsi. Tomas Arrolaren hitzak bihotza bi erdi egin zion, zeren oroitu zen berari ere gerra horretan hil zitzaiola semea.

bihotza erdibitu Bihotza hautsi. Jaramonik ez dit egingo eta bihotza erdibituko zait. Sakabanatu ziren bakoitza bere etxe aldera, bihotzak erdibituta beren maiteminaren adur gaiztoaz.

bihotza erdiratu Bihotza hautsi. Semea egoera hartan ikustearekin, bihotza erdiratu zitzaion. Bere lagun maiteen uzteak erdiratzen zion bihotza.

bihotza estutu Hunkitu. Bihotza estutzeko moduko poemak idatzi ditu. Bertako txirotasunak bihotza estutzen dizu eta umeen begiradek mina ematen dute.

bihotza galdu Adoregabetu. Ik. bihotz-galdu. Ez dezagula bihotza gal.

bihotza hautsi 1 Tristura edo min handia hartu edo eman. Ihesi joanez hire aitari bihotza diok hautsiko. Bere senar maitea gerlan galdu zuelarik, bihotza hautsi zitzaion.

2 Hunkitu. Haien negarrek eta otoitzek hautsi zioten bihotza.

bihotza ilundu Tristatu. Oroitze hutsak, gaur oraindik, iluntzen dit bihotza.

bihotza ireki 1 Abegi ona egin. Ireki iezadazu bihotza, eta horren barrenean onets nazazu.

2 Norbaitek beste norbaiti bere sentimenduak edo kezkak adierazi. Ik. bihotza zabaldu. Bihotza ireki zenidan eta ez nizun kasurik egin.

bihotza jaso 1 Bihotza altxatu, adoretu. Bihotza jaso eta gogoa piztu nahi izan zion, asko zirela egoera berean zeudenak eta guztiak ez zituztela hilko esanez.

2 Erl. Bihotza altxatu. Zerurantz bihotza jaso eta Jainkoari eskatu zion, arren, hartaz errukitu zedila.

bihotzak eman 1 Susmoa izan. Bihotzak ematen dit bihar etorriko dela.

2 Barrenak agindu. Bakoitzari une hartan bihotzak ematen dizkion hitzak esatea.

bihotz-altxagarri adj. Adore ematen duena. Solas bihotz-altxagarriak.

bihotza ukitu Hunkitu. Ik. bihotz-ukitu. Adimena zorrozteko sortua zen jostaketa hori, ez bihotza ukitzeko.

bihotza urratu Bihotza hautsi. Torturatuen testigantzak entzunda, bihotza urratu eta ileak laztu egiten zaizkio gizatasun apur bat duen orori. Bihotza urratzen duten garrasiak.

bihotza zabaldu Norbaitek beste norbaiti bere sentimenduak edo kezkak adierazi. Ik. bihotza ireki. Gizon gaixoak, bihotza zabaldurik, esaten zizkion bekatu guztiak. Esan ezak garbiro, bihotza zabaldu ezak.

bihotz-begi iz. pl. Bihotza eta begiak. Bihotz-begiak urturik. Dirdaiz eta liluraz jantzirik azaltzen zaigu, bihotz-begien betegarri. Mina eta itxaropena bihotz-begietan.

bihotz belar, bihotz-belar iz. Biri-belarra.

bihotz-bero adj. Kartsua, suharra. Beti izan ditugu bazterretan buru argiko gizakumeak, baita gizakume bihotz-beroak ere.

bihotz-berritu Kristau erlijioan, bekatua ezagutu eta utzirik, bizitza berri bati ekiteko asmoa hartu. Bihotz-berri zaitezte eta sinets berri ona.

bihotz berritze, bihotz-berritze iz. Kristau erlijioan, bekatua ezagutu eta utzirik, bizitza berri bati ekiteko asmoa hartzea. Bihotz-berritzea ez da jaiotzen bekatariaren baitatik.

bihotz-bigun adj. g.er. Bihozbera. Zigorra gogortxoa baldin bada, eta gu bihotz-bigunak, gizonaz errukitu egingo gara.

bihotz biguneko adj. Bihozbera. Printzesa bihotz bigunekoak baietz esan zion. Gizon errukior eta bihotz biguneko batek hartu zuen etxean sugea.

bihotz biguntasun, bihotz-biguntasun iz. g.er. Bihozberatasuna. Kontua da alboan miseria eta beharra ikusten duzunean, errukia oso garrantzitsua dela; errukia: pietatezko begirada, bihotz biguntasuna, eskuzabaltasun pixka bat.

bihotz-bihotzean adb. bihotzean-en indargarria. Bihotz-bihotzean zaituzte beti zuen alaba kutun Itziarrek. Kezkak bihotz-bihotzean daramatza iltzaturik.

bihotz-bihotzeko adj. bihotzeko-ren indargarria. Santuarenganako maitasun bihotz-bihotzekoa. Anaia bihotz-bihotzekoak, arren eskatzen dizuegu (...).

bihotz-bihotzetik adb. bihotzetik-en indargarria. Ik. bihotz-bihotzez. Negarra irteten zaio bihotz-bihotzetik. Eskerrak bihotz-bihotzetik.

bihotz-bihotzez adb. bihotzez-en indargarria. Ik. bihotz guztiaz; bihotz guztitik;  + bihotz osoz; bihotz oroz; bihotz-bihotzetik. Horixe nahi luke bihotz-bihotzez.

bihotz-birika iz. pl. Bihotza eta birikak. Odoleko eta bihotz-biriketako gaixotasunak.

bihotz damu, bihotz-damu 1 iz. Kontrizioa. Ik. maite-damu. Aitortza ona egiteko bihotz damua behar da.

2 iz. Erabateko atsekabea. Hirurok agertu genuen bihotz damua, gure artean ez zegoelako.

bihotzeko adj. Maitea, kutuna. Ik. bihotzeko. Zu zara ene bihotzekoa. Ene Jesus bihotzekoa! Adiskide bihotzekoa. Nire bihotzeko laztana. Bazekien ez zela inongo, ez zela inoren bihotzeko. Erabiltzen diren hizkuntzetan euskara maiteena, bihotzekoena, kutunena zen.

bihotzeko min 1 iz. Bihotzeko eritasuna. Asteazkenean medikuaren txostena ezagutarazi zen eta horretan bihotzeko mina zuela iragarri zuten.

2 iz. Bihozmina. Bakardadea, tristura, senarrarekiko harreman txarrak eragindako bihotzeko mina.

bihotz eman Adore eman. Horrek bihotz ematen dit. Beharko, karlistei bihotz pixka bat emango bazien.

bihotz-erdiragarri adj. Bihotza erabat hunkitzen duena. Oroitzapen bihotz-erdiragarriak. Zer bihotz-erdiragarriagorik aita-amen uztea baino? Zer ahal dateke pena penagarriagorik eta bihotz-erdiragarri erdiragarriagorik?

bihotzetik adb. Bihotzez. Ik. bihotz-bihotzetik. Jainkoari bihotzetik eskatu zion. Damu dut bihotzetik izenaren ondoan beste zertxobait ezin ipini ahal izatea.

bihotzetiko adj. g.g.er. Bihotzekoa.

bihotzez adb. Sentimendu edo maitasun osoz, gogo onez. Ik. bihotz-bihotzez; bihotz-bihotzetik. Ene emazteari, bihotzez. Beste zenbait, berriz, higuin ditugu bihotzez.

bihotzezko adj. Bihotzezko urrikalmendua. Bihotzezko maitasun egiazkoa.

bihotz-galdu da ad. Adoregabetu. Ik. bihotza galdu. Ez gaitezen bihotz-gal, goazen beti aitzina.

bihotz-garbi adj. Zorionekoak bihotz-garbiak, Jainkoa ikusiko dute-eta.

bihotz-gogor adj. Bihozgabea. Neron bihotz-gogor eta odolzalea.

bihotz gogorreko adj. Bihozgabea. Ik. bihotz-gogor. Ehiztari bihotz gogorrekoa!

bihotz-gozagarri adj. Bihotz-altxagarria.

bihotz guztiaz adb. Bihotz-bihotzez. Hori desiratzen zuen bihotz guztiaz.

bihotz guztitik adb. Bihotz-bihotzez. Maite zaitut bihotz guztitik.

bihotz handiko 1 adj. Eskuzabala; bihozbera, errukitsua. Bihotz handiko gizon zuzena, zintzo eta jakintsua.

2 adj. Ausarta, adoretsua. Bihotz handiko soldadua.

bihotz hartu g.er. Adoretu.

bihotz izan Adorea izan. Ez du bere grina makurrei buru egiteko bihotzik. Baal-en aldarea lur jotzeko izan zuen bihotza.

bihotz-mami iz. Jas. Bihotzaren zatirik barrenena, sakonena. Maite dut bihotz-mamiaren mamiraino.

bihotz-on adj. Bihotz onekoa. Gizon alaia eta bihotz-ona.

bihotz oneko adj. Eskuzabala; borondatetsua. Hura bezain bihotz onekorik, gutxi. Bihotz oneko emakumeak.

bihotz onez adb. Bihotzez; gogo onez. Bihotz onez barkatu zien. Jaunaren borondatea bihotz onez egin zuen.

bihotz on izan Adore izan, kemen izan. Bihotz on izan; nik garaituko dut mundua. Bihotz on!

bihotz oroz adb. Bihotz-bihotzez. Bihotz oroz zintudan osoki maitatu.

bihotz osoz adb. Bihotz-bihotzez. Zu zaitugu, Jainkoa, bihotz osoz laudatzen.

bihotz sakratu iz. Jesu Kristoren bihotza, haren gizatasunaren eta gizakiarenganako maitasunaren sinbolotzat hartzen dena eta eliza katolikoan gurtzen dena. Bihotz sakratuaren jaia. || Jesus eta Mariaren bihotz sakratuen ondran.

bihotz-samur adj. Bihotz onekoa. O ama, guztiz bihotz-samurra!

bihotz-ukigarri adj. Hunkigarria. Poematxo bihotz-ukigarria. Miresgarria eta bihotz-ukigarria da, politika aldetik, ikastolekin gertatu dena.

bihotz-ukitu du ad. Hunkitu. Ik. bihotza ukitu. Zure hitzek bihotz-ukitu naute.

bihotz-zabal adj. Eskuzabala. Japonian eta hemen gizona, eta emakumea, izukaitz baino beldurtiago, prestu baino berekoiago, bihotz-zabal baino zitalago da.

bihotz-zabaltasun iz. Eskuzabaltasuna.

bihotz zimiko, bihotz-zimiko iz. Atsekabea, nahigabea; kontzientziako harra. Bihotz zimiko horrek ez dio bakean uzten.

bihotz zola, bihotz-zola iz. Bihotz barrena, sentimenen eta zirraren egoitzatzat hartua. Gaxuxak sentitzen du bere bihotz zolan halako kilika ezti bat.

Jesusen bihotz iz. Bihotz sakratua; bereziki, Jesu Kristoren irudia, bularraldean bihotza agerian duena.

buru

1 iz. Gizakiaren edo animalien gorputzaren goiko edo aurreko zatia, ahoa eta zentzumenak kokaturik daudena. Zezen burua. Burua estaltzeko. Adarrak, zenbait gizasemeren buru-kopetak zinetan eta benetan apaintzen dituzten edergarri horiek. Burua (apustu) egingo nuke berandu heltzen dela. Buru gaina. Burt Lancaster buru-urdinak. Gizon buru-luzea. Gizon iletsu buru-beltza.

2 iz. (Esapideetan). Jakinduriaz eta sakontasunaz diozunak ez du ez bururik ez zentzurik. Besteren buruan zentzatu, ikasi.

3 iz. Burua adimenaren eta oroimenaren iturburutzat hartua. Bihotz euskaldunaren eta buru erdaldunaren arteko borroka amaigabea. Haizea buruan eta ibili munduan. Buru gogorra duen gizona (Ik. burugogor). Gaizki egin dudala ezagutzeko adina buru badut. Norbaitek buru argia izan. Urrestarazu jaunaren adorea, kemena, buru jantzia eta bihotz kartsua. Buruak huts egiten ez badit. Filologoarentzat zail eta buru-nekagarri izan ohi diren hitzak. Buru-berotzaileak.

4 iz. Gauzaki baten mutur zabala edo biribila. (punta-ren aurrez aurre). Ik. buru orratz. Iltze, torloju baten burua. Orratz buru-zuria.

5 iz. Hainbat gauzaren muturra. Mahaiaren buruan zeudenak (Ik. mahaiburu). Titiaren burua (Ik. titiburu). Zoazte bide buruetara. Haritzaren buru orritsuan.

6 iz. Zerbait bukatzen den gunea. Errotik bururaino ezagutu. Buru batetik bestera, dena da ongi aukeratua eta egoki euskaraz emana. Etxe bat gaitza, ordoki baten buru-buruan. Urtearen bururaino.

7 iz. Buruzagia. Elizaren burua. Leinu santu haren buru egin zuen. Provenzano 1933an jaio zen Sizilian, eta mafiako buru nagusietako bat izan da.

8 iz. Buruxka. Ik. galburu; artaburu. Bihiak ereiten eta buru beteak biltzen.

9 iz. Hainbat landareren hosto zabalek osatzen duten bilduma biribil antzekoa. Ik. azaburu.

10 iz. Zerbait hasten den gunea. Ik. izenburu. Hitz buruan maiz aurkitzen da b-, d-, g-/p-, t-, k- aldaera.

11 iz. Kapitulua. Liburuaren laugarren burua. Legearen lehen burua, zazpigarren atala.

12 iz. Aziendaz edo jendeaz mintzatuz, banakoa. Bi mila, bi mila eta bostehun buru izaten ditu artalde bakoitzak.

13 iz. (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean, aditzaren era bihurkaria gauzatzeko erabilia). Jonek bere burua hil du. Bere burua bota du zubitik behera. Erantzi soinekoa eta han bota nuen neure burua uretara. Zeuen buruak salduz. Bere burua eta Barthes aipatzen ditu liburu horretan. Geure buruen kaltean egin dugu hori. Zeure burua zeure eskuko zenuenean. Zeure burua erakusteagatik egin ohi duzun hainbat gauza.

bere (neure...) buruarekin (egin, egon, esan aditzekin). g.er. Bere (neure...) artean. Neure buruarekin egin dut, zuregana behar nuela etorri. Nengoen neure buruarekin, ez ote nuen zuk baino gehiago sufritzen. Behin baino gehiagotan egona naiz neure buruarekin, nola onartzen dituzun horiek zure etxean.

bere (neure...) buruaren jabe 1 adj. Askea, burujabea. Geure buruaren jabe gara. Ez da hizkuntza bere buruaren jabe, besteren mirabe baizik.

2 adj. Bere egintzen erantzule dena. Harrotua dabil, ezagun du ez dela bere buruaren jabe.

bere (neure...) buruaren nagusi adj. Askea, inoren mendekotasunik gabea. Ik. bere (neure...) buruaren jabe; burujabe. Gehienok, geure buruaren nagusi eta zeharo libre garela uste dugu. New Yorken zeure kabuz, zeure buruaren nagusi izanez lan egitea askoz errazagoa da.

bere (neure...) buruaz beste egin Bere (neure...) burua hil. Bere buruaz beste egin du, etsipenez.

bere (neure...) buru(ta)tik adb. Bere (neure...) kabuz, kasa. Heure burutatik hoa, ala aginduta? Hobe da beti mundu zabalean ontzat hartuak dauden hitzez eta izenez baliatzea nor bere burutik asmaketan abiatzea baino.

burua agertu Azaldu; nabarmendu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Erizain batek burua agertu zuen atetik. Ez zuen bere burua aitaren aurrean agertu nahi. Lebita eta ginbail ederrik badu etxean baina ez du bere burua agertu nahi izaten.

burua altxatu 1 Burua gorantz higitu. Ikusten zuen nola zerbait idazten zuen burua altxatu gabe.

2 Harro azaldu, nabarmendu. Euskaldun den gizon orok altxa beza burua.

burua apaldu Burua makurtu. Bazterka so egiten zidan halako irri maltzur batekin eta burua apaltzen zuen. Burua apaldurik zebilen. Ez bururik apaldu inongo jaunekin.

burua arindu 1 Kezkak eta nekeak arindu. Joan zen behin ehizara, burua arintzera.

2 Buru gaitasuna galtzen hasi. Gauza onik ez dago zahartuz gero: burua arindua eta odola bero.

burua azaldu 1 Burua erakutsi. Burua azalduko dut, sator zulotik bada ere. Atea jo eta burua azaldu zuen, irribarretsu.

2 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Norbaitek bere burua ezagutarazi. Komunikazio grafikoan dabiltzanek euren burua azaltzeko modu bat ere izan daiteke. Munduaren aurrean herri gisa geure burua azaltzea ahalbidetu izan dutenak.

burua bat egin Bizk. Norbaitekin elkar hartu, bereziki azpilanean aritzeko. Ez dut nahi nik burua bat egin zuekin, ez eta zuen antzeko beste batzuekin ere.

burua beheratu Burua makurtu. Jesusek bere burua beheratzean, borreroari egin zion keinua. Gaizki egin ote dut, zuen goratzeko ene buruaren beheratzea.

burua berotu 1 Burua hautsi. Gutxi dira Jaunaren borondatea ezagutzeko burua berotzen dutenak.

2 Norbait zerbait egitera bultzatu. Ik. kaskoa berotu; haize eman 2. Nire semeari burua berotu diozu, niri dirua lapurtzeko.

burua erakutsi Burua agertu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Jesusek erakusten duenean bere burua arantzez inguratua. Eraztunez josia eta erdara harroa dariola dabil, hor zehar, bere burua erakutsi beharrez.

burua galdu Zentzua galdu, zoratu. Horrek nauka bada burua galdurik. Zahartu zenean, burua erdi galdu zitzaion.

burua gora adb. Harro, harrotasunez. Burua gora itzuli zen bere herrira.

burua hartu 1 Buruzagitza hartu. Sarkozyk eskuinaren burua hartu du.

2 Lasterketez, sailkapenez eta kidekoez mintzatuz, lehenengo lekuan jarri. Kortaren mutilek estropadaren burua hartu dute, eta Bizkaiko txapelketa irabazi dute. Sailkapeneko burua hartu zuen Baskoniak.

3 (Batez ere burua hartua izan esapidean, 'burua erabat pentsamendu edo ideia batek betea izan' adierazteko). Erabat burua hartua eta bere liburuen gezurretan blai-blai egina zegoen. Pentsaketa horretaz burua hartua dago.

burua hautsi 1 Burezurra hautsi. Azpijokoren bat egiten saiatuz gero, burua hautsiko ziotela mehatxu egin zioten.

2 Zerbaiti buruz behin eta berriz pentsatu, zerbait hausnartu edo zerbaitez kezkatu. Zuk oraindik ez duzu bururik hautsi arimaren onari dagozkien gauzetan. Hori horrelaxe izan dela jakiteko, burua hautsi beharrik ez dago.

burua jaso 1 Burua gorantz higitu. Jesusek burua jaso eta esan zien: (...).

2 Beheralditik atera, adoretu. Zorrez beteta, bururik jaso ezinda. Burua jasorik ibili. Euskal Herriak gehiago burua jasoko ez zuelako etsian. Euskarak burua jasotzea Jainkoak nahi du.

burua joan Konortea galdu, zorabiatu.

buruak eman dio ad. Bururatu. Zoro hari buruak eman dio, ikusi duen neska bat behar duela. Esan behar nuenik ere ez niri eman buruak.

burua makurtu 1 Burua beherantz higitu. Burua makurtu eta besoez aurpegia estaltzen zuen.

2 Umildu. Burua makurtzen dutenak edo umiltzen direnak. Ez daki burua makurtzea beharrezkoa dela sarritan. Jaunaren esanari burua makurturik.

burua nahasi Burua galdu. Burua pitin bat nahasi zitzaidan, nahi ez nuena esateko.

buruan eduki Gogoan izan, eduki. Adibide hau eduki behar da buruan meditazio guztietan.

burua nekatu Pentsatzen nekatu. Gehiago burua nekatu gabe, baratzean sartzea erabaki zuen. Horrek pentsatzen ez du bururik asko nekatu.

buruan erabili Zerbaitetan pentsatu, hausnartu. Ik. gogoan erabili. Ametsetan ere beti bere praka berriak darabiltza buruan. Gazte haiek gezur zoroak eta auzi-borrokak zerabiltzaten buruan.

buruan eraman 1 Buru gainean eraman. Buruan zeraman pegarreko esnea saldu eta txitak erosi.

2 Buruan jantzirik eraman. Berak egindakoa zen Azpirotzek buruan zeraman txanoa.

3 Buruan erabili. Buruan daramatzan esaldiak idazten hasi da. Aspaldian buruan daramadan istoriotxo bat kontatuko dizut.

buruan gorde Oroimenean gorde. Gorde itzazu buruan ondo zure amaren hitzak. Ez du jakinduria makala, haiek guztiak buruan gordetzeko!

buruan hartu 1 Gogoan hartu, aintzat hartu. Jendearen esanik ez har buruan. Adi ezak, Mattin, eta har ongi buruan erratera noan hau.

2 Sinetsi, konbentzitu. Handiak holakoak dira, buruan hartua dute guztiak haientzat jaiotzen direla.

buruan ibili 1 da ad. Gogoan ibili. Adierazi egiten zuen hartara, modu ezin laburragoan, sasoi hartako erromantiko guztien buruan zebilena. Buruan zebilkiona ahanzteko, denbora-pasa saiatu zen hantxe emakume zenbaitekin dantza lizunetan.

2 du ad. Buruan erabili, gogoan erabili. Miguel Sanzek 2011n Espainiako egungo erregearen aurrean jaurtitakoa buruan ibili dut egunotan.

buruan ipini Buruan jarri. Zer zabiltza, buruan traste hori ipinita? Etsaiak buruan ipini zidan asko galduko nuela nire faman aitortzen banuen nire bekatua.

buruan izan du ad. Gogoan izan. Beste kezkarik deus ez dugu buruan, Loiola ikustea baizik.

buruan jarri 1 Buruaren gainean jarri. Txapela buruan okerka jarria.

2 Bururatu, zerbait buruan sartu. Guztiek bere lepotik barre egiten zutela jarri zitzaion buruan.

buruan pasatu Bururatu. Ik. burutik pasatu. Buruan orduan pasa zitzaizkidanak!

buruan sartu 1 Gogoan sartu. Mutil koskor hauei ingeles apur bat buruan sartzeko asmoz. Gauza bat buruan sartzen zaizunean. Hizkuntzen iraupenari eta azkenari buruz buruan sar adina gai ikasi behar izan ditut.

2 Bururatu. Buruan sartu zaio gauza txarren bat gertatuko zaiola.

burua oso izan Zentzua izan, burua sano izan. Belarria xuxen eta burua oso dituenak bertzerik erran dezake.

buru-argi adj. Ik. buruargi.

buru argiko adj. Buruargia. Buru argikoa izanik, argi jabetu zen asmo horietaz.

buruari eman 1 Ipar. Kontu egin, imajinatu. Emaiozu buruari eguzkia argizko itsaso bat dela.

2 Naf. Burua nahasi. Buruari emana dabil, semea istripuan hil zitzaionetik.

buru-arin adj. Ik. buruarin.

buru atxiki Buru egin, aurre egin. Ez duzu oraino buru atxiki odoleraino.

burua urratu 1 Buruan zauriak edo urratuak egin. Burua eta lepoaldea ebaki zabalez urraturik.

2 Burua hautsi, zerbaiti buruz behin eta berriz pentsatu. Burua gehiegi urratu gabe, badaukat zer jan eta zerekin jantzi.

buru babes, buru-babes iz. Kaskoa, burua babesteko estalkia.

buru babeski, buru-babeski iz. Buru-babesa.

buru-belarri 1 adb. Ahaleginean, gogoz eta lehiaz. Ik. zain eta muin. Auzian buru-belarri sartu gabe. Zintzoa izaten saiatu zen buru-belarri. Lanean ari da buru-belarri.

2 adb. Adi-adi.

buru-bero adj. Ik. burubero.

buru-bihotz iz. pl. Burua eta bihotza. Eta kaletarron buru-bihotzak ez izaki beti lehengo euskaldunenak bezain garbi.

buru-buztan iz. pl. g.er. Zentzua. (Ezezko esaldietan erabiltzen da). Kantu horietako hitzek ez dute buru-buztanik.

buru-buztanka adb. Atzekoz aurrera, alderantziz.

buru egin 1 dio ad. Aurre egin. Ik. gogor egin. Tentaldiari buru eginez.

2 Buruzagi izan. Hurreratu zitzaion morroien artean buru egiten zuena.

buru eman 1 dio ad. Amaitu, burutu. Lanari buru emateko denbora iritsi zen.

2 dio ad. Buru egin, aurre egin. Haizeari buru emanaz. Bere gauza guztiak saldu zituen zorrei buru emateko.

buruenik adb. Azkenik. Zer esan, buruenik, euskal hitzen erdal azalpenei buruz?

buru estalki, buru-estalki iz. Burukoa, burua estaltzeko erabiltzen den jantzi edo zapia. Emakume zaharrenak ile zuri ondo orraztuak buru-estalki zuri garbi baten azpian gordetzen zituen.

buru eta bihotz 1 adb. Erabat, oso-osorik. Ik. gorputz eta arima. Buru eta bihotz, hire lagun.

2 adb. Ahaleginean, gogoz eta lehiaz. Ik. buru-belarri. Irakasle zenez gero, buru eta bihotz irakasteari ekin zion.

buru gibel, buru-gibel iz. Buruaren atzeko aldea. Ile zuri-beltzeko txirikorda lodi batzuk buru-gibelean antze handiarekin kiribilkatuak.

buru-gogor adj. Ik. burugogor.

buru-gorri adj. Ik. burugorri.

buru-handi adj. Ik. buruhandi.

buru-harro adj. Ik. buruharro.

buru-has adb. Buru hutsik. Buru-has agurkatu. Bi lerrotan jarririk, guztiak buru-has. Buru-has eta ortutsik gelditu zen.

buru hausgarri, buru-hausgarri iz. Buruhausteak ematen dituen gauza.

buru hezur, buru-hezur iz. Burezurra.

buru-huts adj. Ergela, burua hutsa duena. Agure zahar eta buru-huts, batera, izan ez zaitezen.

buru hutsean, buru-hutsean adb. Buru hutsik. Baserritar bat buru hutsean sekula ez zen ikusten.

buru hutsik, buru-hutsik adb. Buruan txapelik edo antzekorik gabe. Ik. buru-has; buru hutsean. Buru hutsik eta paparra zabalik.

buru-jantzi adj. Ikasia. Prosan ere badira edozein euskaldun buru-jantzik ezagutu behar lituzkeen obrak.

buru kasko, buru-kasko iz. Burezurra.

buruko adj. Ik. buruko. Pentsatze hutsak buruko ile guztiak lazten zizkidan. Haizeak buruko kapela eraman zion.

buru kolpe, buru-kolpe 1 iz. Burukada.

2 iz. Burutazioa.

buruko min 1 iz. Buruan sentitzen den mina. Buruko minez nago. Buruko mina dut.

2 iz. Ardura, kezka. Auzitegietan nahiko lan eta buruko min badarabiltzagu. Gurasoei buruko min bat ez nahigabe bat eman ez dieten seme-alaba zintzoak.

buruko oihal iz. Buruzapia; bereziki, mantelina.

buru lan, buru-lan iz. Batez ere adimenaz baliaturik zertzen den lana. Buru-lanetako aproposagoa zen eskulanetako baino. Elizgizonen eskuetan utzi dugu hemen buru-lana.

buru langile, buru-langile iz. Batez ere adimena erabiltzea eskatzen duen lanean aritzen den pertsona. Eskulangile eta buru-langileak. Buru-langileen zereginak.

buru-loka Ik. buruloka.

buru-makur adb./adj. Ik. burumakur.

buru-motz adj. Ik. burumotz.

buru nahaste, buru-nahaste iz. Buruhaustea.

buru oneko adj. Buru argikoa; zentzuduna. Esku onetan zaude guztiz, artaldea, txit buru onekoa da zure jabea. Ez zituen oraino hogei eta bortz urte baizik, baina buru onekoa zen.

buru orratz, buru-orratz iz. Orratz buruduna, lepoko zapiak eta kidekoak lotzeko erabiltzen dena.

buru oskol, buru-oskol iz. g.er. Buru-babesa, kaskoa.

burura ekarri Gogora ekarri. Ik. bururatu. Zuen gabon-kantak gure ama xaharraren oroitza ekarri dit burura.

burura eman Ipar. Bururatu, burura ekarri.

burura etorri Gogora etorri. Gauden pixka bat, ea zerbait datorkigun burura.

burura heldu 1 Bururatu, burura etorri. Koplak gaindika burura heldu zaizkio eta abiatzen da kanta errepiketan.

2 Amaierara iritsi, amaitu. Laxoko txapelketak ari dira burura heltzen. Proiektu hau burura helduko den itxaropena dute.

burura igo Zerbaitek burua ilundu, burua lausotu. Ardoa burura igo zitzaion eta ez zekien zer egiten zuen.

bururen buru Burutik burura, hasieratik bukaeraraino. Laburra da erreka: bospasei kilometro baino gehiago ez duke bururen buru.

buru-soil adj. Ik. burusoil.

burutan atera Bururatu, amaitu. Utz ezazu ene gainean zure egitekoen arta, nik burutan aterako ditut zein bere denboran.

burutik aldaratu da ad. Burutik egin, zoratu. Bere anaia hil dela esan diote eta burutik aldaratu da.

burutik beheiti adb. Burutik behera. Arrautza erauntsia atertu dela ikusi dutenean, hautetsiak berriz atera dira; orduan beste arrautza batzuk bildu dituzte burutik beheiti.

burutik behera adb. Goitik beherantz; burutik hasi eta oinetaraino. Burutik behera jantzi behar den soinekoa. Burutik behera bustia agertu zen.

burutik behera kaka egin Norbait nahi den moduan erabili. Kontua da beste behin argi gelditzen dela konpainia handiei azazkala ere ezin zaiela ukitu, eta zilegi dela, aldiz, herritar soilari burutik behera kaka egitea. Umeek kaka burutik behera egiten diote maisu berriari.

burutik beherako 1 iz. Marranta, hotzeria.

2 iz. Buruko isuria.

burutik buru adb. Bururen buru. Liburua burutik buru irakurriz gero.

burutik burura adb. Buru batetik bestera, hasieratik bukaeraraino. Liburua burutik burura irakurri zuen.

burutik egin zaio/du ad. Zoratu. Ik. burutik jauzi; burutik joan;  + burutik jo; burutik egon; burutik nahasi. Hori aditu zuenean, burutik egin zitzaion. Burutik egin zaizu? Eroetxera daramate bukaeran, burutik egin duelakoan. Burutik egina bezala zegoen. Burutik eginda al zaudete?

burutik egon Zoratuta egon. Burutik dagoela, zentzua galdu duela.

burutik eragin dio ad. (nor osagarririk gabe). Norbait nahasarazi, zorarazi. Emakumea, ez iezadazu burutik eragin!

burutik izan du ad. Ipar. eta Naf. Burutik egon. Trufatzen zara nitaz, ala baduzu burutik? Ni kapitalista?, baduk burutik?

burutik jauzi da ad. Burutik egin. Sinetsi ez zioten, esanaz burutik jauzi zela.

burutik jo Burutik egin. (Ia beti burutik jota (egon) esapidean erabiltzen da). Burutik jota zaude ala?

burutik joan 1 da ad. Burutik egin. Burutik joan zara? Gizon hori burutik joanda dago.

2 da ad. Ahantzi. Ez zait burutik joango esan didazuna.

burutik kendu Zerbait pentsatzeari utzi. Burutik ezin kendu dut haren agur tristea. Burutik ez zitzaion kentzen herriko norbaiten jukutria zela.

burutik nahasi Burua, zentzua galdu. Ik. burutik egin. Bestela esango dute burutik nahasia zaudela. Jaunak burutik nahasten ez banau.

burutik oine(ta)ra adb. Goitik behera. Ik. burutik behera. Zazpi arrarik ez zuen burutik oinera. Burutik oinetara guztia legenarrez eta gaitzez betea nago.

burutik oine(ta)raino adb. Burutik oinera. Etxekoandrea burutik oinetaraino begira gelditu zitzaion. || Burutik oinetarainoko aldakuntzak.

burutik pasatu Bururatu. Ik. buruan pasatu. Ez zitzaion burutik pasatzen ere, ate hura bere aurrean itxi ziezaioketenik.

buruz 1 adb. Buruari edo adimenari dagokionez, buruaren edo adimenaren aldetik. Ik. mentalki. Gauza handiak egiteko ez da aski buruz eta besoz azkar izatea. Osasunez beti herbal, buruz beti oso. Horregatik buruz betikoa iraun arren, izanez ez nauk atzokoa. Buruz zuhur eta argia.

2 adb. Hitzez hitz errepikatzeko eran; hitzez hitz errepikatuz. Hutsa dela dotrina buruz jakitea, ulertzen ez bada. Hitzaldia ikasi zuela buruz ahalik ondoena. Ez da asko hauek buruz esaten jakitea; jakin behar dute hitz horiek zer esan nahi duten.

3 adb. Oroimenaz bakarrik baliaturik. Buruz ari naiz eta beharbada hutsen bat egingo dut.

4 adb. Burua edo adimena erabiliz. Gehiago egiten du buruz gizon honek, ezen ez eskuarekin ehun mila gizonek. Ez dituela gogaiak etorri ahala jaulkitzen; buruz eho, aztertu eta bahe xehean iragaziak bakarrik duketela harengandik mundura agertze-baimen. Jakintsu denak jarriak daude buruz ondo nekatzera.

5 adb. Zentzuz. Buruz eta jator jokatu duzu.

buruz aurrera adb. g.er. Muturrez aurrera. Buruz aurrera erori da.

buruz beheiti adb. Ipar. eta Naf. Buruz behera. Baina, etxekoandrea, buruz beheiti emana duzu-eta zure liburua!

buruz behera 1 adb. Ahuspez, beherantz begira. Buruz behera etzan da ohe gainean.

2 adb. Gorputzaren goialdea beherantz dagoela. Done Petri gurutzean buruz behera josita hil zen. Buruz behera erori beharrean zutik gelditu zen.

buruz buru adb. Aurrez aurre. Uharteari buruz buru zegoen etxea. Aukera egokia da buruz buru hitz egiteko. Buruz buru, bi bitara, eta lau lauren kontra aritu ziren bertsolariak.

buruz buru egin 1 Topo egin. Hola doalarik, buruz buru egiten du gizon batekin: Agur, adiskidea!

2 Talka egin. Elkar ez ikusirik, bi trenek buruz buru egin dute.

buruz buruka adb. Buruz buru, aurrez aurre. Iluntzean eta arratsean eginen dira finalerdiak esku-huska, bai buruz buruka eta bai binaka.

buruz buruko adj. Aurrez aurrekoa; banakakoa. Buruz buruko borrokan indartsuenak ziren. Buruz buruko txapelketa. Buruz buruko txapeldun izandako sei pilotari.

buruz gain 1 adb. Buruaren gainetik. Buruz gain labana luze bat jaurti zuen airean.

2 adb. Ahalbideen gainetik. Gure buruz gain bizi nahiak egiten du gure malurra.

buruz gain egin Egoera batek norbait gainditu, mendean hartu. Anitz urte baino lehen buruz gain egiten diote bere zor zahar eta berriek.

buruz gain ibili Erabat lanpeturik ibili, lanek gainditurik ibili. Egun haietan buruz gain genbiltzan; premia handiagoko beste hainbat konturi heldu behar izan genion.

buruz gain pasatu Zenbait kiroletan, aurkariari pilota edo baloia gainetik pasatu, hura ez iristeko moduan. Min handia egin zion eskuinez, eta buruz gain pasatu zuen aurkaria bi tantotan. Ez direlako egunero ikusten zelai erdiko arrastoaren atzetik atezaina buruz gain pasatzen duten jaurtiketak.

buruz goiti adb. Buruz gora. Buruz goiti etzan nintzen ohe gainean, sabaiari begira.

buruz gora 1 adb. Ahoz gora, gorantz begira. Emakumea buruz gora etzanda zegoen.

2 adb. Gorputzaren goialdea goian dagoela. Buruz gora edo buruz behera zuenik ere jakin gabe, egunkariari begira.

buru-zuri adj. Ik. buruzuri.

buru-zut adj. Ik. buruzut.

-en buruan Aipatzen den denbora-bitartearen edo gertaeraren ondoren. Ik. barru 7. Bost urteren buruan. Hiru egunen buruan piztuko naiz. Han hil zen zenbait urteren buruan. Azterketa nekagarrien buruan baizik ez du jakingo.

-en buruko -en buruan. Zenbait egunen buruko osoki sendatua zen.

-en bururako ez izan Zerbait aipatzen den pertsonarentzat baino gehiago izan. Ez da hori zure bururako egiten den gauza. Peru, ez da zure bururako gure jakinduria; anatomia ondo ikasteko behar da buru iratzarria.

(ez) buru(rik) ez buztan(ik) ez izan Zerbaitek zentzurik ez izan, logikarik ez izan. Ik. (ez) buru(rik) ez hanka(rik) ez izan. Bururik ez buztanik ez zuten solasak. Asmazio honek ez du ez buru eta ez buztanik. Nolaz igorri gaituzte ez buru ez buztanik ez zuen gerla batera? Zure ideiak ez du bururik, ez buztanik. Arnegiraino autobide baten eraikitzeak ez du ez buru ez buztan.

(ez) buru(rik) ez hanka(rik) ez izan Zerbaitek zentzurik ez izan, logikarik ez izan. Ik. (ez) buru(rik) ez buztan(ik) ez izan. Izan ere, proiektu honek ez du ez buru, ez hanka. Ideiak ez zuen ez bururik, ez hankarik. Eginiko inbertsio batzuek ez dute ez buru ez hankarik.

-i buruz 1 -rantz, -ganantz. Gizona heriotzari buruz doa. Nik ez dakit jendea zeri buruz doan.

2 -z, -en gainean, -i dagokionez, -a gaitzat harturik. Nahikoa hitz egin dugu gai honi buruz. Arana Goiri eta Azkue ez ziren talde berekoak euskarari buruz. Ez da hizkuntzarik Europa osoan euskara bezain ilun ageri denik bere jatorriari buruz.

-i buruzko -i buruz esapidearen bigarren adierari dagokion izenlaguna. Mogelen lanei buruzko argitasun asko dator ikerketa horretan.

eder2

iz. Edertasuna. Ederra harrigarri, baina ez beti harrigarria eder. Ez diote inori ederrean zorrik. Ederzalea banintzen ere, aspertu nintzen ederrez.

eder-min iz. Edertasun irrika.

erori, eror, erortzen

1 da ad. Zerbait, bere pisuak eraginik, beherantz joan; lurrera erakarria gertatu, oreka edo euskarria galduz. Ik. jausi. Behaztoparik gabe erortzen den harria. Behaztopatu eta erori. Erori eta jaiki. Lurrera erori. Atzerantz erori. Ahuspez erori zen. Belauniko erori. Amilka erori ziren zaldizkoak eta zaldiak. Korde gabe erori. Zerraldo erori zen. Maldan behera erori. Hilda erori. Harresiak erori ziren. Putzura erori. Zalditik ez erortzeko. Hostoak zuhaitzetatik erortzen hasi dira. Hegazkin bat erori zenean.

2 da ad. (Hedaduraz). Hortzen erdiak erori zaizkio. Oinaztarriak erori. Eguzkia zerbait erori artean. Zure zigorra eror bedi gure eta gure umeen gainera. Ondoko bokala erortzen zenean.

3 da ad. Nahigaberen batek eraginda, goibeldu. Bihotza, gogoa erori. Eroria egon.

4 da ad. Egoera oker edo gaizto batera erakarria gertatu. Gatibu, preso erori. Ez gaitzazula utz tentaldian erortzen. Bekatu itsusi batean erori zen. Besteren senarrarekin erortzen den neskatxa.

5 da ad. Zoriaz-eta mintzatuz, egokitu. Zortea erori zen Matiasen gainera. Loteria erori zaio.

6 da ad. (Dagokion osagarriak -ra atzizkia hartzen duela). Norbaiten iritzi, ohitura edo bizimodua onartu edo haietara egokitu. Zure nahira erortzen naiz. Baina, azkenean, erregeren otoitzetara erori zen. Orok behar genuke horretara erori, orok bat eginez.

7 (Partizipio burutuan, dagokion osagarriak -ra atzizkia hartzen duela). Lerratua, makurtua. Gizon ona eta ontasunera eroria. Zein bekatutara garen erorienik.

8 (Partizipio burutua izenondo gisa). Sudurra luzea eta eroria. Haritz eroriari orok egur (esr. zah.). || Ahuldua, hondatua. Aurpegi erori tristea. Mundua egun hauetan horren nahasia, hain eroria eta hondatua ikusirik.

9 (Partizipio burutua izen gisa). Erorikoa. Hitzak zazpi ziren, odoljarioak ere zazpi, batez ere, eta gero ikusiko dugunez, eroriak zazpi. Jose Luis Arrietak, izandako eroria dela medio, denbora galdu zuen.

erorian adb. (Batez ere ia erorian edo erdi erorian esapideetan). Erori beharrean, erortzeko zorian. Galtzak ia erorian. Erdi erorian diren monasterio eta komentu xarmagarriak. || (Aditzaren osagarriak hartzen dituela). Egiten zituen balantzekin, sasira ia erorian.

erortzeko min iz. Ipar. Epilepsia. Eri batek ardura izaten zuen erortzeko mina. Idiak edo behiak erortzeko mina duenean. Erortzeko minak hartzen zuen eta sinetsarazi zuen gaitz hori aingeru batek ematen zion zoraldi bat zela.

gau

1 iz. Eguzkiaren sarreratik irteerara hedatzen den denbora-bitartea; ilun dagoen egunaren zatia. Eguna eta gaua. Berrogei gau eta egun atertu gabe. Gauaren iluntasuna. Neguko gau luzeetan. San Joan gaua. Gaua etorri zenean. Gau aldera. Gauaren babesean. Gau bat igaro zuen han. Otoitzean egon zen gau guztia. Gau guztian lo egin gabe. Gau osoan lanean. Igande gau batean. Gau hartan bertan. Gau hartako hamaiketan. Gauaren erdian. Gaueko hamabiak. Gau argia. Gau iluna. Izarrik gabeko gau beltza. Hiru egunez eta hiru gauez. Gau oroz. Gau guztiez (Ik. gauero). Eztei gaua. Ezerezaren gau beltzean. Uda-gau bateko ametsa.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Gau loa. Gau amets bat izan da bakarrik. Ilargipeko gau-ibili ezkutuan. Gau jaietako jolasetan. Gau lapurra bezala.

gau(a) egin 1 du ad. Gaua igaro (toki batean). Donostian gaua eginda. Askotan egin izan dut gaua ardandegi hartan.

2 da ad. Gautu, ilundu. Gaua egin zenean, lotara erretiratu zen.

gau afari, gau-afari iz. Gauerdiko afaria.

gaua galdu Gaua lo egin gabe igaro. Zer da gauzarik onena logalea ekartzeko? gaua galtzea.

gauak egun egin Gauaz lan egin. Gauak egun eginez, igandeak astelegun, zuhurtziaz bilduko dute haurrak hazteko doia.

gauak gauari adb. Ipar. Gau betean, gau beranduan. Ik. gauez gau. Anitz gizon gazte, maiz, gauak gauari, amoros dabiltza, neska batzuen leihoetara harrixkak botatzen, haiekin amultsuki mintzatzeko.

gauaz adb. Gaueko orduetan. Gauaz kandela argitan irakurtzen. Gauaz ibiltzen dena.

gauazko adj. Gauekoa. Gauazko ohoina.

gau bele, gau-bele iz. Zataren familiako gau hegaztia, lumadi ilunekoa, airean harrapatzen dituen intsektuez elikatzen dena (Caprimulgus europaeus).

gau berandu iz. Gaueko lehen orduez gerozko garaia. (Batez ere leku-denborazko atzizkiekin erabiltzen da). Gau beranduan etxeratzen zen. Gau berandura arte —gauerdira arte ere, ez gutxitan— jo eta jo aritzen dira.

gauean berandu adb. Gau beranduan. Gauean berandu etorri zen.

gaueko 1 adj. Gauari dagokiona; gauaz egiten dena. Ik. gau 2; gautar; gauazko. Gaueko iluntasunaz gazteak baliatzea gaiztakerietarako. Gaueko lanak, egunaz lotsa. Gaueko ibilerak.

2 adj. Animaliez mintzatuz, gaueko bizitzara egokitua dena, bizimodu gautarra duena. Pistola txikiak azaldu zirenean, ezkutatu ziren gaueko piztiak. Gaueko animaliek, mapatxeek eta arrabioek, adibidez, zuri-beltzean ikusten dute.

gau eskola, gau-eskola iz. Arratsaldea bukatu ondoan ematen den eskola; eskola horiek antolatzen dituen elkartea. Gau eskolen Elkartea.

gau eta egun adb. Etengabe. Gau eta egun negar eginez. Gau eta egun kontu berarekin.

gau eta gauerdi adb. Gau beranduan; gau berandua arte. Gau eta gauerdi taberna-zulo horretan sartuta egoten da. Parrandan dabilena gau eta gauerdi.

gauetik goizera adb. Bat-batean, denbora-bitarte laburrean. Ik. goizetik gauera 2. Ez da, horratik, gauetik goizera ikasten den lana. Egun batez, gauetik goizera, hilotzik aurkitu zuten ohean.

gauez adb. Gauaz, gaueko orduetan. Ate horiek beti daude irekiak, hala gauez nola egunez.

gauez gau Gau betean. San Josef jaiki zen ordu berean eta gauez gau eman zen bidean.

gau hontz, gau-hontz iz. Bizk. Hontza.

gau jagole, gau-jagole iz. Bizk. Gauzaina.

gau lore, gau-lore iz. Lurralde epeletako landarea, kolore askotako eta usain sarkorreko loreak, eguzkia sartu ondoren irekitzen direnak, ematen dituena (Mirabilis jalapa).

gau mahai, gau-mahai iz. Ohearen burualdean kokatzen den altzari txikia, gauean behar diren gauzak gordetzeko edo jartzeko erabiltzen dena. Ik. mesanotxe. Gau mahaiko lanpara.

gau min iz. Gau betea. Sartu zen, gau minean, emazte haren etxean. Gau minean, ilunpetan egiten duguna.

gau on interj. Gabon. Jainkoak dizula gau on. —Gau on. —Bai zuri ere.

gau-pasa adb. Gaua igarotzen. Ik. gaupasa. Barkoxen gelditu zen gau-pasa.

[Oharra: deklinabide berezia du: gauk, gauri, gauren, gauez mugagabean, eta gauean, gaueko, gauetik, gauera singularrean].

goi

1 iz. Edozein gauzaren barrenean, lurretik urrutien dagoen aldea. Ik. gain1 1. Anton. behe. Berea da zerua, lurra ere berea, berarena guztia, goia eta behea. Eskailera bat, oina lurrean eta goia zeruan zituena.

2 iz. (Leku atzizkiekin, singularrean). Ik. gora. Goian zegoen, bere gelan. Goitik datorrena. Goitiko mintzo bat. Etxearen goiko leihoan (Ik. goiko). || Lehen goi samar ginenak azkar goaz behera. || Goi-goitik jausirik. Goi-goian dago. Goi-goiko mailan.

3 iz. Gailurra. Alpeetako goi hozkirrietara.

4 iz. (Singularrean nahiz pluralean). Zerua. Zenbat izar eder goi zabaletan! Goi urdinari so. Lurreko abere eta goietako hegaztiak. Aintza Jainkoari goietan. Han goian ikusi arte. Goian bego.

5 iz. (Hitz elkarketaren lehen osagai bezala, hainbatetan, 'jainkozko, naturaz gaindiko' esanahiaz). Goi bizitza. Kristautasunaren muina goi maitasuna da. Goi ondasunak.

6 adj. Garaia. Ik. goien. Zeru goia. Izadia eta giza bizitza izaki goi batengandik zintzilik bezala daudela. Gauza goiago eta miragarriagoetarako eginak gara. Zeru goietan.

goi agerpen, goi-agerpen iz. Errebelazioa, agerpena.

goia jo Heg. Puntu edo mailarik gorena iritsi. Ik. gailurra jo 2; goiena jo. Biztanleen hazkundeak goia jo zuen hirurogeiko hamarkadan.

goian bego Hil den norbaiten arimaren alde erregutzeko edo hil den norbait aipatu ondoren erabiltzen den esapidea. Gazterik egin zituen lur honetako aldiak; goian bego! Guadalupeko ibilaldia Joxe Albisua (goian bego) Oiartzungo bikarioa zela, 1987. urtean, hark Ama Birjinaren omenez martxan jarri zuen ibilaldia da.

goian behean adb. Gogotik, indarrez. Euria goian behean ari zuen. Elurra goian behean ari du. Meza-ezkila goian behean joka hasi zen.

goian zerua eta behean lurra adb. Ezer gabe. (Maiz gelditu eta kideko aditzekin erabiltzen da). Goian zerua eta behean lurra bizi ginen. Etxea hondakin-multzo bihurtu dietelako eta, ezer gabe, goian zerua eta behean lurra, geratu direlako. || Geratu zen gizagaixoa goian zerua eta behean lurra baino beste barik. Goian zerua eta behean lurra zutela atera behar izan zuten etxetik.

goi arnasa, goi-arnasa iz. Inspirazioa. Ik. goiargi. Minervaren kuttunek berezko duten goi arnasa.

goi bilera, goi-bilera iz. Munduko agintari nagusien bilera, garrantzi handiko gaiak eztabaidatzeko egiten dena. Ik. gailur 4. Adierazpen horiek Moskun egiten ari diren Klima Aldaketari Buruzko Goi Bileran egin dituzte. Madril aukeratu zuten nazioarteko goi bilera egiteko, 1991ko urrian.

goi eta behe 1 adb. Goitik behera, alde guztietatik. Irauli nuen etxe guztia, goi eta behe. Italia goi eta behe ezagutzeko.

2 adb. Euriaz eta kidekoez mintzatuz, gogotik. Bota zuen euria goi eta behe.

goi haga, goi-haga iz. Teilatuaren zurajean, gapirioak gainean botatzeko jartzen diren hagetako bakoitza. Ik. petral2 1.

goi hats, goi-hats iz. Goi arnasa, inspirazioa.

goi hodei, goi-hodei iz. pl. Meteorol. 7.000 metrotik 13.000 metrorako garaieran eratzen diren hodeiak. Zerua ez da erabat oskarbi egongo, baina goi-hodeiak baino ez direnez izango, giroa argia eta eguzkitsua izango da.

goi kargu, goi-kargu iz. Gobernuan, erakundeetan eta enpresa handietan, erantzukizun eta aginte handiko kargua. Biok izan ditugu, gainera, goi karguak unibertsitateko administrazioan.

goi kargudun, goi-kargudun iz. Goi kargu bat betetzen duen pertsona. Gobernuko hainbat goi kargudun finantza arloan jardundakoak dira.

goiko alde iz. Goian dagoen aldea. Ik. goialde. Zubiaren goiko aldetik. Goiko aldeko saila.

Goiko Jaun iz. Jainkoa.

goikoz behera adb. Azpikoz gora, hankaz gora. Mahaiak goikoz behera bota zituen. Herriko gauza guztiak goikoz behera eta azpikoz gora erabili zituzten.

goi lautada, goi-lautada iz. Goi ordokia.

goi maila, goi-maila iz. Goiko maila. Goi mailan ageri da Xenpelar bertsolarien artean.

goi mailako, goi-mailako adj. Goi mailako andrea. Goi mailako antzerkia. Haren ama ere goi mailako kirolaria izan zen.

goi mendi, goi-mendi iz. Garaiera handiko mendia. Gaztea izanagatik, goi mendian zaildutako mendizalea zen. Goi mendian trebatzeko ikastaroa. Goi mendietan neguan ohikoak izaten dira elurteak.

goi min, goi-min iz. Altitude handietako oxigeno faltak eraginiko ondoeza. Ez al duzu goi minik sumatu mendi horietan? Goi minak harturik zeuden.

goi nafarrera, goi-nafarrera iz. Euskal dialektoa, Nafarroako ipar-mendebalean eta erdialdean, eta Gipuzkoako ipar-ekialdean mintzatzen dena. Goi-nafarreraz ematen zituen berriak.

goi ordoki, goi-ordoki iz. Altitude handian dagoen ordoki zabala. Hego Amerikako goi ordokietan.

goitik behera 1 adb. Goiko aldetik beheko aldera. Goitik behera zintzilik. Elizako oihala goitik behera urratu da. Herri xume jatorrari goitik behera begiratzen dioten horietakoak. Bere buruari gehiegi zeritzon eta goitik behera begiratzen zion lehengusuari.

2 adb. Alde guztietatik, osorik; burutik burura, hasieratik bukaeraraino. Garbitzen da etxea goitik behera. Goitik behera arrapaladan ikertu ostean.

3 adb. Euriaz eta kidekoez mintzatuz, gogotik. Euria goitik behera ari du.

goitik beheraino 1 adb. Goiko aldetik beheko alderaino. Ik. goitik behera. Eskailera burutik amildu eta goitik beheraino, zuzen.

2 adb. Burutik burura, hasieratik bukaeraraino; osorik, guztiz. Goitik beheraino miatu zidaten etxea. Goitik beheraino zuriz jantziak. Erdaraz ari ziren ikastetxe guztietan, baina jendea euskalduna zen, goitik beheraino.

hagin1

1 iz. Letaginen atzean dauden hortzetako bakoitza, janariak birrintzeko gai dena. Hortz-haginak. Hagin bat atera diote. Min duen haginera mihiak laster (esr. zah.).

2 iz. Bizk. Hortza. Berbak hagin artean nahasi gabe. || Esr. zah.: Haginak hurrago ahaideak baino. Ogi gogorrari hagin zorrotza.

3 iz. Artropodo batzuen, bereziki krustazeoen, gorputz adar atzitzailea, elkarrengana hurbiltzen diren bi atal zurrunek osatua dena. Ik. pintza 2.

haginak berdindu Heldutasuna iritsi, zentzua izatera heldu. Ik. hortzak berdindu. Aspaldi berdindu zitzaizkidan niri haginak, gauza horiek sinesteko. Haginak berdinduta dauzkat.

haginak erakutsi Hortzak erakutsi. Haginak erakutsi behar dizkiogu etsaiari.

haginak estutu 1 Hortzak estutu. Haginak estutuaz ezpainetatik odola ateratzeraino.

2 (Eginahal guztian jardutearen edo haserreari edo amorruari eusteko ahaleginaren irudi gisa). Azken kilometroetan atzean geratzetik gertu egon zen, baina memento erabakigarrietan haginak estutu eta hainbestean amaitu zuen. "Ez duzu lotsarik" esan nion, haginak estututa.

hagineko (haginetako) min iz. Haginetako mina oso gauza txarra da.

haize

1 iz. Airearen higidura, atmosferako presioaren edo tenperaturaren diferentziaren ondorioz sortzen dena. Haize hezea, lehorra, hotza, epela, beroa, errea, zakarra, gogorra, nahasia. Jainkoak haize handi bat igorri zuen. Haize biguna, eztia, gozoa, mehea. Haize erasoa. Haize motak. Ipar haizea, hego haizea. Ipar haizea ari zen marruka. Haizea atera du. Haizea jaiki da, altxatu da. Haizea baretu zenean. Haizezko ekaitza. || Esr. zah.: Haizea nora, kapa hara. Hara haize, hara aise. Laguna, izorra hadi airez, erdiko haiz haizez. Behor-txoria kantuz, haize gaiztoa bidean txistuz.

2 iz. Atmosferako gertakari baten ondorio ez den aire-higidura. Itxi ezazu atea, haizea ez zait komeni eta. Leihotik haizea sartzen zen autobusean.

3 iz. Airea. Ik. haizea hartu; haize egin;  + haize eman; haizean; haizetan; haize zabalean; haize zulo. Haizez puzturik zeuden zahagiak. Haizea behar dut, itotzen ari naiz eta! Zikin gabeko haize garbia arnastu dezaten. Tripa ez du betetzen hiriko haizeak, baizik lurretik bildu janari maiteak.

4 iz. (Musika-tresnez mintzatuz). Perkusio, hari eta haizezko instrumentuak. Haize instrumentuak jotzen dituzten musikariak.

5 iz. (Esapideetan). Haize huts eta ergelkeria dira munduko ohore guztiak. Estropada unea ez da urruti, eta hantxe dabiltza apustulariak, haize guztietara apustuak botatzen. Haizea buruan eta ibili munduan. Haizea bezain arina eta aldakorra. Azkar, haizea bezain azkar, bideari ekin zion. Ez dakit zer haizek jo duen, halako astakeriak esateko. Haize txar batek harrapatu eta elbarri gelditua da (Ik. aire gaizto 2). Zenbat iraun duten buru hartan sortu eta jaso ziren haizezko dorreek! Ea Europako haizeak onak ala kaltegarriak ditugun. Gazte horiek batzordera dakarten haize berria. Herriko eta atzerriko haize berrien eraginaz. —Noiz pagatuko didazu? —noiz?, haizerik ez den urtean.

6 iz. pl. Sabelean gertatzen den gas pilaketa. Ume horrek haizeak ditu.

7 iz. (Singularrean nahiz pluralean). Handiustea, harrokeria. Haize batzuk baditu neskatxa horrek!, ezta markesaren alaba balitz ere!

haizea hartu Haizea hartzera atera ziren. Inguratu ziren atari aldera, oheratu baino lehenago haize pixka bat hartzeko ustean. Udaberriko haize freskoa hartzen.

haizea hartzera bidali 1 Lgart. Norbait modu txarrean joanarazi; norbaiti haserrea edo gaitzespena modu txarrean adierazi. Ik. pikutara bidali; antzarak ferratzera bidali. Datu zientifikoren bat eskaini behar zion, haizea hartzera bidaliko ez bazuen.

2 (Gauzez mintzatuz). Lgart. Azterketa gainditu zuenean, haizea hartzera bidali zituen liburuak. Dena haizea hartzera bidaltzeko tentaziorik izan al duzu noizbait?

haizea hartzera joan (Aginterazko aditzekin, arbuio bizia adierazteko). Lgart. Ik. pikutara joan. Zoaz haizea hartzera!

haizea ibili Ik. haizeak jo. Haizea dabil. Gaur ez dabil haizerik. Barnetegi bero batean, eta ez haizea dabilen tokian. Euria eta kazkabarra ari zuen, eta haizea zebilen. Haize hotza zebilen.

haizeak erabili (Zerbait egiteko) asmoa izan. Ezkontzeko haizeak zerabiltzan.

haizeak jo Ik. haizea ibili. Itsasoan dabiltzanak, kontrako haizeak joagatik, ez dira berehala errenditzen. Abere eriak egon behar du haizeak jotzen ez duen tokian.

haize alde adb. Ipar. Aldeko haizearekin. Ik. haizealde. Haize alde, ontzia bost egunez sartu zen Gaetan. Haize alde, nornahik egin dezake auzapez baten lana.

haizean adb. g.er. Airean. Haizean barrena doa.

haizea poparean Haizea popatik.

haize arka, haize-arka iz. Haize emateko tresna, zurezko kutxa batez eta ura darion hodi bertikal batez osatua, antzinako oletan larruzko hauspoen ordez zenbaitetan erabiltzen zena.

haize arrosa, haize-arrosa iz. Hogeita hamabi puntako izar itxurako irudia, ostertzeko norabide nagusiak irudikatzen dituena.

haize-babes adj. Tokiez mintzatuz, haizeak jotzen ez duena, haizetik babestua dena. Toki hezea eta haize-babesa.

haize beltz iz. Haize hotz eta gogorra; euri haizea. Ik. haize gorri. Han, neguak epelak dira eta haize beltz garratzek ez dute behin ere jotzen.

haize bolada, haize-bolada iz. Haize kolpea. Ik. haizealdi; haize burrunba. Inongo haize boladak ere ez dizkio hostoak erauzten. Orduko 100 kilometroko haize boladak izango ditugu.

haize buhunba, haize-buhunba iz. Ipar. Zah. g.er. Haize bolada.

haize bunbada, haize-bunbada iz. Haize bolada. Haize bunbada gogorrak.

haize burrunba, haize-burrunba iz. Lap., BNaf. eta Naf. Haize bolada. Horretan, haize burrunba zakarra atera zuen.

haize egin Putz egin, haize eman. Aulkiko hautsari txukun-txukun haize eginda, bertan ezarri zuen. Vantur-ko haize goxoak haize egiten zuen.

haize eihera, haize-eihera iz. Ipar. Haize errota. Laborariak, karrika hegian punpa eta jauzika hasten ziren, besoak atzoko haize-eihera zaharren antzera itzulikatuz.

haize eman 1 Putz egin, haize egin. Suari haize ematen ari bazara. Haize eman zuen haien gainera, eta esan zien: har ezazue Espiritu Santua. Hauspoak haize ematetik gelditzen direnean.

2 Norbait zerbait egitera, batez ere burugabekeriak egitera, bultzatu. Senargaia haize ematen ari zaio.

haize erauntsi, haize-erauntsi iz. Haize erasoa. Trankilago bizi gaitezke uholdeek eta haize-erauntsiek inarrosten ez duten etxean.

haize errota, haize-errota 1 iz. Haizeak ibilarazten duen errota. Ik. errota. Haize errota bezala narabilzu beti.

2 iz. Garia eta antzeko laboreak haizatzeko tresna.

haize fin 1 iz. Haize hotza. Ik. haize min. Hau hotza!, haize fin honek ebakitzen ditu bazter guztiak.

2 iz. Haize eztia, mehea.

haize gorri iz. Haize oso hotza. Ik. haize beltz. Bai, aurten haize gorria ibili da, eta horrek galdu dizkigu artoak.

haize hego iz. Hego haizea. Ehiztariak haize hegoaren beha dira. Haize hego gauetan.

haize(a) izan (Singularreko hirugarren pertsonan). Haizea ibili. Haize denean, babestu. Haize handia da. Kontrako haizea denean.

haize kirri iz. Haize leun eta atsegina. Haize kirriaren eraginez dardaratzen diren hostoak. Haize kirria eragotzi nahi eta zikloia eragin.

haize kolpe, haize-kolpe iz. Bat-bateko haize gogorra, berehala baretzen dena. Erroak barna dituen arbola ez du edozein haize kolpek lurreratzen.

haize kontra adb. Ipar. Kontrako haizearekin. Haize kontra doanak mila arteka eta ataka baditu igarotzeko.

haize laster, haize-laster iz. Aire masa baten higidura jarraitua. Deusek ere ez du gaitz gehiago ekartzen hezetasunak eta haize-lasterrek baino.

haize leku, haize-leku iz. Haizea ibiltzen den tokia. Ik. haizegune. Haize lekua da Zaragoza, Donostia baino haizetsuagoa; Ipar gorriak gogor jotzen du Ebro ibarreko landa biluzietan. Elgetako arkupea, munduko haize-lekurik handiena.

haize min iz. Haize hotza. Ik. haize fin. Txingorra eta haize mina leihoetatik intzirika sartzen ziren. Egunsentiko haize mina hartzeko.

haize oihal, haize-oihal iz. Bela. Mastak eta haize oihalak. Haize oihala eraitsi, jaso, bildu. Haize oihala zabaldu.

haize orratz, haize-orratz iz. Metalezko pieza birakorra, eraikinen goienean kokatzen dena, haizeak nondik jotzen duen adierazten duena. Haize orratz berriak jiraka teilatuetan.

haizetan adb. g.er. Airean. Egun hona, bihar hara ibiliko gara; orbela haizetan bezala.

haize ufako, haize-ufako iz. Haize bolada. Gain hartan, haize ufako batek hodeiak baztertzen ditu. Garaziko eskualdean, larrazkenean badira haize ufako handiak, haize hego azkarrak.

haize zabalean Aire zabalean.

haize zirimola, haize-zirimola iz. Haize zurrunbiloa. Gaur goizean, euri eta haize zirimola izugarri batek inarrosi gaitu.

haizezko soinu iz. Haizezko musika-tresna.

haize zulo, haize-zulo iz. Labean urtzen diren piezetan gerta daitekeen aire burbuila.

haize zurrunbilo, haize-zurrunbilo iz. Haizezko zurrunbiloa. Ik. haize zirimola. Bitartean, haize zurrunbilo gaitza sortu zen.

lau haizeetara adb. Bazter guztietara, norabide guztietan. Keak lau haizeetara barreiatu zuen okela errearen usaina. Nahi adina mikrofono izan ditu eskura, bere gezurrak lau haizeetara zabaltzeko. Ez ibili lau haizeetara oihu egiten. Lau haizeetara aldarrikatuko du egia.

harri

1 iz. Mea-materia gogorra, lurraren azalean (azal-azalean nahiz barnean) masa gotorretan aurkitzen dena. Harri zatia, puska. Harria baino gogorragoa. Betiko itoginak harria zulatu, eta aldi luzeak guztia ahaztu (esr. zah.).

2 iz. Gai horren mota berezia. Ik. kareharri; harrikatz. Diamantezko harria bezain gogorra. Lurpe gordean aurkitzen diren urre eta zilar, diamante eta beste harri ederrak.

3 iz. Eraikuntzan erabiltzen den harria. Harrizko zubia. Harrizko mailak (Ik. harmaila). Harrizko aska (Ik. harraska). Harria jo, pikatu, leundu. Harri landua (Ik. harlandu). Harrizko atala. Azpian lur hotza, gainean harria.

4 iz. Harri zati ez oso handia, norberak eraman edo bota dezakeena. Harri bat bota zion. Bekaturik ez duenak lehen harria jaurti dezala. Habaila-harria. Harri artean erortzen diren gari-haziak. Harri biribilez estalia. Harri pila bat. Barka, behin eta berriz harri horretan behaztopa egiten badut. Dabilen harriari ez zaio goroldiorik lotzen (esr. zah.).

5 iz. Erabilera bereziren bat duen harri zatia. Ik. hilarri. Esne harria.

6 iz. (Gogortasunaren irudi bezala). Harrizko bihotza. Han gosez hil dira gure arbasoak, kapoiz asetzean gaskoi harrizkoak. Zer uste duzue, harrizkoa naizela?

7 iz. (Erkaketetan, zerbaiten edo norbaiten gogortasuna azpimarratzeko). Jende zaildua eta zakarra, harria baino gogorragoa. Harria baino gogorrago dut burua.

8 iz. Harriabarra. Ik. harri erauntsi. Euria eta harria ari zuen. Harri-jasa handi batek harrapatu zituen.

9 iz. Giltzurrunetan, maskurian, gernubideetan eta gorputzeko beste zenbait organotan gertatzen den ale gogorra. Idiak harria badu bixikan. Gibel harria.

10 iz. Zorigaitza, ezbeharra; hondamendia. Hau da harria etorri zaiguna! Txorakerietan gau eta gauerdi, harria etxera biltzen.

harria bota Harria egin. Harria bota omen du Irun aldean.

harria egin Ale larriko txingorra bota. Ekaitza eta harria egin ez zezan.

Harri Aro iz. Historiaurrea banatzen den bi aroetako lehena, Metal Aroaren aurrekoa, gizakia harria lantzen hasi zena.

harri baliotsu iz. Harribitxia.

harri bizi 1 iz. Lurrean, berezko lekuan dagoen harria edo haitza. Hilobi berria, harri bizian egina.

2 iz. Harribitxia. Urre eta harri bizizko koroa.

harri egin (harri egina, eginda, eginik esapideetan). Heg. Harritu. (gelditu, egon eta kideko aditzekin erabiltzen da). Hilketa izugarri honek guztiak harri eginik utzi zituen.

harri erauntsi, harri-erauntsi iz. Harriabarra, harri jasa. Harri erauntsiak hondatutako mahastiak.

harri eta belarri adb. (egin, gelditu eta kideko aditzekin). Harri eta zur. Harri eta belarri eginik, eta lur jorik gelditu nintzen.

harri eta zur adb. (egin, gelditu eta kideko aditzekin). Guztiz harriturik. Mattin aurrez aurre ikustearekin harri eta zur gelditu zen. Harri eta zur eginik gelditu zen Augusto.

harri iraitzi, harri-iraitzi iz. g.er. Harrikada (tartea). Urrundu zen haietarik harri-iraitzi baten ingurua.

harri jasotzaile, harri-jasotzaile iz. Harri-jasotzean aritzen den kirolaria. Dema ezin parekatuagoa irten zen, izan ere, hiru harri-jasotzaileek 18 altxaldi atera baitzizkioten lehen harriari. Harri-jasotzailea 275 kiloko harriarekin marka ezartzen saiatuko da.

harri jasotze, harri-jasotze iz. Herri kirola, harria lurretik sorbaldaraino jaso, berdindu eta gorputzaren aurrealdetik lurreratzen uztean datzana. Bi aizkora-saioen artean, harri-jasotze proba izango da ikusgai. Harri-jasotze saioak.

harri koadro iz. Harri-jasotze saioetan erabiltzen den harri mota, prisma angeluzuzen formakoa. Ik. koadro 6. 250 kiloko harri koadroa.

harri koskor, harri-koskor iz. Harri alea. Harri koskor artean bada ere, garia galanki ematen duten lurrak.

harri kubo iz. Harri-jasotze saioetan erabiltzen den harri mota, kubo formakoa. Ik. kubo 4. 105 altxaldi egin zituzten 125 kiloko harri kuboarekin, ordu erdiko txanda bakarrean.

harri lantze, harri-lantze iz. Harria lantzea. Orotarik bada: joste lan, margolan, zur ala harri lantze eta abar.

harri meta, harri-meta iz. Harri pila. Harri meta handi batekin estali zuen gorputz hila.

harri min, harri-min iz. Giltzurrunetan, maskurian, gernubideetan eta gorputzeko beste zenbait organotan harriak sortzea. Harri-mina du.

harri pikatu iz. Ipar. eta Naf. Harlandua. Ez duzu aldarea harri pikatuz eginen.

harri pikatzaile, harri-pikatzaile iz. Hargina. Harri-pikatzaileak kiski-kaska arrokaren kontra.

harri preziatu iz. Harribitxia. Esmeralda harri preziatu ederra da.

harri ukaldi, harri-ukaldi iz. Harria jaurtitzea, harrikada. Harri ukaldiz hil. Lehen harri ukaldia bota biezaio.

harri ukaldika, harri-ukaldika adb. Harrika. Sugea harri ukaldika hil.

harri xehe iz. Harri ale txikia.

harri zabal iz. Harlauza. Jainkoak eman zizkion bi harri zabaletan bere manamenduak.

harri zilindro iz. Harri-jasotze saioetan erabiltzen den harri mota, zilindro formakoa. Ik. zilindro 3. Zortzi arroako harri zilindroa.

haur

1 iz. Giza umea. Urtebeteko haurra. Hamaika urteko haur eme bat. Bataiatu gabeko haurrak. Haur eta gazteei. Izan ere, zer gara gizonak, haur handi batzuk baizik? Haur bat besoetan, beste bi ondotik. Jainkoak bere haurrez duen artaz. Izango da, beraz, lurrean zure odoletiko haurretarik, zeruan izar bezainbat. Ez ahal da hilko euskara, biziko ahal da luzaroan, etsaiak etsai, behinola ugaria zen familia zahar batetik gelditzen zaigun haur bakar hori! Jesus haurra. Bularreko haurra. Haur zenetik. Haurrak hazi, nekeak hasi (esr. zah.).

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Haur talde bat. Haur hizkuntza. Haur kanten bilduma bat. Haur jolasak atsegin zituen. Lehen baino hobeto ezagutzen ditut orain haur liburuak. Haur ametsetan bezala. Haur pornografia.

haur-behar 1 adj. Ipar. eta Naf. Haurduna. Emazte haur-beharren laguntzailea.

2 (Adizlagun gisa). Ik. haur-beharretan. Ohartu nintzen haur-behar nintzela. Haur-behar gertatu nintzen arrunt gazte nintzelarik.

haur-beharretan adb. Ipar. eta Naf. Haurdun. Haur-beharretan zara, eta seme bat sortuko duzu. Toberen aitzakia hauxe zen: emaztegaiaren ahizpa haur-beharretan ezarri zuela.

haur besoetako iz. Besoetakoa.

haurdanik adb. Batez ere Ipar. Umetatik. Haurdanik urrundua sorterritik.

haur denbora, haur-denbora iz. Haurtzaroa. Haur denboran ikasitako kristau ikasbidea.

haur egin Erditu. Gazteak ezkon daitezen eta haur dagiten. Haur egiteko egunetara heldu zenean. Emakume haur egin berriak ezin sar zitezkeen elizan.

haur egite, haur-egite iz. Erditzea.

haur egozte, haur-egozte iz. Haur galtzea.

haur eskola, haur-eskola iz. Hezkuntza sisteman, haur txikienentzako ikastetxea. Ik. haurtzaindegi. Auzoko haur eskola berria.

haur galtze, haur-galtze iz. Haurra, jaio baino lehen, hiltzea. Ik. abortu; hilaurtze. Haur galtzearen aldeko legea dela eta.

haur hezkuntza, haur-hezkuntza iz. Nahitaezko eskolaldiaren aurreko hezkuntza, haurraren garapen fisikoa, afektiboa, soziala eta intelektuala lantzea helburu duena. Ik. eskolaurre. Ez nago etxeko lan neurtuen aurka, baina haur hezkuntzan sekula ez luke egon beharko etxeko lanik. Herrian badira 52 haur gutxienez, haur-hezkuntzan euskaraz ikasi nahi dutenak.

haur hotz iz. Ipar. Haur txikia. Haur hotza, mukizua baizik ez zen oraino. Haur hotza zelarik, sei urtetan itsutua.

haur min, haur-min iz. pl. Erdiminak, haurgintzako oinazeak. Haur-min handiak. Efratara baino lehen haur-minek hartu, eta munduratu zuen seme bat, Benjamin zeritzana. || Mendi bat haur-minetan orroaz ari zen.

haur oihal, haur-oihal iz. Pixoihala. Aurkituko duzue haur bat, haur oihaletan bildurik eta aska batean eratzanik.

haurra galdu Umea galdu. Ik. abortatu. Ez dut nire haurdunaldia lehenago iragarri, haurdun egon nintzen lehen aldian haurra galdu nuelako.

haurra(k) izan 1 du ad. Erditu. Amarengana etorri haiz haurra izan bitartean. Haurra izateko kinkan.

2 du ad. Seme-alabak izan, familia izan. Geroztik hiru haur izan ditu, Parisen dabil inude. Ez dute haurrik.

haurrean adb. Ipar. Haur denboran, umetan. Hire koplak ikasi dizkiat haurrean.

haurreko adj. Ipar. Umetakoa. Haurreko urteak dira urterik hoberenak. Haurreko lagunak. Nire haurreko leku maitatua.

haurretan adb. Haur denboran, umetan. Ik. haurrean; txikitan. Esatekoak esaten asmatzen duena, haurretan itzain ibilitako idazlea.

haurretik adb. Ipar. Haurdanik, umetatik. Semeak dituzunean, eskola itzazu haurretik. Haurretik zahartzera. || Haur-haurretik omen zuen amets hori.

haur txiki iz. Haurra, bereziki urte gutxiko haurra. Ik. haurtxo; ume txiki. Bi haur txiki zituen. Eta zenbat haur txiki, karrikan eta karrikatik kanpo, katixima frantsesez ikasten hasiak!

haur ukaite, haur-ukaite iz. Ipar. Erditzea. Hamabortz egunez, beraz, aita amaren ondoan egoten ahalko da, elkarrekin gozatzeko haur-ukaite egun berezi horiek ekartzen duten zoriona.

jakin-min

iz. Jakiteko edo zerbait jakiteko gogo bizia. Ik. jakin-nahi 2. Jakin-mina zuen Sokratesek. Jakin-mina sortzen duen liburua. Irakurlearen jakin-mina zirikatzeko. Kanpoko mundua, nahiz jakin-minaren pizgarri izan, ez da beste gizakiren bat bezain ernagarri guretzat.

jakin-minez adb. Jakiteko edo zerbait jakiteko gogo biziz. Jakin-minez irrikan nauzu. Udaltzaina jakin-minez hurbildu zitzaien, kartelen azalpena jakin nahian. || Haren berrien jakin-minez. Nongo herritarra zen jakin-minez.

lagun

1 iz. Norbaitentzat, berarekin jolasean, lanean edo kidekoetan aritzen den pertsona. Ik. kide. Adiskideak, batez ere politika arloan, ez dira lagun nahitaez. Eskola-lagunak izan ziren. Bideko laguna. Horra zure laguna dantzarako. Lagun ona, gaiztoa. Lagun artean (Ik. lagunarte). Antzezlanak txikitako lagun-talde bat du protagonista. Batzorde lagunekin batera. Bere hizketa-lagunarekin. San Maurizio eta haren lagun martiriak. Ezezagunik ez har lagunik (esr. zah.). || Atsekabea da ene laguna.

2 (Izenondo gisa). Xalbadorri bertsolari lagun batek esan zionez.

3 (Multzo bateko kide bezala). Ardia bere lagunei azkentzen zaienean. Oinetako bat eta bere laguna. Elkarteko lagunen artean. Bertako hizkuntzaz bakarrik mintzatzen direnak ez dira 41.155 lagun baizik. Abiatu ginen, beraz, Kanbotik zazpi lagun, hiru gizon eta lau andre. Beribilean zihoazen lau lagunak hilak gertatu ziren. Han lehertu izan balitz, bostehun lagun akabatuko zituen gutxienez. Euskal Herriko hainbat txokotatik hurbildutako lagun andana bildu zen Tolosako plazan. || Ipuin lagunak, nahiz abere mutuak nahiz hala-holako gizon-emakumeak, bizirik daude egilearen irudimenean. Esateko, ez da liburuan lagun bat baizik nabari: Lekeitio.

lagun egin Norbaitekin batera norabait joan; norbaiten aldean hari laguntza emanez egon. Ik. lagundu. Etxeraino lagun egin diot adiskideari. Bi orduan lagun egin zioten hilotzari, kandelen argitan. Zuri lagun egiteko beti iraungo duen lorian.

lagun eraman Laguntzat eraman, laguntza gisa eraman. Bere semea eraman zuen lagun.

lagun handi iz. Adiskide mina. Ik. lagun min. Urte asko dira nire lagun handia dena. Gaztetako lagun handia. Burugogortxoa zen, baina lagun handia zuen Krispin.

lagun hartu Laguntzat hartu, laguntza gisa hartu. Zerbitzari leial bat lagun harturik. Komentuko anaia bat hartu zuen lagun eta bidean jarri zen. Txakur gose batzuk harturik lagun.

lagun hurko iz. Hurbileko laguna; bereziki, pertsona, norberaren kidekotzat hartua. Lagun hurkoa bihotzez maite izan. Zure lagun hurkoa maiteko duzu. Lagun hurko behartsuari gogortasunez begiratzea.

lagun izan 1 du ad. -en laguntza izan. Allende, beste asko lagun dituela, heriotzara eraman dutenak. Ur-haizeen joera lagun ez dugunez gero.

2 (Aditza ezabaturik). Txabola batean saskigile bat bizi zen; semea lagun, bordaz borda zebilen, saski zulatuak berritzen. Ez da hau eskaini digun lehenbiziko liburua; ez da ere izango, Jauna lagun, azkena. Sail horretan ere, maltzurkeria lagun, ez genuela lotsagarri gelditu behar inoren aurrean.

lagun min iz. Adiskide mina. Ik. lagun handi. Jenerala lagun mina dut eta, nolabait esateko, baita babeslea ere.

lagun zahar iz. Aspaldiko adiskidea. Ez zait ahaztuko, lagun zahar batek esana. Txikitako bere adiskide eta lagun zaharrekin. || Nireak egin du, lagun zaharra.

negu

iz. Lau urtaroetan laugarrena eta hotzena, Ipar hemisferioan abenduko solstiziotik martxoko ekinokziora hedatzen dena. Negua zen. Etorri da negua, harekin elurra. Negua igaro du sarturik etxean. Neguko gau luzeetan. Neguaren bihotzean. Negu erdian, bihotzak bero, ez dugu elur beldurrik. Negu haize izoztuak. Negu gau luze eta ilunak. || Uda ala negu, gauaz ala egunaz, edozein tenorez. Ingalaterran, uda eta negu, beti kanpoan daude ardiak. || Negu-neguan bakarrik pizten dugu beheko sua.

negu beltz iz. Negu gordina, negu gogorra, latza. Abereak negu beltzean bazkatzeko. Negu beltzeko gau luzeetan.

negu gorri iz. Negu betea; negu beltza. Hormatxoriak negu gorrian ez du atsegin elurra. Aitona eta amona zaharra negu gorriaren beldurrez.

negu min iz. Negu gorria. Negu minean igortzen dituzte ardiak. Negu mineko hotzikara hezur muinetan nabaritzen badu ere.

negu txori, negu-txori iz. Ipar. Txonta. Ik. neguta.

uda eta negu adb. Urte guztian. Ingalaterran, uda eta negu, beti kanpoan daude ardiak. Goizean goizik jaiki zaitez, tenore berean, uda eta negu.