Euskaltzaindiaren Hiztegia

Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=behin 11 sarreratan aurkitu da.

behin

1 adb. Aldi bakar batean. Behin egin du, behin bakarrik eta ez bi aldiz. Behin, birritan, hirutan. Beste behin. Behin ardoa edango balu. Behin eskuineko besoaz, behin ezkerrekoaz. Behin bederen. Behin behintzat, besterik ez bada, gure alda nahiak aurkitu du non ase. Auzi hori behin baino gehiagotan arakatua izan da. Behin baino sarriago: behin baino gehiagotan.

2 adb. Lehenaldiko une bat ahotan hartzeko erabiltzen den hitza. Ik. behin batean. Behin, asteazken arratsalde batez (...). Begira behin zer gertatu zitzaidan.

3 adb. (Maiztasuna adieraziz; ezkerreko denbora hitzak -n atzizkia hartzen du eta forma mugatuan doa; ezkerreko hitza zenbaki batek mugatzen duenean, berriz, -tik edo -z ere har dezake; -tik-duna, forma mugatuan nahiz mugagabean joan daiteke eta -z-duna, mugagabean). Egunean, astean, hilabetean, urtean behin. Lau urtetik behin. Bost egunez behin etortzen da.

4 (Perpaus txertatu bati sarrera emanez, aditz nagusiaren ekintza noiz hasten den adieraziz). Ik. behin ...-z gero. Behin abiada hartu zuenean, ez zegoen mutila isiltzerik. Jainkoaren hitza behin bihotzean harturik, leheneko bekatuetara berriz bihurtzen dena. Behin gure nahimena ekinaldi bizkor batez bere asmoari lotzen bazaio, ez da hartatik lasaituko aldez besteko asmo bat hartu arte.

behin bakarrik Behin bakarrik bizian. Ekin zion ez behin bakarrik, baizik askotan, baina beti alferrik.

behin banan Bizk. g.g.er. Banan-banan. Behin banan aztertu behar dira aginduak, jakiteko zenbat bekatu egin dugun agindu bakoitzean.

behin batean Lehenaldiko une bat ahotan hartzeko erabiltzen den esaldia; euskal ipuinen ohiko hasiera-esapidea. Aitortu behar zaio behin batean argitaratu zuen iritziak baduela oinarri sendorik. Behin batean Loiolan. Behin batean, Pernando Amezketarra bazihoan bide baten barrena (...).

behin bateko adj. Garai batekoa. Hitza eskatzen dut, hala eta guztiz, eta lotsa gutxirekin gainera, gure behin bateko neskatxen irudira.

behin batez g.er. Behin batean. Behin batez, otoitz egiten ari zela, (...).

behin-behinean Betiko izan gabe, oraingoz, aldi baterako. Behin-behinean aske utzi zituzten. Erabaki hau behin-behinean hartu dugu. Lanpostua lortu nuen, baina behin-behinean.

behin-behineko adj. Behin betikoa izan gabe, hura taxutu bitartean haren ordez dagoena edo erabiltzen dena. Behin-behineko idazketa. Behin-behineko egoitza. Erabaki hori behin-behinekoa da.

behin-behinekotasun Behin-behinekoa denaren nolakotasuna. Ministro berriak lanaren behin-behinekotasunaren aurkako hainbat neurri iragarri ditu.

behin-behinekoz Behin-behinean. Behin-behinekoz espetxeratu dute. Proiektua behin-behinekoz geldirik dago, epaileek aginduta.

behin-behingo adj. [Oharra: Euskaltzaindiak, behin-behingo-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. behin-behineko].

behin berriro adb. [Oharra: Euskaltzaindiak, behin berriro-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, esapide hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. behin eta berriro; behin eta berriz].

behin betiko 1 adb. Betiko. Gizon odolgiro hura begietatik behin betiko kentzeko.

2 adj. Betikoa; berriro ikusi eta aztertu beharrik ez duela finkatu dena. Behin betiko erabakia. Behin betiko zerrenda. Agiriaren behin betiko idazketa.

behin edo behin 1 adb. Noizbait; inoiz edo behin. Behin edo behin egin behar zela eta. Behin edo behin joan izan naiz. Beharbada, nire zuzenketak izango dira behin edo behin zuzen ez daudenak.

2 Zoaz behin edo behin: zoaz behingoz, zoaz betiko.

behin edo berriz g.er. Inoiz edo behin. Ez da nahikoa baratzezain batek belar gaiztoak behin edo berriz jorran ebakitzea, beti kontuan egon behar du.

behin edo beste Inoiz edo behin. Ederki itzulia dago, hitzez hitz ia; behin edo beste, bai, uzten du hitzen bat itzuli gabe, ezinbestean.

behin ere 1 (Ezezko esaldietan). Inoiz ez. Behin ere huts egin gabe. Behin ere ez zait ahaztuko. Behin ere ahituko ez dena. Zigor hori ez al da behin ere bukatuko?

2 (Erkaketetan). Inoiz. Osasunez behin ere baino hobeki. Behin ere baino garrazkiago jazarri zion bere buruari.

3 (Galde eta baldintza perpausetan). Inoiz. Ardoaren edo beste zerbaiten espiritua ikusi al duzu behin ere su eman eta garretan? Ez dakigu mihi azpira behin ere behatu dioten.

behin eta behin Ipar. Behin eta berriz. Zure ezpainetako irriño eztiak bihotza behin eta behin goxatu dit.

behin eta berriro Maiz. (Errepika zentzuaz). Behin eta berriro eragile gisa agertu naizenez gero. Kale-plazetan behin eta berriro entzunak.

behin eta berriz Maiz. (Errepika zentzuaz). Behin eta berriz esan duenez. Barka, behin eta berriz harri horretan behaztopa egiten baldin badut.

behin eta betiko adb. Heg. Behin betiko.

behin eta birritan Behin eta berriz. Eredu horretara nondik nora jo dugun behin eta birritan kontatua izan da.

behin hutsik Naf. Behin bakarrik. Aldiz, behin hutsik agertzen den forma horrek, halakoa izateko egiantz gehixeago du.

behinik behin lok. Behintzat. Erostunak baditu behinik behin, eta irakurleak izango ahal ditu. Hitzen auzi hau ez da, nire ustez, ez auzia ez ezer; ez luke behinik behin izan behar. Estatuaren zerbitzari bihurtzeko asmotan zebiltzan behinik behin.

behin ...-z gero (Aditz baten era burutuarekin). Ondoren. Behin aitortzen hasiz gero, guzti-guztia esan nahi dizut. Behin luzatuz gero, nekez laburtuko duzu. Beti doa, eta behin joanez gero, ez da joan denaren bihurtzerik.

aldi1

1 iz. Aipatzen den ezaugarria duen denbora-hedadura. Hemengo aldia egin duzu. Aldi joana bihurtzen gaitz da (esr. zah.).

2 iz. Garaia. Aldi hartan ez zen herrian telefonorik. Diktaduraren ondoko aldi berri honetan. Azken aldi hauetako istiluen aldamenean ordukoak ez ziren ezer. Aldian aldiak eskatzen duena egin. Aldian aldiari dagokion eran jokatu.

3 iz. Denbora. Ez da gaitzik aldiak ez daroanik (esr. zah.).

4 iz. Gertaera edo ekintza baten gauzatze bakoitza. Ik. okasio 2. Ikusi duen lehen aldia. Berriro adierazi behar dute beren asmoa, baina aldi honetan jendaurrean. Esku hartzen duzun aldi bakoitzean. Hurrengo aldian.

5 iz. Hurrenkera batean, norbaiti edo zerbaiti dagokion unea. Ik. txanda. Orain nire aldia da. Bakoitza bere aldian.

6 iz. Denboran zehar gertatzen den zerbaitetan bereiz daitezkeen zatietako bakoitza. Europako gerrak bi aldi izan zituen. Dantza pausoz osatzen da, eta pauso bakoitzak bi aldi ditu. Eliz urtearen aldiak. Sinfonia baten aldiak. Lau aldiko motorra. Ilargiaren aldiak. Futbol partidaren bigarren aldian.

7 iz. Aldartea. Santuek ere izaten dituzte aldiak eta ordu ilunak. Aldi onak, txarrak, gaitzak.

8 iz. Hizkl. Aditzaren gramatika-kategoria, aditzaren denbora gramatikala azaltzen duena. Ik. lehenaldi; orainaldi; geroaldi. Aditzaren aldiak.

9 iz. Mus. Konpasaren zatietako bakoitza. Lau aldiko konpasa.

aldian-aldian adb. Noizean behin. Ik. aldian behin. Gozokiak jan eta jan ari zara, aldian-aldian lagunari ere eskainiz.

aldian aldiko adj. Aldian aldiko lanak egitea. Gerokoak gero, aldian aldikoa aski dugu. Aldian aldikoa egiten dut.

aldian behin adb. Noizean behin. Ik. aldian-aldian. Aldian behin deiadar egiten omen zien.

aldi bat adb. Ipar. Behin. Ikusi ditut aldi bat baino gehiagotan. Behar duzu ikusi aldi bat bederen.

aldi batean 1 Aldi berean. Aldi batean nola ez diren burura etortzen denak, jarri ditut gogoratu zaizkidanak.

2 Epe edo denbora-tarte batean. Denak isil-isilik geratu ziren aldi batean. Aldi batean hemen bizi izan zen.

3 Behin batean. Aldi batean, deabruak betondoko eskerga bat eman zion albora begira zegoen bati.

aldi baterako 1 adb. Aldi luze baterako. Pagadi hau inausi dute eta galdu dira aldi baterako hemengo perretxikoak. Hara non, Jainkoaren eskuak jotzen zaituen, eta aldi baterako itsutzen zaren.

2 adj. Aldi baterako dena, iraunkorra ez dena. Ik. behin-behineko. Soinu espazioak, hala du izena Hernaniko Chillida Leku museoan gaur irekiko duten aldi baterako erakusketak. Aldi baterako kontratazioa mugarik gabe onartu zen 1984an.

aldi batez 1 adb. g.er. Behin, behin batean. Oroitzen naiz aldi batez gauza bera gertatu zitzaidala.

2 adb. g.er. Denbora batez. Etzanda egon zen aldi batez, geldi-geldirik begiak itxita.

aldi berean adb. Ez baita jaio oraindik aldi berean zaharrago eta gazteago izan daitekeen mutilik. Berez sistema honek gauza asko eskatzen dizkio ikasleari, baina aldi berean, segurtatzen du ikasteko balio duen ikasle orok izango duela aukera unibertsitatean sartzeko.

aldiko adb. Aldi bakoitzean. Ik. aldiko. Gauza bat baizik osten ez bada aldiko. Hogei mila kilo harri aldiko eramaten duen kamioia.

behingo

1 adj./iz. Behin gertatzen edo egiten dena. Behingo hutsa barkatzen da. Zauri gaiztotua ez da memento bateko medikuntzaz sendatzen, ez da behingo bisitaz erremediatzen. Behingoa ezer ez dela eta, berriz ere berera eta lehenera. Zenbait pertsona behingoarekin eskarmentatzen ez dira. Behingoagatik barkatzen dizuet, baina ez dakizuela beste behin horrelako bidegabekeriarik otu.

2 adb. Aldi bakarrerako. Bataioa ez da behingo baizen ordenatu, eta ez da sori behin baizen errezibi dadin.

behin-behingoan adb. behingoan-en indargarria. Ganbusia da angularen antzeko arrain txiki bat, begien aurrean ibilita, behin-behingoan ikusten ez dena.

behingoan 1 adb. Batean, batera. Omena eta ondasuna irabazi ditu behingoan. Agertzen dizkio bazter guztiak eta horietako edertasunak, eta guztiak behingoan begien aurrean ipinirik, esaten dio (...). Eztabaida guztiak behingoan bukatzeko.

2 adb. Lehen saioan. Berehalakoan eta behingoan ez zuen guztia idoro. Behingoan eta bitan iritsi ez arren, ez dela etsi behar.

3 adb. Bat-batean. Behingoan hil zen. Behingoan egindako bertsoak. Aurpegia behingoan ilundurik.

behingoaz adb. Batean, batera. Adausia eta ausikia behingoaz ukan ditut (esr. zah.).

behingo batean adb. Behingoan; bat-batean. Ez batek bakarrik, ezta behingo batean ere, askoren artean eta nekearen nekez baizik.

behingo batez adb. g.er. Behin batean.

behingotik behingora adb. g.er. Noizean behin.

behingotz 1 adb. Ipar. Behingoz, oraingoz.

2 adb. Ipar. Betiko. Noizbait bada noizbait, zerbait zoragarri behingotz agertuko zaigulako esperantza.

behingoz 1 adb. Oraingoz. Lasai geldi gintezkeen behingoz behintzat.

2 adb. Betiko, behin betiko. Behingoz uzten bagaituzu, hitzeman iezadazu Loiolako izena beti ohorezki ekarriko duzula.

3 adb. (Ekintza bat burutzea edo amaitzea irrika biziz espero dela adierazteko). Hil nazazue behingoz! Buka ezazu egiten ari zarena behingoz!

beste1

1 Aipatu den gauzaz bestelakoa izanik, haren kideko dena adierazteko erabiltzen den hitza. (Izen bati dagokionean, horren ezkerrean agertzen da gehienetan. Delako izenak mugatzaile edo zenbatzaileren bat, edo bat hitza hartu behar du. Izenaren eta beste-ren artean zenbatzaileak, ordinalak, banatzaileak edo izenarekin lotura hertsia duten zenbait izenlagun —honelako edo kidekoak, adibidez— soilik ager daitezke). Alkatearen beste alaba. Beste alkatearen alaba. Beste liburua. Beste liburu hura. Beste liburuak. Beste liburu guztiak. Beste bi gizon handi. Beste gizon handi hura. Beste gizon bat. Beste gizon handi bat. Beste gizon batzuk. Beste zenbait jauregi eder. Beste edozein andrek egin dezakeena. Erosi dugun beste liburuan. Beste hiruna liburu. Beste hirugarren saria. Beste etxe eder asko. Baduzue beste libururik? Beste erdal hitz batean. Beste landare mota batzuetan. Jan, edan eta beste honelako gauzak (edo honelako beste gauzak). Beste zernahi gauza ere.

2 (Izenordain edo adizlagun zehaztugabe bati dagokiola, haren ezkerrean nahiz, kasu batzuetan, eskuinean). Beste ezer egin gabe. Beste ezer baino gehiago maite duzula. Beste inon lotsagarri litzatekeena. Beste inor ez dagoen toki honetan. Beste inoiz. Hark edo beste norbaitek. Beste nonbait landatzeko.

3 (Galdetzaile bati dagokiola, haren ezkerrean nahiz, kasu batzuetan, eskuinean). Baina beste zer lekukotasun behar dugu? Eta zer besterik? Beste nork esan du?

4 (Dagokion izena ezabaturik). Beste hori ere garestia da. Bi anaia zituen; bata atzerrira joan zen eta bestea hil egin zen. Liburu bat eta beste bat. Bata eta bestea. Batetik eta bestetik. Besteari emateko. Eta horrelaxe, aipa daitezkeen beste hamaika eta hamaika. Bi ekarri zituen; besteak etxean utzi zituen. Beste batean. Besteak ez bezalakoa.

5 (Mugagabean, izenordain-edo gisa). Ik. inor 2. Bestek gure ordez sor dezan baino lehen. Bestek esan beza zein den aukera ona. Besteri kendu eta beretzat hartu. Besterenarekin bizi nahi duenak. Horrezaz bestetan mintzatua naiz. Orixeren ondoren orpoz orpo ibiltzea bestetara jo gabe. Hala kristau bekatu larriak ihartuak ez dira bestetarako izango betiko sutarako baizen. Baina ez bat, ez beste.

6 (Salbuespena adierazten duten testuinguruetan). Hura ez beste guztiak hil zituen. Judas ez beste edozeinen bihotza bigunduko zuten. Jauna ez beste Jainkorik ez ezagutzeko. Nire ona besterik ez du nahi. Nahi izanez gero, ez zuten beren arteko konponketa egin besterik, nork berea jasoz. Zu besterik inor bizi al da? Garai haietan ez bainuen nik Basarri beste lagunik. Jainkoak bestek ez daki.

besteak beste Aipatzen denarekin zerikusirik duten beste gauzak alde batera utzirik. Hor daude, besteak beste, Euskaltzaindiaren aldizkarian argitaratu zituen lanak. Hori ezin uka, besteak beste. Besteak beste, elizan bazuten eraikia harrizko santu bat.

beste barik Bizk. Besterik gabe. Eta lepokoa sama inguruan ezarri, eta beste barik, etxetik irten zen.

beste behin 1 Berriro, berriz. Beste behin bekaturik ez egiteko. Begira beste behin horrelakorik gerta ez dadin.

2 Beste aldi batean. Beste behin zera esan zion (...). Beste behin tabernatik mozkorturik irteten ikusi nuen.

beste(rik) gabe Jesus gisa honetan zihoan ikasleak egiten, oraindainokoan zatoz huts bat esatea beste gabe. Beste gabe aurrera joan zen. Aitorrera orokor hau, ordea, nahikoa ote dugu, beste gabe, Jainkoa badela jakiteko? Bat ez natorkien arren, ez ditut besterik gabe gaitzetsiko.

beste hainbat Beste hainbeste.

beste hainbeste 1 Aipatu den kopuru edo ekintza bera. Hamar bat metro luze, beste hainbeste zabal. Hogei mila hil badira; beste hainbeste baino gehiago kolpatuak. Zuek ere beste hainbeste egin zenuten. Eraman dituzu nire lagunak; nirekin zoaz beste hainbeste egitera. Hiru aldiz eginahalak egin zituen haren oinpetik ateratzeko, eta beste hainbestetan bota zuen.

2 (Izen sintagma baten ezkerrean). Berrogei mila oinezko eta beste hainbeste zaldizko.

3 Beste asko. Automaten teoriak, zibernetikak eta beste hainbestek behartu ditu azkenean hizkuntzalariak beste jakiteetara begiak iraultzera.

beste honenbeste Aipatu den kopuru edo ekintza bera. Zer esango zenuke zuk beste batengatik, beste honenbeste egingo balu? Zuk ere egin zenezake beste honenbeste.

beste horrenbeste 1 Aipatu den kopuru edo ekintza bera. Beste horrenbeste eta gehiago galdu zaigu guri. Aita santuak ere beste horrenbeste dio. Gerokoek behintzat ez dute beste horrenbeste egin. Pentsatzekoa da, beraz, ez ote daitekeen beste horrenbeste hizkuntza baten egoerarekin gerta.

2 (Izen sintagma baten ezkerrean). Hamabiren bat izara eta beste horrenbeste burko-azal.

beste orduz adb. Behiala, lehenagoko beste batean. Oihu egin zuen Frantziskok, beste orduz San Paulok Damaskorako bidean bezala. Egun hartan behar zuela egin beste orduz baino penitentzia handiagoa.

besterik ezean Besterik ez izanik, besterik ezin izanik. Besterik ezean, janariaren truke haren etxean morroi aritzeko gertu zegoen. Besterik ezean, lehengo arlotearena esan beharko.

besterik izan da ad. (Hirugarren pertsonan). Hori besterik da: hori beste kontu bat da. Besterik izanen da datorren aldian. Honela ikusi ditugu beti; gaur oso besterik dira.

bestetara Bestela, beste era batera. Gehienetan bestetara jazo ohi da.

eta beste (Artikulurik gabe eta ezkerrean duen izen sintagmaren atzizki berarekin). Eta beste batzuk. Badakit Aitzol eta beste horretaz mintzatuak direla. Gure Herria agerkarian asko artikulu agertu ditut: istorio, gertaera, ikertze eta beste. Nork ez du ezagutzen Piarres Adame, Saran eta bestetan?

ez bestea (Gaitzespenezko izenondo baten eskuinean, indargarri gisa). Ik. alaen. Alferra, ez bestea!

ez bestena (Gaitzespenezko izenondo baten eskuinean, indargarri gisa). Ik. alaen. Ergela, ez bestena!

ez besterena [Oharra: Euskaltzaindiak, ez besterena!-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, esapide hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. ez bestena; ez bestea].

-z beste 1 (Ezezko eta galderazko esaldietan). Guk Jainkoaz beste aitarik ez dugu: guk Jainkoaz gainera beste aitarik ez dugu. Ez genuen janaz beste gogoetarik. Hik bahuen semerik, Bereterretxez besterik?

2 (Baiezko esaldietan). Erromak auzi horretan A. Mokoroaz beste gidaririk izan zuelako beharbada.

3 (Artikulurik eta kasu markarik gabe). Helenaz beste, inork ez zuen ikusi senar gaztea. Igandeaz beste, zein jaitan dugu meza entzun beharra?

-z bestera Ik. bestera.

birritan

adb. Bi bider, bi aldiz. Ik. bitan. Behin, birritan edo askotan eginda ere. Birritan edo hirutan. Birritan ezkondu zen, bietan emakume berarekin. Birritan ehun. Hilean birritan etortzen zen.

behin eta birritan Behin eta berriz. Eredu horretara nondik nora jo dugun behin eta birritan kontatua izan da.

inoiz

1 adb. (Baiezko ez diren testuinguruetan). Noizbait, egunen batean, uneren batean; ezein unetan, behin ere. —Izan zara inoiz Parisen? —Ez, inoiz ez naiz Parisen izan (Ik. inoiz (ere) ez). Horrelakorik ikusi duzu inoiz? Inoiz ikusten baduzu. Ez duzu inoiz bakerik izango (Ik. inoiz ere). Inoiz erori gabe. Inon eta inoiz agertzen ez diren hitzak erabiliz. Azkenaldiko uholdeak inoiz ikusi ez den adina erdaldun ekarri du gure artera. || (Erkaketetan). Inoiz baino gehiago behar dugu orain. Gau beltzaren hurbilak eguna inoiz baino desiragarriago bihurtzen duenean. Inoiz baino harrokeria handiagoz. Ez zegoen geldirik Orixe; bere euskal lanak, inoiz ez bezala, samaldan zetozkigun, bata bestearen gain. Zure bihotzak inoiz ez bezalako taupadak ditu. Inoiz ere ez bezalako eran. || Eta badu negar bide oraingoan, inoiz izan badu.

2 adb. (Baiezko testuinguruetan). Noizbait. Inoiz ikusi ditut horiek elkarrekin hizketan. Euskaldun batek letra sailean inoiz burutu duen egitekorik larrienetakoa. Beste inoiz aintziretan izainak atzematen ditinagu.

3 (Izen gisa). Noizik ez den tokian inoizik ez da.

inoiz edo behin adb. Inoiz, noizean behin, oso gutxitan. Ik. noizik behin. Neskatxa batenganako maitasun berorik ez zaio ernatzen; haragizko jolasetara iraultzen da gehienez inoiz edo behin, gogo gaiztoz bezala.

inoiz edo berriz adb. Inoiz edo behin. Izango balitz inoiz edo berriz sua itzali beharra.

inoiz ere (Ezezko esaldietan). Inoiz ez. Ik. behin ere; sekula ere. Inoiz ere zahartzen ez dena. Bekatu larririk bat ere, inon ere eta inoiz ere ez egitea. Inoiz ere ezer ez ukatzea.

inoiz (ere) ez (Erantzunetan, aditza ezabaturik). —Izan zara inoiz Parisen? —Ez, inoiz ere ez. —Ezingo ote da aldatu? —Ez, inoiz ere ez. —Noiz irtengo naiz hemendik? —Inoiz ez.

inoiz gutxitan adb. Gutxitan.

inoizko adj. Eta harriturik gelditzen dira, inoizko andregaia besterekin ezkondurik aurkitzen dutenean. Inoizko ohiturak. Inoizko(rik) zoriontsuen (Bizk.): inoiz baino zoriontsuago.

lantzean

1 adb. (Zenbaki baten ezkerrean). Bizk. Aldiko, aldi bakoitzean. Lantzean lau pilota etortzen zitzaizkidan.

2 adb. Zah. Lantzean behin, lantzean-lantzean.

lantzean behin adb. Noizean behin. Lantzean behin etortzen zen.

lantzean-lantzean adb. Noizean behin. Lantzean-lantzean oker hauxe gertatzen zaigu.

lehenengo

ord. Lehenbizikoa, aurrenekoa. Ik. lehen 2. Lehenengo aldiz. Etxepare, lehenengo euskal idazlea. Lehenengoen atzetik. || Lehenengo heldu zena.

lehenengoan adb. Lehenengo aldian. Lehenengoan ez zuen asmatu eta bigarrenean ere ez. Ez nuen espero zuk lehenengoan lortzerik.

lehenengo eta behin adb. Lehenik. Lehenengo eta behin bere errua aitortu zion. Euskal idazleak zerbait baldin badira, euskal dira lehenengo eta behin, eta gero idazle.

lehenengotan adb. Batez ere Bizk. Hasieran, lehenbizian. Tabakoak lehenengotan ez du atseginik ematen. Lehenengotan iruditu zait ez zegoela ondo burutik.

lehenengoz adb. Lehen aldiz. Amezketara lehenengoz iritsi nintzenean.

lehenik

adb. Lehen buruan, beste ezer baino lehen, aurrenik. Ik. lehenbizi; aurrena. Gure ezjakinaren eremua neurtu behar genuke lehenik, jakite bidean sartuko bagara. Horiek dira lehenik gogora datozkigunak. Ezin daiteke batasunera jo, inor, gerok lehenik garela, mindu gabe. Hasi ziren oihuka; Moisesen kontra lehenik, Jainkoaren beraren kontra gero. Lehenik, (...), bigarrenik, (...), hirugarrenik, (...). Beha lehenik, mintza azkenik (esr. zah.).

lehenik eta behin adb. lehenik-en indargarria. Azter ditzagun lehenik eta behin datuak.

lehen-lehenik adb. lehenik-en indargarria. Honetaz ohartu behar genuke lehen-lehenik. Lehen-lehenik euskara atxikitzea.

noiz

1 adb. (Galdetzailea). Zer unetan, zer denboratan? Noiz gertatu zen hori? Noiz etorriko da? Baina, noiz artean iraungo du oraingo joerak? (Ik. noizdaino) Noiz arte behar dut neuretzat atxiki? Oraingo goibelaldi hau, noiz artekoa ote?

2 adb. (Zehar-galderetan). Ez dakigu noiz arte gauden hemen. Lana noiz bukatuko zain. Jainkoak daki noiz!

noiz baino noiz (Zehar-galderetan, dagokion aditza geroaldian, adierazten dena edozein unetan gerta daitekeela aditzera emanez). Noiz. Aita hau beldurrez zebilen, noiz baino noiz azpian hartu eta lehertuko ote zuen bere seme horrek. Hasi ziren bidean behera, hitzik egiteko ahalmenik gabe eta noiz baino noiz negarrak irtengo.

noizdanik adb. (Galdetzailea). Noiztik? Noizdanik duzu gogoeta gaiztoei leku emateko ohitura? || Nondik eta noizdanik datorren jakiteko.

noizdanik(ak)o adj. Nik ezin erran dezaket noizdanikakoa den horien makurra.

noizean behin adb. Batzuetan, gutxitan, bataren eta bestearen artean tarte handia gertatzen dela. Ik. noizbehinka; aldian behin; aldian-aldian; aldika; aldiz-aldiz; aldizka 2; bakanka; inoiz edo behin; inoizka; lantzean behin; lantzean-lantzean; noizean behinka; noizean noiz; noiz edo behin; noizetik noizera; noizik behin; noizik behinean; noizik behinka; noizik eta behin; noizik noizera; tarteka; tarteka-marteka; unean-unean. Noizean behin etortzen da. Ez da hori, beharbada, eguneroko eginbeharra; bai, ordea, noizean behin —eta zenbat ere maizago hobe— egitekoa.

noizean behingo adj. Noizean behingo bilerak.

noizean behinka adb. Noizean behin.

noizean noiz adb. Noizean behin.

noiz edo behin adb. Inoiz edo behin. Elizara joaten dira noiz edo behin.

noiz edo noiz adb. Noizbait, inoiz. Zin egin zuen noiz edo noiz mendekatuko zela. Hori izan da Europaren espiritua, noiz edo noiz bide horretatik baztertu bada ere.

noiz ere (Denborazko perpaus txertatu baten hasieran, aditzak bait- hartzen duela). Ik. noiz eta. Noiz ere uste baituzu urrun naizela zureganik, orduan zure hurbilean naiz. Goizik jarria nintzen supazter txokoan, nire gorputz guztia gozoki beroan, noiz ere entzun baitut tok-tok-tok leihoan.

noiz eta (Denborazko perpaus txertatu baten hasieran, aditzak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Noiz ere. Noiz eta heldu baitziren hiriaren erdira, erregeak golkotik sartzen dio ganibeta erreginari. Eta, noiz eta gutxiena uste duen hiltzea, aurkitzen da berehala hil behar duelako berriarekin.

noiz eta ere (Denborazko perpaus txertatu baten hasieran, aditzak bait- hartzen duela). Noiz ere. Noiz eta ere fruta egosi baita, atera ezazu kazolatik. Ez genuen oraino oren erdi baten bidea eginik, noiz eta ere ikusi baikenuen etxe bat sutan.

noizetik noizera adb. Noizean behin. Noizetik noizera gizonari so egiten zion.

noizez gero Noiztik. Noizez gero zaitugu zu mediku?

noizik behin adb. Noizean behin. Noizik behin sentitzen duzun samurtasun ezti hori.

noizik behinean adb. Noizean behin.

noizik behingo adj. Eguneroko ogia eta noizik behingo ardo zurruta.

noizik behinka adb. Noizean behin.

noizik eta behin adb. Gip. Noizean behin. Ik. noizbehinka. Noizik eta behin, nire aurrean agertzen da bat-batean. Joan egiten zen argia noizik eta behin.

noizik noizera adb. Noizean behin.

noiz... noiz... Batzuetan... beste batzuetan... Hor ari zaizkigu "gure" erdal egunkariak, noiz alboka, noiz txirula, noiz adarra joz.

noiz nola Batzuetan bai, beste batzuetan ez, unearen arabera. Langilea da?, noiz nola. On edo gaizto, omen dugu hori euskaldunek; egia?, noiz nola.

pitean

pitean behin adb. Lgart. Txitean-pitean.

pitean-pitean adb. Lgart. Txitean-pitean.

txitean-pitean adb. Lgart. Behin eta berriro, sarritan. Txitean-pitean arriskupean, heriotza begiaren aurrean duela.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper