Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=bat 38 sarreratan aurkitu da.

bat

1 zenbtz. Zenbaki arrunten segidan lehenari, apalenari dagokion kopuruaren adierazlea, 1. Begi bat besterik ez du. Liburu bat erosi du, ez bi. Litro bat esne. Libra bat haragi. Pitxer bat ardo. Ordu erdi bat baino gehiago. Aste baten buruan. Beste guztien gain, irabazle bakar bat gelditu zen jaun eta buruzagi. Gauza bat bakarrik. || Bat bitan banatua. Zazpiak bat.

2 Bera, bat bakarra. Ik. berbera. Herri batekoak gara. Argi eta garbi dago ez ginela iritzi batekoak. Gutxi gorabehera, biak izango dira adin batekoak. Ez dira toki guztietan era edo modu batean gantzutu eriak.

3 (Banakoa gehiago mugatu gabe adierazteko). Ik. batzuk. Gizon txiki sotil baten andrea zen. Maiz gertatu diren eten horietako bat. Halako susmo bat. Halako batean.

4 (beste-ren aurrez aurre). Hizkuntzaren alde batek bestearekin, hizkuntza batek beste batzuekin, halako antz eta eitea baduela. Kasu baten eta bestearen izena berbera da. Ume bata isila da eta bestea berritsua.

5 (Izen propioez, indargarri gisa). Ezpata biluzia eskuan harturik, oihuz, Matatias bat bere denboran bezala. Etxepare bat, Etxeberri Sarako bat eta horien gisako beste hainbeste gure artean agertzen baldin badira.

6 (Zenbaki baten eskuinean). Gutxi gorabehera. Ik. bat 12. Hamar bat etxe. Handik berrogei bat egunera itzuli zen. Sei bat liburu erosi zituen. Urtean hamar bat mila euro ematen dizkio. Lau bat mila astean. Pastoral batean, berrehun bat bertset behar da, ene ustez, istorio bat kontatzeko.

7 iz. Zenbaki arrunten segidan lehena. Bata da zenbaki arrunten artean txikiena. Bat eta bat bi dira. Bat zenbakia.

8 (Data adierazteko, hilaren izenak -en atzizkia hartzen duela). Uztailaren bata asteartea da aurten. Abenduaren batean etorriko da. Urtarrilaren batetik zortzira irekita egongo da. || (Aposizioan, artikulurik eta kasu markarik gabe, hilaren izenak -k atzizkia hartzen duela). Gaur, apirilak bat, garrantzi handiko erabakia hartu da.

9 (Orduak adierazteko). Ordu bata da. Ordu batean. Ordu batetik hiruretara. Ordu bat eta erdiak. Ordu bat eta erdietan. Ordu bat eta laurdenak. Ordu bata eta laurden. Ordu bata laurden gutxi(ago). Ordu bata hamar gutxi(ago)tan. Ordu bata eta bostean. Ordu bata eta hogeian.

10 (Erakusle batez mugaturik). Zeren ez da bide bat baizen, eta bat hura ere, guztia da mehar.

11 (Izenordain gisa, mugatua, bestea-ren aurrez aurre). Bata eta bestea, berdinak. Bata ona, gaiztoa bestea. Bata baino bestea arinago aldendu ziren. Bata bestearen atzetik. Bata bestearengandik mugatzen saiatu zen. Ez bata ez bestea. Ezberdintasun franko baitago bataren eta bestearen artean. Batari nahiz besteari emateko. Bata besteari eta nor bere buruari galdezka. Batak egin zuena besteak desegin zuen. Batean ez bada, bestean. Batetik eta bestetik.

12 (-en atzizkia daraman zenbaki baten eskuinean). Gutxi gorabehera. Hamarren bat urte Jerusalemen igaro zituen. Ehunen bat kilometro.

13 (-en atzizkiaren eskuinean, esaldiari susmo ñabardura ezartzen diola). Gurpilen bat zulatu zaio.

14 (-en atzizkiaren eskuinean, nolabaiteko zehaztasunik eza adieraziz). Oinazeren bat du.

15 (-z atzizkia daraman aditz baten partizipio burutuaren eskuinean). Aldi berean. Hitz horiek esanaz bat, haurraren aurpegia eguzkia baino ederrago bihurtu zen.

alde batera eta bestera adb. Alde guztietara, batera eta bestera. Urduri, alde batera eta bestera begira hasten da.

alde batetik bestera adb. Leku batetik bestera, batetik bestera. Ni txikia nintzela hil zuan ama eta ordutik alde batetik bestera ibili nauk.

batak (besteak-en aurrez aurre). Batzuk. Batak eta besteak hasi ziren edaten.

bat bakarra 1 (Mugatua). Bakarra. Alkandora bat bakarra dut. Bat bakarrak aurkitu zuen kokalekua lege berriaren barruan.

2 (Ezezko esaldietan). Bat ere ez. (-ik atzizkia eta ere partikula ere har ditzake). Ahapaldi bat bakarra ez da aurkituko jatorrizkoa baino eskasagoa. Ideia baterako sei hitz berri nahi baditugu, ez dugu bat bakarrik ere herrian sartuko.

bat-banaka adb. Banaka, banan-banan. Moisesen dohain handiak bat-banaka esateko, denbora luzea beharko litzateke.

bat-banatu, bat-bana/bat-banatu, bat-banatzen du ad. g.er. Zenbatu, banaka hartu.

bat-banazka adb. [Oharra: Euskaltzaindiak, bat-banazka-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. bat-banaka].

bat-batean adb. Aldez aurretiko ezer gabe, prestaketarik gabe. Bat-batean gertatua. Bat-batean hil zen. Bat-batean eten da bizion hots hori. Auzi hori bat-batean eta behin betiko erabaki uste dutenen iritzia.

bat-bateko adj. Bat-batean gertatzen dena. Bat-bateko bertsoak. Bat-bateko ekaitza. Ni ez naiz bertso-jartzailea, bat-bateko bertsolaria baizik.

bat-batekotasun iz. Bat-batekoa denaren nolakotasuna. Gertaeren bat-batekotasuna.

bat-batera 1 adb. Bat-batean. Gutxien uste zuela, poz-atsegin guztiak bat-batera atsekabetu zitzaizkion.

2 adb. Aldi berean. Erantzun zioten laurek bat-batera.

bat-batez adb. g.er. Bat-batean.

bat bera 1 Bat bakarra. Guk dugu sinesten eta ezagutzen Jainko bat bera dela. Hiru pertsona horiek ez dira Jainko bat bera baizik.

2 Berbera. Bi amets horiek gauza bat bera esan nahi dute.

3 (Ezezko perpausetan). Bat ere; inor ere. Ez dut oraindik bat bera ezagutzen horietakorik. || Ez zuten zloty bat bera ere ordaindu behar izan isunetan.

batean 1 adb. Aldi berean. Ik. batera. Baietz ihardetsi zuten, hirurek batean. Eta horra hor egia, bertutea eta zoriona dena batean. Ez dira batean ontzen sagar guztiak.

2 adb. (Dagokion izen sintagmak -ekin atzizkia hartzen duela). Aldi berean; elkarrekin. Anaiarekin batean egindako lanak. Gurekin batean higitzen direla. Gurasoekin batean bizi da bere etxean. Ene alderakotzat obrekin batean erakutsi duzun borondate borondatetsua.

3 adb. (Dagokion izen sintagmak -ekin atzizkia hartzen duela). -i eskerrak. Frantziako ministroaren laguntzarekin batean. Zure laguntzarekin batean, bizi berri bati buruz abia nadin. Gure Jaunaren graziarekin batean.

4 adb. (-ekin atzizkia hartzen duen aditz izen baten eskuinean, 'aipatzen dena gertatu eta berehala' adierarekin). Eta hitz horiek esatearekin batean, harri batek azpian hartuta, zapaldu zuen. Bata etortzearekin batean joan da bestea.

bat edo bat (Izenordain gisa). Norbait. Oraindik gelditzen omen da bat edo bat. Bat edo bati hasia zaio diru-poltsaren azkura. Galtzen bada familiako bat edo baten arima.

bat edo beste -en bat. Zigarrotxo bat edo beste erretzeko astia. Fraide batek edo bestek hau edo hori egin duela?

bat egin da/du ad. Batasuna osatu; elkartu. Biok bat egiteko. Harekin bat egiteko. Ahuntz-jabeek bat egin dute mendizainarekin. Proventza Frantziarekin bat egin zenean. Herri guztia bat eginik azaldu da jaialdietara.

bat-egite iz. Batzea. Ezkontzako bat-egite santua urratzen.

bat egon Ipar. Bat etorri. Argi dago elkarrekin bat ez geundela.

batek (ba)daki Auskalo. Ik. batek jakin. Batek badaki etorkizunak zer dakarkigun! Etena egin zuen orduan, batek daki zergatik. Mutil txikitxoak zirela erne zen euren artean gorrotoa; zertatik?, batek badaki!

batek jakin Auskalo. Ik. batek (ba)daki. Lehenbailehen aurkitzea hobe; batek jakin noraino irits zitekeen!

bateko... besteko... Alde batetik... bestetik...; batzuetan... beste batzuetan... Bateko lana, besteko eguraldia, beti aurkitu ohi du ez agertzeko aitzakia.

batekoz beste adb. Oker; behar ez den bezala. Beldurrak zentzumenak nahasi egiten ditu eta gauzak batekoz beste agerrarazten.

baten bat (Izenordain gisa). Norbait. Ik. bat edo bat. Txantxetan ari garela-edo pentsa dezake baten batek. Hainbesteren artean baten bat buru gogorra izatea ez da horren miragarria.

baten batzuk g.er. Batzuen batzuk.

batera 1 adb. Aldi berean; elkarrekin. Ik. batean. Guztiak batera berriketan. Guztiek batera oihu egin zuten. Batera heldu ziren. Ikasle guztiak batera bildu zituzten. Txalupa guztiek dakarten arraina batera saltzen zaie mandazainei. Batzuetan batera eta besteetan aldizka. Ez ditu batera erabiltzen. Baina mihia eta bihotza ez zebilzkion batera.

2 adb. (Dagokion izen sintagmak -ekin atzizkia hartzen duela). -ekin batean. Nirekin batera doa nire itzala. Beste askorekin batera esango lukeenez. Zu iristearekin batera abiatuko naiz.

3 (-z atzizkia daraman aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Hau esanaz batera hasi zen dantzan.

batera eta bestera adb. Alde batera eta bestera. Ik. batetik bestera. Batera eta bestera begiratzen dute eta burua goratzen dute. Umea, beroaren beroz, arterik hartu ezinik, batera eta bestera, ohean zebilen.

batera etorri Bat etorri; ados jarri. Denean batera datoz.

bateratsu adb. Ia batera. Biek bateratsu erantzun zuten. Haur eta gazteei euskaraz irakasten baldin bazaie, premiazkoa da guztiei batera edo bateratsu irakastea.

bat ere (Ezezko esaldietan, eta izen bati dagokiola). Ik. batere; ezein. Ez du bilera bat ere huts egin. Ez zion eman sos bat ere. Txakur txiki bat ere gabe. Euskaldun bat ere ez dela ausartu horretan. Abereetarik batek ere ez du mintzorik baizik gizonak. Hamarretatik bati ere ez. || (Izena ezabaturik). Gugatik ez du batek ere aurpegirik aterako? Ez al zenuen gogoan bat ere hartu?

batetik bestera 1 adb. Leku batetik beste batera. Ik. batera eta bestera. Arabako probintzian batetik bestera jirabiran ibilirik. Haserretuta nenbilen, batetik bestera kexaka.

2 adb. Gauza batetik beste batera. (Batez ere batetik bestera aldea egon eta kideko esapideetan erabiltzen da). Norbaitek esango du alde handirik ez dagoela batetik bestera. Forma kontu hutsean ere, alde gehiegi dago batetik bestera.

batetik... bestetik... Ik. alde batetik... bestetik... Osasun ona batetik, ondasun aski bestetik; zer gehiago behar dut nik? Egiteko aspergarri xamarra, batetik, eta ezin baztertuzkoa, bestetik.

bat etorri 1 da ad. Iritzi berekoa izan. Zurekin bat nator horretan. Bat ez zetorrela adierazteko. Esanetan biak bat ez zetozela ikusirik. Bat datoz horretan, hain bat ere, zenbait zaharragorekin.

2 da ad. Berdina izan. Estatutu sozialak egokitu beharko ditu, Euskadiko Kooperatiben ekainaren 24ko 4/1993 Legearekin bat etortzeko. Nire agenda eta Berriakoa, adibidez, gehiegitan ez dira bat etortzen. Ahapaldi hau bat dator Altzaiko ereduko hemezortzigarrenarekin.

3 da ad. Ongi etorri, egoki etorri. Garaiarekin bat zetorren proiektu bat izan zen. Irakurle gazte apurrak bila eta bila aritzen ginen liburutegietan, gure adinarekin bat zetozen literatura lanak aurkitu nahian.

4 da ad. Aldi berean gertatu. Emakumearen nazioarteko eguna ospatzen den astearekin bat etorriz.

batez beste adb. Erdiko kopurua harturik, batezbestekoa eginez. Batez beste urtean hamabost liburu irakurtzen ditut. Batez beste astean zenbat aldiz egin duen huts. Zaharragoak dira, batez beste, gurasoak irakasleak baino.

batez besteko adj. Batezbestekoa eginez kalkulatzen dena. Ik. batezbesteko. Euskal Herriko biztanleen batez besteko diru sarrerak. Batez besteko kopurua.

batez ere adb. Besteak baino areago, bereziki. Egunero, baina batez ere igandeetan. Batez ere gazteak. Etxeparek batez ere, baina Oihenartek ere bai.

bat izan 1 Elkarturik egon, bat etorri. Horretan bat gaituk hirekin.

2 Gauza bera izan. Gure hizkuntzaren egoera ez da bat Gipuzkoan eta Nafarroan.

ahamen

iz. Ahoan aldi bakoitzean sartzen den janari puska edo kopurua. Ik. mokadu. Ahamen bat ogi. Ahamen bat ere jan gabe.

ahamen bat ere ez izan Ezer ez izan. Ahamen bat ere ez dut.

alde2

1 iz. Zerbaiten zatia, beste zati bati edo batzuei kontrajarria; gauza edo puntu bati buruz, haren ingurua; inguru horretatik nolabait bereizten den zatia. Ik. aldetik 4; aldean 2; aldean 3; aldera. Mendiaren alde honetan. Goiko, beheko, eskuineko aldea (Ik. behealde; goialde...). Infernu hartan egongo dira kondenatu guztiak alde guztietarik suz inguratuak.

2 iz. (Bereziki bi zati bereizten direnean). Txanponaren bi aldeak. Alde batean eta beste aldean. Alde batetik bestera igarotzen du. Alde batera eta bestera begiratzen dugula. Ni alde batetik joan nintzen eta bera bestetik etorri. Bi aldeetako euskaldunen batasuna. Itzultzen dute orria beste aldera. || Uraz beste aldean. Itsasoz beste aldera joan ez dadin. Mendiez hemengo aldean.

3 iz. (Gauza abstraktuez mintzatuz). Auzi baten alde guztiak aztertu. Arazo bat alde jakin batetik soilik ikusi. Kontu honek ez dik alde onik. Ezkontzeak alde onak eta txarrak ditu.

4 iz. Lurraldea, eskualdea. Alde haietako artzain eta unaiak. Aditzera eman dezagun alde guztietan. Jende onak badirela alde guztietan.

5 iz. (Leku izen baten eskuinean). Berri bat heldu zait Erromako aldetik. Ainhoako aldean.

6 iz. Zatia, puska. Mezaren alde edo parte nagusiak. Lau alde egin zituzten, gudamutil bakoitzarentzat bat.

7 iz. Iritzi edo helburu bera duten pertsonen taldea. Ik. alde3; alderdi 6. Gerran, alde batekoen poza bestekoen negar iturria izaten da. Ez noa alde bateko eta bestekoen arrazoiak aipatzera. Alde biei aditu ondoan.

8 iz. Gorputz atala. Gorputzeko alde guztiak mindurik dituen gaixoa. Ukitu zuen alde mindua.

9 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagaia gorputz atal bat dela). Ik. ipurtalde; kopetalde.... Mokor aldean eta saihets ondoan. Matrail alde haiek ez daude hala eginda bakailao salda hartuta.

10 iz. Mat. Poligono bat ixten duten lerroetako bakoitza; angelu bat osatzen duten bi lerroetatik bakoitza. Triangeluaren aldeak.

11 iz. Era, modua. Nola izan daiteke hori?, alde askotara. Beste gertaera bat ere badugu, bakoitzak bere aldera kontatzen duena. Gertaera berbera bi aldetara entzuten badugu.

12 postpos. (Izen sintagma soilaren eskuinean). -rantz. Ik. aldera 3. Zerbait gaizki egin izan banu bezala, ihes egin nuen mendi alde. Bazihoazen etxe alde.

13 adb. Aipatzen den pertsonari edo gauzari mesede eginez. Ik. -en alde. Anton. aurka; kontra. Inor ateratzen bazaio kontra, zu jarri alde. Erdiak kontra izango ditut, alde beste erdiak. Jainkoa alde badut, oro alde ditut. Epaileak alde dituenak irabazten du auzia.

14 adb. Hurbil. Horra atsekabea poztasunetik zein alde dagoen.

15 interj. Norbaiti nonbaitetik alde egin dezan agintzeko erabiltzen den hitza. Ik. alde hemendik. Alde! Alde denok segituan!

alde-aldetik 1 adb. Berehala.

2 adb. Ozta-ozta.

aldean beste adb. Aldez alde. Balak ere aldean beste zula ez dezakeena.

alde anitzeko adj. Alde askokoa, alde askori dagokiona. Ik. aldebiko. Beharrezkoa da alde anitzeko elkarrizketa-mahaia antolatzea. Konpromisoak alde anitzekoa izan behar du. Alde anitzeko bilerak egiten hasteko unea da.

alde aurretik adb. Aldez aurretik.

alde aurrez adb. Aldez aurretik.

alde bat adb. Lap. eta Naf. Erabat, betiko. Gutxi dira, halere, mendiko su horiek alde bat debekatzearen alde agertzen direnak. Alde bat idazteari emana da. Alde bat etorri da Ameriketatik.

alde batera 1 adb. Erabat, alde bat. Bihotza Jainkoari alde batera emateko.

2 adb. Ia, aukeran. Alde batera hobe litzateke euskal talde bat bakarrik.

3 adb. Neurri batean. Alde batera harritu egiten nauzu.

4 adb. Lanez eta kidekoez mintzatuz, honenbestean, hitzarturiko prezioan. Lanean alde batera ari dira. Mendi lana alde batera egin dugu.

alde batera utzi Kontuan ez hartu; utzi, baztertu. Emakumezkoak alde batera utziz. Burutazio hura ere alde batera utzi nuen.

alde batetik adb. Neurri batean. Bai, alde batetik egia dirudi. Alde batetik gizon gaiztoaren itxura zuen.

alde batetik... bestetik (beste aldetik)... Ik. batetik... bestetik...; aldez... aldez...; bateko... besteko... Baina negar horiek alde batetik saminak badira, bestetik munduan diren kontentu guztiak baino gozoagoak dira. Bibliografia alde batetik zaletasun bat da eta, beste aldetik, argi ibiliz gero, diru franko irabazteko bidea ere bai.

alde bat utzi Utzi, baztertu; kontuan ez hartu. Meza denboran alde bat utzi behar dira lurreko arazo eta kezkak.

alde-berdin adj. Ik. aldeberdin.

alde egin du ad. Joan edo urrutiratu, bereziki arin edo ihesi. Alde egin du hemendik. Tximistaren gisan alde egin zuen. Inoiz elkarrengandik alde egin gabe. Eta alde egin zuen Egiptora. Zetorkien zigorrada gogorrari alde eginik. Etsaiei alde egin zien. Egidazu alde.

alde egite, alde-egite iz. Joatea edo urrutiratzea; bereziki, arin edo ihesi joatea edo urrutiratzea. Etxekotzat eduki izan zuen beti morroia eta nahigabe handia emango zion, noski, haren alde egiteak.

alde eragin dio ad. Alde eginarazi. Umeei alde eragin ibilera txarretatik. Jainkoagandik bihotzari alde eragiteko.

alde guztiz adb. Ipar. Zah. Erabat, alde bat; alde guztietatik. Mintzaira bat gurea bezala zaharra eta alde guztiz ederra.

alde hemendik interj. Ik. alde2 15. Alde hemendik! Alde hemendik, zikin hori!

alderen alde adb. Aldez alde. Ik. alderik alde. Alderen alde zulatu. Eta haizeak gari zabaldi horia alderen alde zerabilela, gariek mar-mar esaten zioten: (...). Zurezko balkoi zabala du etxe aurreak alderen alde.

alderik alde adb. Aldez alde. Ik. alderen alde. Xalbaten bihotza oinazeak alderik alde igaro zuen. Alderik alde eta bazterrik bazter ibili.

aldetik 1 postpos. (Izen soilaren eskuinean). -i dagokionez. Egiteko hori diru aldetik babes dezan. Ideologia aldetik. || (-en atzizkiaren eskuinean). Gorputzaren aldetik behar diren prestaerak. Bi herriak konpara ditzakegu bai historia politikoaren aldetik, bai bi hizkuntzen barruko historiaren aldetik. Ez dago eragozpenik Elizaren aldetik. Gure aldetik ahalegina egingo dugu.

2 (-en atzizkiaren eskuinean). -engandik. Mila fabore jaso ditu aingeruen aldetik.

3 (Erlatibozko esaldi baten eskuinean). -z gero (kausa-edo adieraziz). Guraso garen aldetik, gure umeen onari begiratu behar diogu. Euskaldun zaren aldetik.

4 (Izen soilaren eskuinean). Ingurutik, ondotik. Hasiko naiz Baiona aldetik. Asturias aldetik ekarri zituen. Neskatila apaina agertu zen kale aldetik.

5 adb. Ondotik. Zoaz aldetik! Aldetik beha zegoen. Aldetik iraganen zitzaizkion otoitzean.

6 (-en atzizkiaren eskuinean). Eliza baten aldetik igaro zen.

7 (-en atzizkiaren eskuinean, familia-jatorriaz mintzatuz). Amaren aldetik arabarra zen. Umezurtza zen aitaren aldetik.

aldetiko adj. (-en atzizkiaren eskuinean). Mamiaren eta formaren aldetiko ikerketak.

alde zahar iz. Hiri edo herri bateko auzorik edo zatirik antzinakoena. Iruñeko Alde Zaharraren bihotzean. Ikastolatik hegoaldera egongo dira beste bi guneak, eta herriko alde zaharretik urrun.

-en alde Adierazten den pertsonari edo gauzari mesede egiten. Ik. -en fabore. Euskal Herriaren alde. Gu bekatarion alde. Neure alde eta fabore. Euskalkiak lantzearen alde. Zeren Jainkoa beren alde baitute horiek. Norbaiten alde jarri, jokatu. Norbaiten arimaren alde otoitz egin. Bere aldeko gizonekin etorri zen. Karlosen aldeko sutsuenen artean. Egunkariaren aldeko jaialdia (Ik. aldeko).

-en alde egin Norbaiten edo zerbaiten alde atera, jokatu edo aritu. Eta hementxe nago bizia galtzeko behar bada, horren alde egitearren. Ama guztiz ona, gure alde egizu.

-en alde egon Norbaiten edo zerbaiten alde agertu. Euskararen alde egotetik, gauzak euskaraz egitera pasatu behar dugu. Kasu honetan uste dut arrazoia gure alde dagoela, eta kalea ere gure alde dagoela. Denbora zuen alde dago.

aldi1

1 iz. Garaia, nolabait mugaturiko denbora-bitartea. Aldi hartan ez zen herrian telefonorik. Diktaduraren ondoko aldi berri honetan. Azken aldi hauetako istiluen aldamenean ordukoak ez ziren ezer.

2 iz. Denbora; denboraren joana. Ez da gaitzik aldiak ez daroanik (esr. zah.). Berak egiten zion aldia igarokor, kanta zaharrak abestuz.

3 iz. Gertaera edo ekintza baten gauzatze edo une bakoitza. Ik. okasio 2. Ikusi duen lehen aldia. Berriro adierazi behar dute beren asmoa, baina aldi honetan jendaurrean. Esku hartzen duzun aldi bakoitzean (Ik. aldi bakoitz). Hurrengo aldian.

4 iz. Hurrenkera batean, norbaiti edo zerbaiti dagokion unea. Ik. txanda. Orain nire aldia da. Bakoitza bere aldian.

5 iz. Aipatzen den ezaugarria duen denbora-hedadura. Ezin esan daiteke berba txar gehiago aldi laburragoan. Euririk gabeko aldi luzea bi aldiz luzeago egiten da. Aldi joana bihurtzen gaitz da (esr. zah.).

6 iz. (Dagokion sintagmak -ko atzizkia hartzen duela). Egonaldia. Laster bukatuko duzu hiriko aldia. Hemengo aldia egin duzu (Ik. bere (neure...) aldia egin).

7 iz. Denboran zehar gertatzen den zerbaitetan bereiz daitezkeen zatietako bakoitza. Europako gerrak bi aldi izan zituen. Dantza pausoz osatzen da, eta pauso bakoitzak bi aldi ditu. Eliz urtearen aldiak. Sinfonia baten aldiak. Lau aldiko motorra. Futbol partidaren bigarren aldian.

8 iz. Aldartea, aldakorra den zerbaiten egoera. Santuek ere izaten dituzte aldiak eta ordu ilunak.

9 iz. Aldartea, pertsonaren gorputz edo gogoaren egoera. Gaur aldi oneko dugu ugazaba. Aldi txarreko darabilgu aita zaharra.

10 iz. Hizkl. Aditzaren gramatika-kategoria, aditzaren denbora gramatikala azaltzen duena. Ik. lehenaldi; orainaldi; geroaldi. Aditzaren aldiak.

11 iz. Mus. Konpasaren zatietako bakoitza. Lau aldiko konpasa.

aldian 1 adb. Aldi bakoitzean. Ik. aldiko. Hiru egunetan eman, goizean baraurik, aldian koilarakada txiki bat. Jaten eman behar zaio maiz eta gutxi aldian. || Aldian aldiak eskatzen duena egin. Aldian aldiari dagokion eran jokatu.

2 (-en atzizkiaren eskuinean). -en aldetik, -i dagokionez. Eta frantsesez mintzo zelako eta euskara hastio zuelako, nuen nik ere ene aldian gure errienta hastiatu.

aldian-aldian adb. Noizean behin. Ik. aldian behin. Gozokiak jan eta jan ari zara, aldian-aldian lagunari ere eskainiz.

aldian aldiko adj. Aldian aldiko lanak egitea. Gerokoak gero, aldian aldikoa aski dugu. Aldian aldikoa egiten dut.

aldian behin adb. Noizean behin. Ik. aldian-aldian. Aldian behin deiadar egiten omen zien.

aldi bakoitz adb. Ipar. Aldi guztietan, aldi bakoitzean. Ik. aldiro. Porroskak urera aurtikiz geroz aldi bakoitz, errazki dagoke xahu Tolosako azoka!

aldi bat adb. Ipar. Behin. Ikusi ditut aldi bat baino gehiagotan.

aldi batean 1 adb. Aldi berean. Aldi batean nola ez diren burura etortzen denak, jarri ditut gogoratu zaizkidanak.

2 Epe edo denbora-tarte batean. Denak isil-isilik geratu ziren aldi batean. Aldi batean hemen bizi izan zen.

3 Behin batean. Aldi batean, deabruak betondoko eskerga bat eman zion albora begira zegoen bati.

aldi bateko 1 adj. Garai batekoa. Zer ehiztari gaiztok uxatu dizkit hemendik, aldi bateko zozo, eskinoso eta garraztarro maiteak?

2 adj. Aldi baterakoa. Lurreko atsegin, poz eta gozagai guztiak aldi batekoak besterik ez dira.

aldi baterako 1 adb. Aldi luze baterako. Pagadi hau inausi dute eta galdu dira aldi baterako hemengo perretxikoak. Hara non, Jainkoaren eskuak jotzen zaituen, eta aldi baterako itsutzen zaren.

2 adj. Aldi baterako dena, iraunkorra ez dena. Ik. behin-behineko. Soinu espazioak, hala du izena Hernaniko Chillida Leku museoan gaur irekiko duten aldi baterako erakusketak. Aldi baterako kontratazioa mugarik gabe onartu zen 1984an.

aldi batez 1 adb. g.er. Behin, behin batean. Oroitzen naiz aldi batez gauza bera gertatu zitzaidala.

2 adb. g.er. Denbora batez. Etzanda egon zen aldi batez, geldi-geldirik begiak itxita.

aldi berean adb. Ez baita jaio oraindik aldi berean zaharrago eta gazteago izan daitekeen mutilik. Berez sistema honek gauza asko eskatzen dizkio ikasleari, baina aldi berean, segurtatzen du ikasteko balio duen ikasle orok izango duela aukera unibertsitatean sartzeko.

aldiko adb. Aldi bakoitzean. Ik. aldian. Gauza bat baizik osten ez bada aldiko. Hogei mila kilo harri aldiko eramaten duen kamioia.

aldi oro 1 adb. (Perpaus erlatibo baten eskuinean). Aldi guztietan, aldi bakoitzean. Ik. aldiro; aldi oroz. Ikusten dugun aldi oro irriz hasten da. Ama zen gaixo nengoen aldi oro, gau eta egun, zaintzen ninduena.

2 adb. Beti, denbora guztian; aldi bakoitzean. Ezpainak ere, ez dira aldi oro muker eta zimel agertzen. Nahi denean otoitz hau esanda, aldi oro urtebeteko barkamena irabaz daiteke.

aldi orotan 1 adb. (Perpaus erlatibo baten eskuinean). Aldi guztietan, aldi bakoitzean. Ik. aldiro; aldi oro. Laztantzeko-edo inguratu zitzaion aldi orotan, errefusatu egin zuen.

2 adb. Beti; aldi bakoitzean. Aldi orotan zer den zuzen eta oker, arauaren bitartez jakin beharra dago.

aldi oroz 1 adb. (Perpaus erlatibo baten eskuinean). Ipar. Aldi oro, aldi guztietan, aldi bakoitzean. Ik. aldiro. Ahal den aldi oroz behar da deitu abereen atxeterra.

2 adb. Ipar. Aldi oro, aldi guztietan. Tiroak hiltzen baitu atzemanez geroz, bederen zaurituko gaitu aldi oroz.

alditan adb. (Zenbatzaile baten eskuinean). Aldiz. (bat zenbatzailearekin ez da erabiltzen (Ik. behin)). Ik. bider. Zenbat ebatsi duen eta zenbat alditan. Lau alditan eten zuen saioa epaileak.

bere (neure...) aldia egin Bere (neure...) garaia bete, aldia bete, bere (neure...) egitekoa edo eginbeharra bete edo bukatu. Udak egin du bere aldia, lekua utzirik udazkenari.

amiñi

amiñi bat Zub. eta Am. Pixka bat. Ogi amiñi bat. Amiñi bat pausaturen gara.

apur

1 adj. Ipar. edo Jas. Txikia, urria. Sinesmen apurrekoak. Apurrak dira gure indarrak. Gauza txikian eta apurrean leial dena. Neke apurra eta laburra da. Jabearen laxotasun handia eta arta apurra. Horren gauza apurragatik. Inguruan bizi diren baserritar apurrak. Ez dut honekin Aita Olabide denik apurrena ere gutxietsi nahi.

2 iz. Batez ere pl. Zerbaiten, bereziki ogiaren, zati txikia. Apurrak biltzen. Mahai guztia apurrez beteta utzi. Zorra azken apurreraino ateratzeko.

3 iz. Kopuru txikia, pixka. Poliki-poliki etxean gordeta zeukaten apurra berehala ahitu zen. Dakidan egia apurra. Gelditzen zaizkigun diru apurrak gastatu. Zentzuaren apurrik ez dute. Txokolate apur bana eman zien amak (Ik. apur bana).

apur bana adb. Ipar. Zah. Apurka. Ez kolpe batez, baina apur bana.

apur bat Pixka bat. Itxaron ezazu apur bat (Ik. apur batean). Apur bat hatsa harturik. Bi litro baino apur bat gehiago. Denbora apur bat. || Arreta apurren bat merezi luke gaiak.

apur batean adb. (Denbora adieraziz). Itxaron ezazu apur batean.

apurtxo

adj./iz. Adkor. Apurra. Aurreratuta zeuzkan diru apurtxoekin.

apurtxo bat Begiak apurtxo bat ireki nahirik. Ez arduratu apurtxo bat mugitzen bada.

bakar

1 adj. Berdinik, kiderik edo lagunik ez duena. Ik. bakoitz. Haren seme bakar Jesu Kristo. Hori dakien (pertsona) bakarra. Ezberdintasun guztien funtsa hitz bakar batean bil daiteke. Bat bakarrak aurkitu zuen kokalekua lege berriaren barruan. Ahapaldi bat bakarra ez da aurkituko jatorrizkoa baino eskasagoa. Buruzagitza bakarraren mendeko ziren bitartean. Espetxea eta zigorra izan ziren erantzun bakarrak. Berrehun kiloko harria esku bakarrez jaso. Alderdi bakarreko sistema politikoa. Hobe duzu begi-esku eta oin bakarrarekin zeruan sartu. Inor ez da deusen jabe bakar.

2 adj. (Ezkerreko sintagmaren kasu atzizki berarekin). g.er. Ik. bakarrik. Dohain hau gizonari bakarrari eman nahi izan zenion.

3 adj./adb. Pertsonez eta animaliez mintzatuz, bakarrik dagoena. Emakume bakar eta zorigaiztoko guztiekin. Jende artetik urruti eta bakar bagaude. Hondar lehorrean bakar dabilen bitartean.

4 adj. Lekuez mintzatuz, bereizia, bakartua. Bilatzen dira leku ezkutuko eta bakarrak. Zein bakarra gelditzen den etxea, etxeko jauna gudetan dabilen bitartean. Otoitzerako toki bakar eta egokia.

5 adj. pl. Bakanak. Bakarrak direla honela bizi direnak. Nire ile bakar, luze eta zuriak. Bere azken indar bakarrak galtzeko.

6 (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Laguntzarik edo kiderik gabe egiten dena. Bakar dantza. Bakar jokoa.

bakar-bakarra adb. Ipar. eta Naf. Bakar-bakarrik. Jujearen aitzinean agertuko da bera bakar-bakarra.

bakar bat (ere) (Ezezko esaldietan). Bat ere. Ik. bat bakarra. Ez nuen ez utziko bakar bat bizirik. Ez dut uste hori aztertzaile bakar batek ere uka dezakeenik. Ez baitut sekula, dakidanez, hark hain ausarki idatzi eta argitaratu zituenetarik lerro bakar bat ere irakurri.

bakar batzuk Batzuk, gutxi batzuk. Ik. bakarren batzuk. Zuhaitz bakar batzuek iluntzen dute beren itzalaz. Gehienak gaztelaniaz ari ziren elkarrekin; bat edo bat, frantsesez, eta bakar batzuk, euskaraz.

bakarrean adb. Bakartasunean. Izan gaua, izan eguna, izan bakarrean, edo inor begira dagoela edo ohartzen dela. Bakarrean egoteko astia. Ez egin bakarrean eder ez denik kalean (esr. zah.). || (neure, bere...-ren eskuinean). Bakoitzak bere bakarrean egiten duena. Harako bekatu neuk neure bakarrean egin nuena.

bakarren bat Bat edo beste, -en bat. Ik. bakarren bat edo beste. Orduan txoria bazen ugari; orain bakarren bat.

bakarren bat edo beste Bakarren bat. Idazten hasi nintzenean, bakarren bat edo beste haserretu egin zitzaidan.

bakarren batzuk Batzuk, gutxi batzuk. Gurean, behintzat, XX. mendeko 60ko hamarkadan hasten dira bakarren batzuk horrelako tramankuluak erabiltzen.

banaka

1 adb. Bakoitzean bat bakarra. Ik. banan-banan; bat-banaka; bederazka; banazka. Banaka atera ziren. Banaka, binaka edo taldeka. Banaka jarri. Nahiz guztiak batean, nahiz banaka salduz. Nork bere zatia banaka itzuli duelarik.

2 adj. pl. Urriak, bakanak. Emakumeak eta herrian zeuden gizon banakak. Euskaraz bakarrik egiten duten euskaldun banakentzat. Argitara eman dituen artikulu banakak. Elurrez zuritutako zuhaitz banaken inguruan.

banaka-banaka adb. Presoak egunero ateratzen zituzten, banaka-banaka txandan, kartzelak bere inguruan zeukan plaza batera. Hasi ziren herritik ere gazteak, banaka-banaka, Bilboko lantegietara joaten.

banaka batzuk Bakarren batzuk. Ik. banakaren batzuk. Ile banaka batzuk urdindu zaizkio. Nolanahi ere, banaka batzuk baino gehiago dira. Sagarrak ebatsi dituzte, ez dira gelditu banaka batzuk baizik.

banakaren bat Bakarren bat. Etxerik gehienak hondatu ziren arren, banakaren bat gaur ere aurkitzen da oraindino.

banakaren batzuk Bakarren batzuk. Ik. banaka batzuk. Asko, edo hobeto esateko, banakaren batzuk ez beste guztiak, sakramentu hori gabe bizi dira.

banaketan adb. Gutxitan, bakan.

batik bat

adb. Batez ere. Mendebaldean aurkitzen dira batik bat. Gazteentzat batik bat. Geroaren agergarri izan daitekeen aldetik batik bat.

begiratu3

1 iz. Begiraldia, begirada. Lehen begiratuan.

2 iz. Begirada, begiratzeko era. Lehoi arre gosearen begiratuaz. Halako begiratu samurraz. Begiratu zorrotza.

begiratu batean adb. Lehen begiratuan. Begiratu batean, ez zen han ezer larririk ikusten. Horixe zen neskari, begiratu batean, hartzen zitzaion tankera.

begiratu bat eman Begiraldi bat eman. Ik. so bat egin. Nahikoa da azkeneko mende hauei begiratu bat ematea. Utziko didazu begiratu bat ematen? Dendariak begiratu bat eman die bitxiei eta balioa kalkulatu du.

zehar-begiratu 1 iz. Zeharkako begiratua. Zuzen begiratzen ez badio ere, zehar-begiratu bat ematen diola inork ezin uka.

2 iz. Haserrea adierazten duen begiratua. Ik. bekozko. Zehar-begiratu ilunekin eta amorraziozko marmarrekin, ikasleek liburuak zabaldu zituzten. Mintzatu berriak dira Donostiako egunerokoetan, horrelakoek gure artean maiz jasotzen dituzten zehar-begiratu eta susmo txarrez.

bertso

1 iz. Ahapaldiko lerroa. Sonetoaren hamalau bertsoak bi lauko eta bi hirukotan banaturik.

2 iz. Euskal herri-literaturako ahapaldia, bat-batean botatzen dena edo jartzen dena. Bederatzi puntuko bertsoa. Hamabi bertso, zortziko txikian. Bertsoak kantatu. Bertsoak moldatu, ondu. Bertsoaren gaia.

3 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Banaka batzuek gutxietsi eta are esetsi izan dute Etxepareren bertso lana. Ez dut uste Arresek, zein ere olerkari ugaria zen, bertso sail miragarri hori baino gehiago egin zezakeenik. Maiz doazkit bertso sortak bihotz barnetik gaindika.

bertso afari, bertso-afari iz. Lagunartean egiten den afaria, bertsolarien saioekin girotua izaten dena. Bertso afaria antolatu dute gaurko Maialen Lujanbio eta Miren Artetxe bertsolariekin. Antzoki Zaharrean, plazan ala bertso afarian, non gusturago?

bertsoak (bertso bat...) atera 1 Bertsoak jarri. Bertso berri batzuk nahi nituzke atera.

2 (bertsoak aterako dizkizute eta kideko esapideetan, egin dena edo egin asmo dena lotsagarria edo nabarmen geratzeko modukoa izan daitekeela adierazteko). Ez ezazu hori egin, bestela bertsoak aterako dizkigute.

bertsoak (bertso bat...) bota Jendaurrean bertsoak bat-batean osatu eta kantatu. Barra-barra bota zituen bere bertso eztendunak. Bertso bat botako nioke bai oraintxe Txirritari!

bertsoak (bertso bat...) eman Bertsoak jarri. Beste sei bertso hauek eman nituen, eta lehen bezala, Herria aldizkarian publikatu.

bertsoak (bertso bat...) ipini Bertsoak jarri. Ez da nekatu gabe bertsorik ipintzen.

bertsoak (bertso bat...) jarri Bat-batekoak ez diren bertso berriak idatziz eman. Ik. bertsoak atera; bertsoak eman; bertsoak paratu. Bertsolari batengana joaten ziren, istilu guztia kontatu, bertsolariak bertsoak jarri, moldiztegira eraman, inprimatu eta zabaldu. || Hori bertso zaharra da, honelako garaitan paperean jarria.

bertsoak (bertso bat...) paratu Bertsoak jarri. Paratu nahi nituzke bertso bat edo bi.

bertso berri iz. Idatziz ezagutaraziriko bertsoa. Bertso berriak, Xenpelarrek jarriak.

bertso jarri iz. Bertso berria, idatziz ezagutarazia.

bertso jartzaile, bertso-jartzaile iz. Euskal herri-literaturako bertsoak idazten dituen pertsona. Ni ez naiz bertso-jartzailea, bat-bateko bertsolaria baizik.

bertso kantari, bertso-kantari adb. Bertsoak kantatuz. Honelaxe hasi zen bertso kantari Xenpelar.

bertso lerro, bertso-lerro iz. Bertsoa. 1904 bertso-lerro, 222 ahapalditan.

bertso saio, bertso-saio iz. Bat-bateko bertsoak botatzen diren saioa. Afalorduan bertso saio bat, kafetxo bana hartuta.

bertso saltzaile, bertso-saltzaile iz. Bertsopaperak saltzen dituen pertsona. Besamotza bertso saltzailea zen; seguru asko, Euskal Herrian inoiz izan den bertso saltzailerik ezagunena.

bertsotan 1 adb. Bertsoak botaz. Bertsotan ari izan, jardun, hasi. Bertsotan hasiz gero, ez zuen ordurik.

2 adb. Bertso bidez, hitz neurtuz. Nahi nituzke denak bertsotan ezarri.

bertsoz adb. Bertsotan. Gu ere hasiko gara, bertsoz eta kantuz.

beste1

1 det. Aipatu den gauzaz bestelakoa izanik, haren kideko dena adierazteko erabiltzen den hitza. (Izen bati dagokionean, horren ezkerrean agertzen da gehienetan. Delako izenak mugatzaile edo zenbatzaileren bat, edo bat hitza hartu behar du. Izenaren eta beste-ren artean zenbatzaileak, ordinalak, banatzaileak edo izenarekin lotura hertsia duten zenbait izenlagun —honelako edo kidekoak, adibidez— soilik ager daitezke). Alkatearen beste alaba. Beste alkatearen alaba. Beste liburua. Beste liburu hura. Beste liburuak. Beste liburu guztiak. Beste bi gizon handi. Beste gizon handi hura. Beste gizon bat. Beste gizon handi bat. Beste gizon batzuk. Beste zenbait jauregi eder. Beste edozein andrek egin dezakeena. Erosi dugun beste liburuan. Beste hiruna liburu. Beste hirugarren saria. Beste etxe eder asko. Baduzue beste libururik? Beste erdal hitz batean. Beste landare mota batzuetan. Jan, edan eta beste honelako gauzak (edo honelako beste gauzak). Beste zernahi gauza ere. Belarriak ixten dituzte eta burua beste aldera itzultzen. Atearen beste aldetik, bi zerbitzariak barruko zalapartari adi zeuden.

2 (Izenordain edo adizlagun zehaztugabe bati dagokiola, haren ezkerrean nahiz, kasu batzuetan, eskuinean). Beste ezer egin gabe. Beste ezer baino gehiago maite duzula. Beste inon lotsagarri litzatekeena. Beste inor ez dagoen toki honetan. Beste inoiz. Hark edo beste norbaitek. Beste nonbait landatzeko.

3 (Galdetzaile bati dagokiola, haren ezkerrean nahiz, kasu batzuetan, eskuinean). Baina beste zer lekukotasun behar dugu? Eta zer besterik? Beste nork esan du?

4 (Dagokion izena ezabaturik). Beste hori ere garestia da. Bi anaia zituen; bata atzerrira joan zen eta bestea hil egin zen. Liburu bat eta beste bat. Bata eta bestea. Batetik eta bestetik. Besteari emateko. Eta horrelaxe, aipa daitezkeen beste hamaika eta hamaika. Bi ekarri zituen; besteak etxean utzi zituen. Beste batean. Besteak ez bezalakoa.

5 (Mugagabean, izenordain-edo gisa). Ik. inor 2. Bestek gure ordez sor dezan baino lehen. Bestek esan beza zein den aukera ona. Besteri kendu eta beretzat hartu. Besterenarekin bizi nahi duenak. Horrezaz bestetan mintzatua naiz. Orixeren ondoren orpoz orpo ibiltzea bestetara jo gabe. Hala kristau bekatu larriak ihartuak ez dira bestetarako izango betiko sutarako baizen. Baina ez bat, ez beste.

6 (Salbuespena adierazten duten testuinguruetan). Ik. ez beste. Nire ona besterik ez du nahi. Nahi izanez gero, ez zuten beren arteko konponketa egin besterik, nork berea jasoz. Zu besterik inor bizi al da? Garai haietan ez bainuen nik Basarri beste lagunik. Jainkoak bestek ez daki.

besteak beste Aipatzen denarekin zerikusirik duten beste gauzak alde batera utzirik. Hor daude, besteak beste, Euskaltzaindiaren aldizkarian argitaratu zituen lanak. Hori ezin uka, besteak beste. Besteak beste, elizan bazuten eraikia harrizko santu bat.

beste barik adb. Bizk. Besterik gabe. Eta lepokoa sama inguruan ezarri, eta beste barik, etxetik irten zen.

beste bat arte Norbaitengandik urruntzean eta, agur egiteko erabiltzen den esapidea. Orain banoa, beste bat arte, adio tabernaria.

beste batean adb. Beste uneren batean. Orain ez dugu astirik horretarako, beste batean izango da.

beste behin 1 adb. Berriro, berriz. Beste behin bekaturik ez egiteko. Begira beste behin horrelakorik gerta ez dadin.

2 adb. Beste aldi batean. Beste behin zera esan zion (...). Beste behin tabernatik mozkorturik irteten ikusi nuen.

besteetan adb. Beste batzuetan. Hizkuntza bizia hitz berrien premian da beti: bere baitarik sortzen ditu batzuetan, besterengandik hartu besteetan.

beste(rik) gabe adb. Jesus gisa honetan zihoan ikasleak egiten, oraindainokoan zatoz huts bat esatea beste gabe. Beste gabe aurrera joan zen. Aitorrera orokor hau, ordea, nahikoa ote dugu, beste gabe, Jainkoa badela jakiteko? Bat ez natorkien arren, ez ditut besterik gabe gaitzetsiko.

beste hainbat Beste hainbeste.

beste hainbeste 1 Aipatu den kopuru edo ekintza bera. Hamar bat metro luze, beste hainbeste zabal. Hogei mila hil badira; beste hainbeste baino gehiago kolpatuak. Zuek ere beste hainbeste egin zenuten. Eraman dituzu nire lagunak; nirekin zoaz beste hainbeste egitera. Hiru aldiz eginahalak egin zituen haren oinpetik ateratzeko, eta beste hainbestetan bota zuen.

2 (Izen sintagma baten ezkerrean). Berrogei mila oinezko eta beste hainbeste zaldizko.

3 Beste asko. Automaten teoriak, zibernetikak eta beste hainbestek behartu ditu azkenean hizkuntzalariak beste jakiteetara begiak iraultzera.

beste honenbeste Aipatu den kopuru edo ekintza bera. Zer esango zenuke zuk beste batengatik, beste honenbeste egingo balu? Zuk ere egin zenezake beste honenbeste.

beste horrenbeste 1 Aipatu den kopuru edo ekintza bera. Beste horrenbeste eta gehiago galdu zaigu guri. Aita santuak ere beste horrenbeste dio. Gerokoek behintzat ez dute beste horrenbeste egin. Pentsatzekoa da, beraz, ez ote daitekeen beste horrenbeste hizkuntza baten egoerarekin gerta.

2 (Izen sintagma baten ezkerrean). Hamabiren bat izara eta beste horrenbeste burko-azal.

beste orduz adb. Behiala, lehenagoko beste batean. Oihu egin zuen Frantziskok, beste orduz San Paulok Damaskorako bidean bezala. Egun hartan behar zuela egin beste orduz baino penitentzia handiagoa.

besterik ezean Besterik ez izanik, besterik ezin izanik. Besterik ezean, janariaren truke haren etxean morroi aritzeko gertu zegoen. Besterik ezean, lehengo arlotearena esan beharko.

besterik ezinean Besterik egin ezinik. Besterik ezinean, eroapena hartzea erabaki zuen. Besterik ezinean eta ondamuz beterik.

besterik izan da ad. (Hirugarren pertsonan). Beste gauza bat izan, beste kontu bat izan. Hori besterik da. Besterik izanen da datorren aldian. Honela ikusi ditugu beti; gaur oso besterik dira.

bestetara adb. Bestela, beste era batera. Gehienetan bestetara jazo ohi da.

bestetik adb. Beste alde batetik. Ik. bestalde; batetik... bestetik...; alde batetik... bestetik.... Gizon erraza zen gainera; bestetik, nire gustuko laguna.

eta beste (Artikulurik gabe eta ezkerrean duen izen sintagmaren atzizki berarekin). Eta beste batzuk. Badakit Aitzol eta beste horretaz mintzatuak direla. Gure Herria agerkarian asko artikulu agertu ditut: istorio, gertaera, ikertze eta beste. Nork ez du ezagutzen Piarres Adame, Saran eta bestetan?

ez beste Aipatzen dena salbuetsiz. Ik. izan ezik; salbu. Ez zuen uste berari horrenbeste gaitz eta kalte egiteko etsairik eduki zezakeenik, Piarres ez beste. || Hura ez beste guztiak hil zituen. Judas ez beste edozeinen bihotza bigunduko zuten. Jauna ez beste Jainkorik ez ezagutzeko. Atera ziren Maddi ez besteak.

ez bestea (Gaitzespenezko izenondo baten eskuinean, indargarri gisa). Ik. alaen. Alferra, ez bestea!

ez bestena (Gaitzespenezko izenondo baten eskuinean, indargarri gisa). Ik. alaen. Ergela, ez bestena!

oso beste adj. Oso desberdina. Gauza bat dela herri hizkuntza eta bestea, oso bestea gero, kultur hizkuntza. || Gauza bat da, ordea, esango dit edonork, hizkuntza jakitea eta, bestea oso, hizkuntza horren bitartez zernahi gaiez aritzea.

-z beste 1 (Ezezko eta galderazko esaldietan). Aipatzen dena salbuetsirik. Guk Jainkoaz beste aitarik ez dugu. Ez genuen janaz beste gogoetarik. Hik bahuen semerik, Bereterretxez besterik?

2 (Baiezko esaldietan). Erromak auzi horretan A. Mokoroaz beste gidaririk izan zuelako beharbada.

3 (Artikulurik eta kasu markarik gabe). Helenaz beste, inork ez zuen ikusi senar gaztea. Igandeaz beste, zein jaitan dugu meza entzun beharra?

-z bestera Ik. bestera.

beti

1 adb. Denbora orotan; denbora-hedadura jakin bateko une guztietan, edo kontuan hartzen diren aldi guztietan. Ik. betiere. Beti dirauena. Uraren izena beti da bat, ez ordea ura. Beti goaz, ez gara behin ere lehengoak. Beti oroituko da egun hartaz. Beti elkarrekin ibiltzen dira. Asteburuetan bere herrira joaten da beti. Zaitegi eta ni, leunkiro esan dezadan, ez gentozen beti bat. Orain eta beti. Beti eta edonon. Maria beti Birjinari. || Beti-beti eta nonahi egiaztatua ikusten dena.

2 adb. Oraindik ere. Bagenekien gorri zela eta dela beti. Irten zen etxetik beti haserreturik. Mende erdi bat beteko dut nik mundu honetan berehala, eta ene andrea beti maitatzen hogei urtetan bezala.

beti bat adb. Aldatu gabe. Beti bizi eta beti bat dagoen egia. Zure zuhurtasuna, berriz, beti bat dago. Beti bat zaren Hori.

beti batean adb. Beti berdin. Ik. beti bat. Batere atsedenik gabe, penak beti batean, beti bere hartan.

beti-bateko adj. Beti bat dagoena, aldatzen ez dena. Hizkuntzari darion betiko leloa, beti-batekoa ez izanik ere, ez da batere aldakorra gertatu. Beti-bateko polemika-gai gogaikarri hau.

betidaino adb. Beti arte. Betidanik betidaino.

betidanik adb. Beti ezkero, beti. Ik. egundainotik. Lurralde honetan euskara betidanik mintzatu dela. Betidanik izan dira munduan aberatsak eta pobreak. Betidanik eta mendeen hondarreraino. Betidanik zaren Jainko ahaltsua.

beti eta ...-ago Gero eta ...-ago. Joaki beti eta aitzinago.

beti eta beti adb. beti-ren indargarria. Beti eta beti iraungo du. Ni naiz beti eta beti zure ondoan izan nahi duena.

betitik adb. Betidanik. Betitik izan da Jainko eta Jainko da betikoz.

bi

1 zenbtz. Bat eta bat, 2. (Dagokion izenaren ezkerrean nahiz eskuinean ezar daiteke). Bi etxe. Etxe bi. Bi begi urdin haietan. Bi gazte haiek. Gazte haiek biak. Kalearen bi aldeak. Senar-emazte biak bat eginik bizitzeko. Bi gauza dira jakintza irakastea eta jakintza aurreraraztea. Bi ordu barru. Bi haritz handiren erdian. Bi sailetan banatua. Bi aldiz, bi bider. Bi edo hiru orduz. Bi-hiru egun nahikoak ziren behar zena biltzeko. Hitz bitan esateko. Hortz biko tresna. Erreal bikoa. Bi silabako hitza. Bi mila. Bi mila eta berrehun urtetan. Azken bi mila urteotan. Bi etxetako txakurra, goseak jan (esr. zah.).

2 (Dagokion izena agertzen ez dela). Gidaria eta beste biak. Biok joango gara. Biak erori ziren. Nor da, gu bion artean, etxean otso eta kanpoan uso? Bi azkenak.

3 iz. Zenbaki arrunten segidan bigarrena. Hirua dut nik bestela maiteena, eta zenbakirik eza oraino maiteago, baina aukeran, bataren eta biaren artean bia dut nahiena. Bi eta bi lau dira.

4 (Data adierazteko). Bihar, abenduak bi, nire urtebetetzea izango da. Abenduaren bian gertatu zen.

5 (Orduak adierazteko). Goizeko ordu bietan (Ipar. bi orenetan). Ordu bi eta laurdenak. Ordu biak eta laurden. Ordu bi(ak) eta laurdenetan. Ordu biak eta bostean. Ordu biak hamar gutxi(ago). Ordu biak laurden gutxi(ago)tan.

6 (Mugagabean, izenordain gisa). Ik. biga2. Bat, bi, hiru. Bat dugunean, bi nahi ditugu. Arrautza batekin ala birekin? Zer axola zait nik hitz bakar baten bitartez adierazten dudana, erdaraz batez, biz ala ehunez ematen den aditzera?

biak ala biak Biak, bata zein bestea. Ik. bi-biak. 27ra arte, bi asteburu luze daude aurretik; biak ala biak ekitaldiz beteta datoz. Akordioa lotu behar dute bi aldeek; biek ala biek onartu dute, ordea, zail izango dutela hitza betetzea.

biak bietara Bizk. Biak; biak bakarrik. Ik. bi-biak. Bolunburuko andrea eta Armiñakoa sekulako deiadar eta zaratak eginaz zetozen biak bietara. Biek bietara gordeko zutela isileko hori.

bi-biak 1 Biak bakarrik; biok bakarrik. Bi-biak ziren buruz buru karrozan. Nonbait bi-biak heltzen bagara. Ez ziren bi-biak baizik bidearen gainean.

2 Biak. Klio eta Boroe haren ahizpa, bi-biak itsastarrak, biak urrez inguratuak, biak larru nabarrez estaliak.

bi bitara, bi-bitara adb. Bi biren kontra. Buruz buru, bi bitara eta lau lauren kontra aritu ziren bertsolariak. Txapeldunorde izan zen banakakoan eta Nafarroako txapelduna bi bitara.

bien bitartean adb. Bitarteko denboran. Ik. bizkitartean. Itxaropena genuen bien bitartean gauzak konponduko zirela. Bien bitartean Euskaltzaindiari dagokio egiteko hori betetzea.

bietara adb. Aipatu diren bi eretan. Hasieran, euskaraz hasi ginen erabat, baina orain bietara egiten dugu.

bitara adb. Bi eratan. Bitara har daiteke hitza.

bitik bat Hautatze bateko bi aukerak kontrajartzeko erabiltzen den esapidea. Bada, bitik bat: edo zuzen aitortu edo zuzen kondenatu.

eta bi 1 Eta are gehiago. Gaiztoa eta bi da.

2 (neureak, bereak edo kideko baten eskuinean, entzun, esan eta kideko aditzekin). Ikaragarriak. Bereak eta bi entzunda joan da. Bereak eta bi esan nizkion, batere gorritu gabe.

eta biak, eta biok 1 (Ezkerrean izen sintagma bat duela). Eta hitz egiten ari den pertsona. Anaia eta biok etorri gara. Horra bada non egin dugun topo Altunak eta biok. Joan ginen Josetxo eta biak biharamunean erretratuak ateratzera.

2 (Ezkerrean izen sintagma bat duela). Eta aurretik aipatu den pertsona. Lamina eta biak heltzen dira ur bazterrera. Amak eta biek isiltasun osoan egiten zuten gibeleratzeko bidea.

buru

1 iz. Gizakiaren edo animalien gorputzaren goiko edo aurreko zatia, ahoa eta zentzumenak kokaturik daudena. Zezen burua. Burua estaltzeko. Adarrak, zenbait gizasemeren buru-kopetak zinetan eta benetan apaintzen dituzten edergarri horiek. Burua (apustu) egingo nuke berandu heltzen dela. Buru gaina. Burt Lancaster buru-urdinak. Gizon buru-luzea. Gizon iletsu buru-beltza.

2 iz. (Esapideetan). Jakinduriaz eta sakontasunaz diozunak ez du ez bururik ez zentzurik. Besteren buruan zentzatu, ikasi.

3 iz. Burua adimenaren eta oroimenaren iturburutzat hartua. Bihotz euskaldunaren eta buru erdaldunaren arteko borroka amaigabea. Haizea buruan eta ibili munduan. Buru gogorra duen gizona (Ik. burugogor). Gaizki egin dudala ezagutzeko adina buru badut. Norbaitek buru argia izan. Urrestarazu jaunaren adorea, kemena, buru jantzia eta bihotz kartsua. Buruak huts egiten ez badit. Filologoarentzat zail eta buru-nekagarri izan ohi diren hitzak. Buru-berotzaileak.

4 iz. Gauzaki baten mutur zabala edo biribila. (punta-ren aurrez aurre). Ik. buru orratz. Iltze, torloju baten burua. Orratz buru-zuria.

5 iz. Hainbat gauzaren muturra. Mahaiaren buruan zeudenak (Ik. mahaiburu). Titiaren burua (Ik. titiburu). Zoazte bide buruetara. Haritzaren buru orritsuan.

6 iz. Zerbait bukatzen den gunea. Errotik bururaino ezagutu. Buru batetik bestera, dena da ongi aukeratua eta egoki euskaraz emana. Etxe bat gaitza, ordoki baten buru-buruan. Urtearen bururaino.

7 iz. Buruzagia. Elizaren burua. Leinu santu haren buru egin zuen. Provenzano 1933an jaio zen Sizilian, eta mafiako buru nagusietako bat izan da.

8 iz. Buruxka. Ik. galburu; artaburu. Bihiak ereiten eta buru beteak biltzen.

9 iz. Hainbat landareren hosto zabalek osatzen duten bilduma biribil antzekoa. Ik. azaburu.

10 iz. Zerbait hasten den gunea. Ik. izenburu. Hitz buruan maiz aurkitzen da b-, d-, g-/p-, t-, k- aldaera.

11 iz. Kapitulua. Liburuaren laugarren burua. Legearen lehen burua, zazpigarren atala.

12 iz. Aziendaz edo jendeaz mintzatuz, banakoa. Bi mila, bi mila eta bostehun buru izaten ditu artalde bakoitzak.

13 iz. (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean, aditzaren era bihurkaria gauzatzeko erabilia). Jonek bere burua hil du. Bere burua bota du zubitik behera. Erantzi soinekoa eta han bota nuen neure burua uretara. Zeuen buruak salduz. Bere burua eta Barthes aipatzen ditu liburu horretan. Geure buruen kaltean egin dugu hori. Zeure burua zeure eskuko zenuenean. Zeure burua erakusteagatik egin ohi duzun hainbat gauza.

bere (neure...) buruarekin (egin, egon, esan aditzekin). g.er. Bere (neure...) artean. Neure buruarekin egin dut, zuregana behar nuela etorri. Nengoen neure buruarekin, ez ote nuen zuk baino gehiago sufritzen. Behin baino gehiagotan egona naiz neure buruarekin, nola onartzen dituzun horiek zure etxean.

bere (neure...) buruaren jabe 1 adj. Askea, burujabea. Geure buruaren jabe gara. Ez da hizkuntza bere buruaren jabe, besteren mirabe baizik.

2 adj. Bere egintzen erantzule dena. Harrotua dabil, ezagun du ez dela bere buruaren jabe.

bere (neure...) buruaren nagusi adj. Askea, inoren mendekotasunik gabea. Ik. bere (neure...) buruaren jabe; burujabe. Gehienok, geure buruaren nagusi eta zeharo libre garela uste dugu. New Yorken zeure kabuz, zeure buruaren nagusi izanez lan egitea askoz errazagoa da.

bere (neure...) buruaz beste egin Bere (neure...) burua hil. Bere buruaz beste egin du, etsipenez.

bere (neure...) buru(ta)tik adb. Bere (neure...) kabuz, kasa. Heure burutatik hoa, ala aginduta? Hobe da beti mundu zabalean ontzat hartuak dauden hitzez eta izenez baliatzea nor bere burutik asmaketan abiatzea baino.

burua agertu Azaldu; nabarmendu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Erizain batek burua agertu zuen atetik. Ez zuen bere burua aitaren aurrean agertu nahi. Lebita eta ginbail ederrik badu etxean baina ez du bere burua agertu nahi izaten.

burua altxatu 1 Burua gorantz higitu. Ikusten zuen nola zerbait idazten zuen burua altxatu gabe.

2 Harro azaldu, nabarmendu. Euskaldun den gizon orok altxa beza burua.

burua apaldu Burua makurtu. Bazterka so egiten zidan halako irri maltzur batekin eta burua apaltzen zuen. Burua apaldurik zebilen. Ez bururik apaldu inongo jaunekin.

burua arindu 1 Kezkak eta nekeak arindu. Joan zen behin ehizara, burua arintzera.

2 Buru gaitasuna galtzen hasi. Gauza onik ez dago zahartuz gero: burua arindua eta odola bero.

burua azaldu 1 Burua erakutsi. Burua azalduko dut, sator zulotik bada ere. Atea jo eta burua azaldu zuen, irribarretsu.

2 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Norbaitek bere burua ezagutarazi. Komunikazio grafikoan dabiltzanek euren burua azaltzeko modu bat ere izan daiteke. Munduaren aurrean herri gisa geure burua azaltzea ahalbidetu izan dutenak.

burua bat egin Bizk. Norbaitekin elkar hartu, bereziki azpilanean aritzeko. Ez dut nahi nik burua bat egin zuekin, ez eta zuen antzeko beste batzuekin ere.

burua beheratu Burua makurtu. Jesusek bere burua beheratzean, borreroari egin zion keinua. Gaizki egin ote dut, zuen goratzeko ene buruaren beheratzea.

burua berotu 1 Burua hautsi. Gutxi dira Jaunaren borondatea ezagutzeko burua berotzen dutenak.

2 Norbait zerbait egitera bultzatu. Ik. kaskoa berotu; haize eman 2. Nire semeari burua berotu diozu, niri dirua lapurtzeko.

burua erakutsi Burua agertu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Jesusek erakusten duenean bere burua arantzez inguratua. Eraztunez josia eta erdara harroa dariola dabil, hor zehar, bere burua erakutsi beharrez.

burua galdu Zentzua galdu, zoratu. Horrek nauka bada burua galdurik. Zahartu zenean, burua erdi galdu zitzaion.

burua gora adb. Harro, harrotasunez. Burua gora itzuli zen bere herrira.

burua hartu 1 Buruzagitza hartu. Sarkozyk eskuinaren burua hartu du.

2 Lasterketez, sailkapenez eta kidekoez mintzatuz, lehenengo lekuan jarri. Kortaren mutilek estropadaren burua hartu dute, eta Bizkaiko txapelketa irabazi dute. Sailkapeneko burua hartu zuen Baskoniak.

3 (Batez ere burua hartua izan esapidean, 'burua erabat pentsamendu edo ideia batek betea izan' adierazteko). Erabat burua hartua eta bere liburuen gezurretan blai-blai egina zegoen. Pentsaketa horretaz burua hartua dago.

burua hautsi 1 Burezurra hautsi. Azpijokoren bat egiten saiatuz gero, burua hautsiko ziotela mehatxu egin zioten.

2 Zerbaiti buruz behin eta berriz pentsatu, zerbait hausnartu edo zerbaitez kezkatu. Zuk oraindik ez duzu bururik hautsi arimaren onari dagozkien gauzetan. Hori horrelaxe izan dela jakiteko, burua hautsi beharrik ez dago.

burua jaso 1 Burua gorantz higitu. Jesusek burua jaso eta esan zien: (...).

2 Beheralditik atera, adoretu. Zorrez beteta, bururik jaso ezinda. Burua jasorik ibili. Euskal Herriak gehiago burua jasoko ez zuelako etsian. Euskarak burua jasotzea Jainkoak nahi du.

burua joan Konortea galdu, zorabiatu.

buruak eman dio ad. Bururatu. Zoro hari buruak eman dio, ikusi duen neska bat behar duela. Esan behar nuenik ere ez niri eman buruak.

burua makurtu 1 Burua beherantz higitu. Burua makurtu eta besoez aurpegia estaltzen zuen.

2 Umildu. Burua makurtzen dutenak edo umiltzen direnak. Ez daki burua makurtzea beharrezkoa dela sarritan. Jaunaren esanari burua makurturik.

burua nahasi Burua galdu. Burua pitin bat nahasi zitzaidan, nahi ez nuena esateko.

buruan eduki Gogoan izan, eduki. Adibide hau eduki behar da buruan meditazio guztietan.

burua nekatu Pentsatzen nekatu. Gehiago burua nekatu gabe, baratzean sartzea erabaki zuen. Horrek pentsatzen ez du bururik asko nekatu.

buruan erabili Zerbaitetan pentsatu, hausnartu. Ik. gogoan erabili. Ametsetan ere beti bere praka berriak darabiltza buruan. Gazte haiek gezur zoroak eta auzi-borrokak zerabiltzaten buruan.

buruan eraman 1 Buru gainean eraman. Buruan zeraman pegarreko esnea saldu eta txitak erosi.

2 Buruan jantzirik eraman. Berak egindakoa zen Azpirotzek buruan zeraman txanoa.

3 Buruan erabili. Buruan daramatzan esaldiak idazten hasi da. Aspaldian buruan daramadan istoriotxo bat kontatuko dizut.

buruan gorde Oroimenean gorde. Gorde itzazu buruan ondo zure amaren hitzak. Ez du jakinduria makala, haiek guztiak buruan gordetzeko!

buruan hartu 1 Gogoan hartu, aintzat hartu. Jendearen esanik ez har buruan. Adi ezak, Mattin, eta har ongi buruan erratera noan hau.

2 Sinetsi, konbentzitu. Handiak holakoak dira, buruan hartua dute guztiak haientzat jaiotzen direla.

buruan ibili 1 da ad. Gogoan ibili. Adierazi egiten zuen hartara, modu ezin laburragoan, sasoi hartako erromantiko guztien buruan zebilena. Buruan zebilkiona ahanzteko, denbora-pasa saiatu zen hantxe emakume zenbaitekin dantza lizunetan.

2 du ad. Buruan erabili, gogoan erabili. Miguel Sanzek 2011n Espainiako egungo erregearen aurrean jaurtitakoa buruan ibili dut egunotan.

buruan ipini Buruan jarri. Zer zabiltza, buruan traste hori ipinita? Etsaiak buruan ipini zidan asko galduko nuela nire faman aitortzen banuen nire bekatua.

buruan izan du ad. Gogoan izan. Beste kezkarik deus ez dugu buruan, Loiola ikustea baizik.

buruan jarri 1 Buruaren gainean jarri. Txapela buruan okerka jarria.

2 Bururatu, zerbait buruan sartu. Guztiek bere lepotik barre egiten zutela jarri zitzaion buruan.

buruan pasatu Bururatu. Ik. burutik pasatu. Buruan orduan pasa zitzaizkidanak!

buruan sartu 1 Gogoan sartu. Mutil koskor hauei ingeles apur bat buruan sartzeko asmoz. Gauza bat buruan sartzen zaizunean. Hizkuntzen iraupenari eta azkenari buruz buruan sar adina gai ikasi behar izan ditut.

2 Bururatu. Buruan sartu zaio gauza txarren bat gertatuko zaiola.

burua oso izan Zentzua izan, burua sano izan. Belarria xuxen eta burua oso dituenak bertzerik erran dezake.

buru-argi adj. Ik. buruargi.

buru argiko adj. Buruargia. Buru argikoa izanik, argi jabetu zen asmo horietaz.

buruari eman 1 Ipar. Kontu egin, imajinatu. Emaiozu buruari eguzkia argizko itsaso bat dela.

2 Naf. Burua nahasi. Buruari emana dabil, semea istripuan hil zitzaionetik.

buru-arin adj. Ik. buruarin.

buru atxiki Buru egin, aurre egin. Ez duzu oraino buru atxiki odoleraino.

burua urratu 1 Buruan zauriak edo urratuak egin. Burua eta lepoaldea ebaki zabalez urraturik.

2 Burua hautsi, zerbaiti buruz behin eta berriz pentsatu. Burua gehiegi urratu gabe, badaukat zer jan eta zerekin jantzi.

buru babes, buru-babes iz. Kaskoa, burua babesteko estalkia.

buru babeski, buru-babeski iz. Buru-babesa.

buru-belarri 1 adb. Ahaleginean, gogoz eta lehiaz. Ik. zain eta muin. Auzian buru-belarri sartu gabe. Zintzoa izaten saiatu zen buru-belarri. Lanean ari da buru-belarri.

2 adb. Adi-adi.

buru-bero adj. Ik. burubero.

buru-bihotz iz. pl. Burua eta bihotza. Eta kaletarron buru-bihotzak ez izaki beti lehengo euskaldunenak bezain garbi.

buru-buztan iz. pl. g.er. Zentzua. (Ezezko esaldietan erabiltzen da). Kantu horietako hitzek ez dute buru-buztanik.

buru-buztanka adb. Atzekoz aurrera, alderantziz.

buru egin 1 dio ad. Aurre egin. Ik. gogor egin. Tentaldiari buru eginez.

2 Buruzagi izan. Hurreratu zitzaion morroien artean buru egiten zuena.

buru eman 1 dio ad. Amaitu, burutu. Lanari buru emateko denbora iritsi zen.

2 dio ad. Buru egin, aurre egin. Haizeari buru emanaz. Bere gauza guztiak saldu zituen zorrei buru emateko.

buruenik adb. Azkenik. Zer esan, buruenik, euskal hitzen erdal azalpenei buruz?

buru estalki, buru-estalki iz. Burukoa, burua estaltzeko erabiltzen den jantzi edo zapia. Emakume zaharrenak ile zuri ondo orraztuak buru-estalki zuri garbi baten azpian gordetzen zituen.

buru eta bihotz 1 adb. Erabat, oso-osorik. Ik. gorputz eta arima. Buru eta bihotz, hire lagun.

2 adb. Ahaleginean, gogoz eta lehiaz. Ik. buru-belarri. Irakasle zenez gero, buru eta bihotz irakasteari ekin zion.

buru gibel, buru-gibel iz. Buruaren atzeko aldea. Ile zuri-beltzeko txirikorda lodi batzuk buru-gibelean antze handiarekin kiribilkatuak.

buru-gogor adj. Ik. burugogor.

buru-gorri adj. Ik. burugorri.

buru-handi adj. Ik. buruhandi.

buru-harro adj. Ik. buruharro.

buru-has adb. Buru hutsik. Buru-has agurkatu. Bi lerrotan jarririk, guztiak buru-has. Buru-has eta ortutsik gelditu zen.

buru hausgarri, buru-hausgarri iz. Buruhausteak ematen dituen gauza.

buru hezur, buru-hezur iz. Burezurra.

buru-huts adj. Ergela, burua hutsa duena. Agure zahar eta buru-huts, batera, izan ez zaitezen.

buru hutsean, buru-hutsean adb. Buru hutsik. Baserritar bat buru hutsean sekula ez zen ikusten.

buru hutsik, buru-hutsik adb. Buruan txapelik edo antzekorik gabe. Ik. buru-has; buru hutsean. Buru hutsik eta paparra zabalik.

buru-jantzi adj. Ikasia. Prosan ere badira edozein euskaldun buru-jantzik ezagutu behar lituzkeen obrak.

buru kasko, buru-kasko iz. Burezurra.

buruko adj. Ik. buruko. Pentsatze hutsak buruko ile guztiak lazten zizkidan. Haizeak buruko kapela eraman zion.

buru kolpe, buru-kolpe 1 iz. Burukada.

2 iz. Burutazioa.

buruko min 1 iz. Buruan sentitzen den mina. Buruko minez nago. Buruko mina dut.

2 iz. Ardura, kezka. Auzitegietan nahiko lan eta buruko min badarabiltzagu. Gurasoei buruko min bat ez nahigabe bat eman ez dieten seme-alaba zintzoak.

buruko oihal iz. Buruzapia; bereziki, mantelina.

buru lan, buru-lan iz. Batez ere adimenaz baliaturik zertzen den lana. Buru-lanetako aproposagoa zen eskulanetako baino. Elizgizonen eskuetan utzi dugu hemen buru-lana.

buru langile, buru-langile iz. Batez ere adimena erabiltzea eskatzen duen lanean aritzen den pertsona. Eskulangile eta buru-langileak. Buru-langileen zereginak.

buru-loka Ik. buruloka.

buru-makur adb./adj. Ik. burumakur.

buru-motz adj. Ik. burumotz.

buru nahaste, buru-nahaste iz. Buruhaustea.

buru oneko adj. Buru argikoa; zentzuduna. Esku onetan zaude guztiz, artaldea, txit buru onekoa da zure jabea. Ez zituen oraino hogei eta bortz urte baizik, baina buru onekoa zen.

buru orratz, buru-orratz iz. Orratz buruduna, lepoko zapiak eta kidekoak lotzeko erabiltzen dena.

buru oskol, buru-oskol iz. g.er. Buru-babesa, kaskoa.

burura ekarri Gogora ekarri. Ik. bururatu. Zuen gabon-kantak gure ama xaharraren oroitza ekarri dit burura.

burura eman Ipar. Bururatu, burura ekarri.

burura etorri Gogora etorri. Gauden pixka bat, ea zerbait datorkigun burura.

burura heldu 1 Bururatu, burura etorri. Koplak gaindika burura heldu zaizkio eta abiatzen da kanta errepiketan.

2 Amaierara iritsi, amaitu. Laxoko txapelketak ari dira burura heltzen. Proiektu hau burura helduko den itxaropena dute.

burura igo Zerbaitek burua ilundu, burua lausotu. Ardoa burura igo zitzaion eta ez zekien zer egiten zuen.

bururen buru Burutik burura, hasieratik bukaeraraino. Laburra da erreka: bospasei kilometro baino gehiago ez duke bururen buru.

buru-soil adj. Ik. burusoil.

burutan atera Bururatu, amaitu. Utz ezazu ene gainean zure egitekoen arta, nik burutan aterako ditut zein bere denboran.

burutik aldaratu da ad. Burutik egin, zoratu. Bere anaia hil dela esan diote eta burutik aldaratu da.

burutik beheiti adb. Burutik behera. Arrautza erauntsia atertu dela ikusi dutenean, hautetsiak berriz atera dira; orduan beste arrautza batzuk bildu dituzte burutik beheiti.

burutik behera adb. Goitik beherantz; burutik hasi eta oinetaraino. Burutik behera jantzi behar den soinekoa. Burutik behera bustia agertu zen.

burutik behera kaka egin Norbait nahi den moduan erabili. Kontua da beste behin argi gelditzen dela konpainia handiei azazkala ere ezin zaiela ukitu, eta zilegi dela, aldiz, herritar soilari burutik behera kaka egitea. Umeek kaka burutik behera egiten diote maisu berriari.

burutik beherako 1 iz. Marranta, hotzeria.

2 iz. Buruko isuria.

burutik buru adb. Bururen buru. Liburua burutik buru irakurriz gero.

burutik burura adb. Buru batetik bestera, hasieratik bukaeraraino. Liburua burutik burura irakurri zuen.

burutik egin zaio/du ad. Zoratu. Ik. burutik jauzi; burutik joan;  + burutik jo; burutik egon; burutik nahasi. Hori aditu zuenean, burutik egin zitzaion. Burutik egin zaizu? Eroetxera daramate bukaeran, burutik egin duelakoan. Burutik egina bezala zegoen. Burutik eginda al zaudete?

burutik egon Zoratuta egon. Burutik dagoela, zentzua galdu duela.

burutik eragin dio ad. (nor osagarririk gabe). Norbait nahasarazi, zorarazi. Emakumea, ez iezadazu burutik eragin!

burutik izan du ad. Ipar. eta Naf. Burutik egon. Trufatzen zara nitaz, ala baduzu burutik? Ni kapitalista?, baduk burutik?

burutik jauzi da ad. Burutik egin. Sinetsi ez zioten, esanaz burutik jauzi zela.

burutik jo Burutik egin. (Ia beti burutik jota (egon) esapidean erabiltzen da). Burutik jota zaude ala?

burutik joan 1 da ad. Burutik egin. Burutik joan zara? Gizon hori burutik joanda dago.

2 da ad. Ahantzi. Ez zait burutik joango esan didazuna.

burutik kendu Zerbait pentsatzeari utzi. Burutik ezin kendu dut haren agur tristea. Burutik ez zitzaion kentzen herriko norbaiten jukutria zela.

burutik nahasi Burua, zentzua galdu. Ik. burutik egin. Bestela esango dute burutik nahasia zaudela. Jaunak burutik nahasten ez banau.

burutik oine(ta)ra adb. Goitik behera. Ik. burutik behera. Zazpi arrarik ez zuen burutik oinera. Burutik oinetara guztia legenarrez eta gaitzez betea nago.

burutik oine(ta)raino adb. Burutik oinera. Etxekoandrea burutik oinetaraino begira gelditu zitzaion. || Burutik oinetarainoko aldakuntzak.

burutik pasatu Bururatu. Ik. buruan pasatu. Ez zitzaion burutik pasatzen ere, ate hura bere aurrean itxi ziezaioketenik.

buruz 1 adb. Buruari edo adimenari dagokionez, buruaren edo adimenaren aldetik. Ik. mentalki. Gauza handiak egiteko ez da aski buruz eta besoz azkar izatea. Osasunez beti herbal, buruz beti oso. Horregatik buruz betikoa iraun arren, izanez ez nauk atzokoa. Buruz zuhur eta argia.

2 adb. Hitzez hitz errepikatzeko eran; hitzez hitz errepikatuz. Hutsa dela dotrina buruz jakitea, ulertzen ez bada. Hitzaldia ikasi zuela buruz ahalik ondoena. Ez da asko hauek buruz esaten jakitea; jakin behar dute hitz horiek zer esan nahi duten.

3 adb. Oroimenaz bakarrik baliaturik. Buruz ari naiz eta beharbada hutsen bat egingo dut.

4 adb. Burua edo adimena erabiliz. Gehiago egiten du buruz gizon honek, ezen ez eskuarekin ehun mila gizonek. Ez dituela gogaiak etorri ahala jaulkitzen; buruz eho, aztertu eta bahe xehean iragaziak bakarrik duketela harengandik mundura agertze-baimen. Jakintsu denak jarriak daude buruz ondo nekatzera.

5 adb. Zentzuz. Buruz eta jator jokatu duzu.

buruz aurrera adb. g.er. Muturrez aurrera. Buruz aurrera erori da.

buruz beheiti adb. Ipar. eta Naf. Buruz behera. Baina, etxekoandrea, buruz beheiti emana duzu-eta zure liburua!

buruz behera 1 adb. Ahuspez, beherantz begira. Buruz behera etzan da ohe gainean.

2 adb. Gorputzaren goialdea beherantz dagoela. Done Petri gurutzean buruz behera josita hil zen. Buruz behera erori beharrean zutik gelditu zen.

buruz buru adb. Aurrez aurre. Uharteari buruz buru zegoen etxea. Aukera egokia da buruz buru hitz egiteko. Buruz buru, bi bitara, eta lau lauren kontra aritu ziren bertsolariak.

buruz buru egin 1 Topo egin. Hola doalarik, buruz buru egiten du gizon batekin: Agur, adiskidea!

2 Talka egin. Elkar ez ikusirik, bi trenek buruz buru egin dute.

buruz buruka adb. Buruz buru, aurrez aurre. Iluntzean eta arratsean eginen dira finalerdiak esku-huska, bai buruz buruka eta bai binaka.

buruz buruko adj. Aurrez aurrekoa; banakakoa. Buruz buruko borrokan indartsuenak ziren. Buruz buruko txapelketa. Buruz buruko txapeldun izandako sei pilotari.

buruz gain 1 adb. Buruaren gainetik. Buruz gain labana luze bat jaurti zuen airean.

2 adb. Ahalbideen gainetik. Gure buruz gain bizi nahiak egiten du gure malurra.

buruz gain egin Egoera batek norbait gainditu, mendean hartu. Anitz urte baino lehen buruz gain egiten diote bere zor zahar eta berriek.

buruz gain ibili Erabat lanpeturik ibili, lanek gainditurik ibili. Egun haietan buruz gain genbiltzan; premia handiagoko beste hainbat konturi heldu behar izan genion.

buruz gain pasatu Zenbait kiroletan, aurkariari pilota edo baloia gainetik pasatu, hura ez iristeko moduan. Min handia egin zion eskuinez, eta buruz gain pasatu zuen aurkaria bi tantotan. Ez direlako egunero ikusten zelai erdiko arrastoaren atzetik atezaina buruz gain pasatzen duten jaurtiketak.

buruz goiti adb. Buruz gora. Buruz goiti etzan nintzen ohe gainean, sabaiari begira.

buruz gora 1 adb. Ahoz gora, gorantz begira. Emakumea buruz gora etzanda zegoen.

2 adb. Gorputzaren goialdea goian dagoela. Buruz gora edo buruz behera zuenik ere jakin gabe, egunkariari begira.

buru-zuri adj. Ik. buruzuri.

buru-zut adj. Ik. buruzut.

-en buruan Aipatzen den denbora-bitartearen edo gertaeraren ondoren. Ik. barru 7. Bost urteren buruan. Hiru egunen buruan piztuko naiz. Han hil zen zenbait urteren buruan. Azterketa nekagarrien buruan baizik ez du jakingo.

-en buruko -en buruan. Zenbait egunen buruko osoki sendatua zen.

-en bururako ez izan Zerbait aipatzen den pertsonarentzat baino gehiago izan. Ez da hori zure bururako egiten den gauza. Peru, ez da zure bururako gure jakinduria; anatomia ondo ikasteko behar da buru iratzarria.

(ez) buru(rik) ez buztan(ik) ez izan Zerbaitek zentzurik ez izan, logikarik ez izan. Ik. (ez) buru(rik) ez hanka(rik) ez izan. Bururik ez buztanik ez zuten solasak. Asmazio honek ez du ez buru eta ez buztanik. Nolaz igorri gaituzte ez buru ez buztanik ez zuen gerla batera? Zure ideiak ez du bururik, ez buztanik. Arnegiraino autobide baten eraikitzeak ez du ez buru ez buztan.

(ez) buru(rik) ez hanka(rik) ez izan Zerbaitek zentzurik ez izan, logikarik ez izan. Ik. (ez) buru(rik) ez buztan(ik) ez izan. Izan ere, proiektu honek ez du ez buru, ez hanka. Ideiak ez zuen ez bururik, ez hankarik. Eginiko inbertsio batzuek ez dute ez buru ez hankarik.

-i buruz 1 -rantz, -ganantz. Gizona heriotzari buruz doa. Nik ez dakit jendea zeri buruz doan.

2 -z, -en gainean, -i dagokionez, -a gaitzat harturik. Nahikoa hitz egin dugu gai honi buruz. Arana Goiri eta Azkue ez ziren talde berekoak euskarari buruz. Ez da hizkuntzarik Europa osoan euskara bezain ilun ageri denik bere jatorriari buruz.

-i buruzko -i buruz esapidearen bigarren adierari dagokion izenlaguna. Mogelen lanei buruzko argitasun asko dator ikerketa horretan.

doi

1 adj./iz. Behar adinakoa soil-soilik dena. Delako "gustu" doi hori ez zen Arestirena, gehiegizkoa nahiago izaten baitzuen maizenik, neurrizkoa baino. Ditxolariak behar duen ozarkeria doi hura: gehiagorik ez. Doiaz elikatzen gara. Doiaz baino gehiagoz ez nadin gutizia. Mahatsardo doiak ditu flakoak azkartzen; soberak, azkarrak flakatzen (esr. zah.).

2 iz. (-tzeko edo -en atzizkiaren eskuin-eskuinean). Ez diat behin ere jan, edan, lo egin, bizitzeko doia baino haboro. Gizonak, zoriontsu izateko, ez du nasaiki aberats behar, bizitzeko doi hura aski du. Zuhurtziaz bilduko dute umeak hazteko doia. Bakoitzak bere doia, eguneko doia, bildu behar zuen egun guztiez. Titare hau ez da ene eriaren doi. Bekatuaren doiko zigorra. Zein da orotako aberatsena?: bere doiaz gogobetetzen dena (esr. zah.).

3 adb. Doi-doia. Adar-muturrak doi ageri zaizkie. Lepoan zapia muga duela, doi ukitu dio axala. || Hainbesteraino ahuldu zen, non doi-doi zutik egon ohi zen. Doi-doi ikustez nuen ezagutzen.

doi bat Pixka bat. Aitaren oroitzapena doi bat bizirik zuen. Doi bat zuzendurik. Nire gogoetak doi bat argitzen dira. Doi bat denbora emanez.

doi-doia 1 adb. Ia ez; besterik ez. Ik. ozta. Doi-doia jasan ahaleko oinazeak. Hirurogei zenbat diren doi-doia jakingo omen zuen. Hitz bat esan zuen doi-doia. Doi-doia ahamen bat hartzen nuela bidean. Janzteko doi-doia duenak. Irabazten zutenarekin doi-doia bizi ziren. || Senideekin ere doi-doiako adiskidetasuna besterik ez zuen.

2 adb. Zehazki.

doi-doian adb. g.er. Doi-doia. Doi-doian salbatu ginen.

doi-doietarik adb. Zub. Doi-doia. Doi-doietarik ihes egin zuen Erreginak, erdia beztitua, bere ganberatik.

elemenia

iz. Kopuru guztiz handia. Gizon elemenia atera zitzaion bidera. Bazen kolpatuz elemenia bazter guztietan.

elemenia bat Asko, anitz. Elemenia bat meza entzunagatik ere, kausitzen dira egundaino bezain argal, egundaino bezain erorkor Jaunaren begietan. Bidera atera zitzaien gizon elemenia bat.

etorri1, etor, etortzen

1 da ad. Hitz egiten duena dagoen tokira joan. Ik. jin. Nigana etor zaitezen. Gure etxera etortzeko. Aitarekin dator. Bi emakume etorri zitzaizkion ikustera. Ea zertara etorri zaren. Bazkaltzera etorri zirenak. Urrundik zetorren. Trenez etorri ziren. Goizeko trenean etorri ziren.

2 da ad. (Esapideetan). Orduak joan, orduak etorri, Josetxo ez zen agertzen. Baina urteak joan, urteak etorri, gauzak asko aldatu dira gure artean.

3 da ad. Iritsi, heldu. Gaua etorri artean. Etorri da gauzak aldatzeko garaia.

4 da ad. (Dagokion osagarriak -tik atzizkia hartzen duela). Nonbait jatorria izan. Mahatsaren orpotik dator mama gozoa. Latinetik datozen hitzak. Hortik datorrela euskarazko libururik inork irakurri nahi ez izatea.

5 da ad. Landareez mintzatuz, sortu, hazi. Kanela eta azukrea toki beroetan etortzen dira. Garoa egon den tokian berriz ere garoa dator. On omen dute landareek bi bider aldatzea, indartsuago etor daitezen.

6 da ad. (Dagokion osagarriak -ra atzizkia hartzen duela). Norbaiten iritzi, ohitura edo bizimodua onartu edo haietara egokitu. Ez nator haren esanetara. Zuen kontu arinetara ni etorri?

7 da/zaio ad. (ongi, gaizki eta kidekoekin). Zerbaitentzat edo norbaitentzat (egokia, desegokia...) izan. Gehiegi luzatuko nintzateke hemen ongi letorkeen guztia esan beharko banu. Bakoitzari ipini zion ondo zetorkion izena. Zuzentzen ibili zenari ere atsedena ondo etorriko zitzaion. Bostehun laurleko... ez litzaizkidake, bada, txarto etorriko! Zuri ere ez litzaizuke gaizki etorriko lanera itzultzea.

8 da ad. (Dagokion osagarriak -kin atzizkia hartzen duela). Elkar aditu. Ik. konpondu 2. Gizon jakintsuekin hitz egiten ez dakit nik; zuekin bai, nekazariok, ondo etortzen naiz. Ez al dira elkarrekin ongi etortzen? Nekez kenduko zaizkie grina horiek, zeren beren izatearekin datozkienak diren.

9 da ad. (Karta jokoetan). Zertatik dator? Ezpatatik dator, ez urretik.

bat etorri 1 da ad. Iritzi berekoa izan. Zurekin bat nator horretan. Bat ez zetorrela adierazteko. Esanetan biak bat ez zetozela ikusirik. Bat datoz horretan, hain bat ere, zenbait zaharragorekin.

2 da ad. Berdina izan. Estatutu sozialak egokitu beharko ditu, Euskadiko Kooperatiben ekainaren 24ko 4/1993 Legearekin bat etortzeko. Nire agenda eta Berriakoa, adibidez, gehiegitan ez dira bat etortzen. Ahapaldi hau bat dator Altzaiko ereduko hemezortzigarrenarekin.

3 da ad. Ongi etorri, egoki etorri. Garaiarekin bat zetorren proiektu bat izan zen. Irakurle gazte apurrak bila eta bila aritzen ginen liburutegietan, gure adinarekin bat zetozen literatura lanak aurkitu nahian.

4 da ad. Aldi berean gertatu. Emakumearen nazioarteko eguna ospatzen den astearekin bat etorriz.

datorren adj. (Denbora adierazten duen izen baten ezkerrean). Une honetatik hurrengoa. Ik. heldu den. Datorren ostiralean etorriko da. Datorren astean eskolara itzuliko naiz. Datorren urtea arte, adiskideak! Datorren ikasturteko testuliburuen zerrenda. || Datozen hilabeteetako egitasmoa onartu dute.

datorrena datorrela 1 Gertatzen dena gorabehera. Datorrena datorrela, oztopoen gainetik aurrera egiteko borondatea azaldu du. Datorrena datorrela, ondoan izango gaituzu.

2 (Gertatu behar denarekiko etsipena edo axolagabetasuna adierazteko erabiltzen den esapidea). Animo Martin, eta datorrena datorrela. Ez dut ezer antolatu nahi; datorrena datorrela.

etorri berri 1 adj. Berriki etorria. Gotzain etorri berriak eta lehenagoko irakasleak elkar hartuta. Bertan zeudenak eta etorri berriak agurtuz. Herrira etorri berrien artean. || Etorri berrian pixka batean etzanda egon nintzen. Baionara joateko proposamena ere egin zidan etorri berritan.

2 pred. Zaragozatik etorri berria den kirolzale itxurako mutila. Baserritik etorri berria zela.

ez

1 adb. Ezezko esaldi baten ordain den adizlaguna, galdera bati erantzutean erabiltzen dena. —Ekarriko duzu? —Ez. —Nahikoa da sinestea zerua iristeko? —Ez, jauna. Ez, noski.

2 adb. (Ukatzen denaren indargarri). Ez, ez da etorriko.

3 adb. (Galdera gisa). Ez da bihar etorriko?

4 adb. (Perpausaren amaieran, galdera gisa, esaten dena nolabait baieztatzeko eskatuz-edo). Ik. ezta2. Lau libera eta erdi?, arrailerian ari zara, ez?

5 (Partikula). Ezezko esaldiaren marka. (Aditz laguntzailearen edo adizki trinkoaren ezkerrean ezartzen da, bion artean ote, omen eta kidekoak soilik tarteka daitezkeela). Ez da gaiztoa. Ez du dirurik. Ez da bihar etorriko. Ez zuen ezer erosi. Ez daki irakurtzen. Ez omen dakar baimena. Ez bide du ikusi. Beldur naiz ez digula emango. Ez ezazu horrelakorik esan!

6 (Partikula). (Adizkirik gabeko esaldietan, aditzoinarekin edo partizipio burutuarekin aginte esaldiak eratuz). Ez beldurrik izan. Ez egin negarrik. Ez erre, mesedez. Bizi zareno, gogotik Jainkoa ez gal (edo ez galdu). Ez ikara!

7 (Partikula). (Izenondo baten ezkerrean). Zortzi herritan egin nituen zortzi misio ez-laburrak. Afari ez-txarra eta ohe garbia. Huts bat handia eta kalte bat ez-txikia guretzat. Esku ez-garbiekin. Agerian jarri du gorputz ez-liraina. Badira zenbait ez-euskaldun, horrelakorik aditu nahi ez dutenak.

8 iz. Ezezkoa. Biz zuen baia "bai" eta zuen eza "ez". Eza eman zion. Lehenbiziko ezean ez dezagun etsi. Baiaren eta ezaren artean zalantzan. Garbizaleen garbizaletasuna ez da eza besterik.

9 iz. Gabezia. Eza beti zerbaiten eza baita. Eza zer den zuok ez dakizue.

10 iz. (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Damu dut zure lege santua gorde eza. Elizak esaten diguna, ikusi ezagatik, sinetsi eta ontzat hartzea.

ez, noski Ez horixe. Bakarrik ote zen eginbide horretan?, ez, noski. —Gutarren artean aurkitzen dugun zoriona, ez duk diruarekin erosten dena. —Ez, noski.

ez aditu(arena) egin Entzungor egin. Ez adituarena egin ziola. Jainkoaren hitzari ez aditu egin diotenena izan dadila Jainkoaren zigorra!

ez bat eta ez bi (Perpausaren barnean, esaldi beregain bezala). Bat-batean eta erabakitasunez, zalantzan egon gabe. Lehengo egunean, ez bat eta ez bi, sartu zait nire lantokiko gelan emakume bat. Ez bat eta ez bi, bide bazterretik irtenda, errepideko erreian bertan jartzen da, besoa aterata, erpurua luze-luze eginda.

ez beste Aipatzen dena salbuetsiz. Ik. izan ezik; salbu. Ez zuen uste berari horrenbeste gaitz eta kalte egiteko etsairik eduki zezakeenik, Piarres ez beste. || Hura ez beste guztiak hil zituen. Judas ez beste edozeinen bihotza bigunduko zuten. Jauna ez beste Jainkorik ez ezagutzeko. Atera ziren Maddi ez besteak.

ez bezala Gauzak lehen ez bezala begietaratzen zitzaizkion. Aitak ez bezala eginik. Ni, Orixe ez bezala, Galileo ondokoa naiz. Bestetan, Katalunian, esate baterako, ez bezala.

ez entzunarena egin, ez entzun(a) egin Entzungor egin. Aitaren errietari ez entzunarena eginaz. Fernandok ez entzun egin zuen, eta ezer igarri ez balu bezala, bazkaltokira bildu zen.

ez eta Ezta. Ez urrerik, ez eta zilarrik.

ez eta... ere Ezta ere. Gaur ez da etorriko, ez eta bihar ere. Ez olerkari garbi antzekoa, ez eta ere berrizale bihurria.

ez... ez... (Ezezko esaldietan). Ez naute gibelarazten, ez haizeek, ez euriek. Ez gazi, ez geza. Ez bururik (eta) ez hankarik. Ez zituen, ez hitzak leundu, ez gorrotoak estali. || (Lehen ez ezabaturik). Janaririk ez edaririk eskuratuko ez zioten bizibideak.

ez ezagunarena egin Norbait ikustean, hura ezagutzen ez den itxura egin. Ezagutu zuen nire izeba, baina ez ezagunarena egin zuen.

ez eze Ez ezik. Ebaki ez eze, gugandik urrun bota behar da.

ez ezen Ez ezik. Oihenartenak ez ezen, oso gureak direla ere.

ez ezik Ez bakarrik. (ere hitza behar du eskuineko perpausean). Ik. ez eze. Bere izena ez ezik, familia guztiarena ere lohitzen ari zen. Aitortu gabe utzi zuen bekatua ez ezik, aitortuak ere berriro esan beharko ditu. Ezkontzak biziera ez ezik, bizilekua ere aldarazi zion. Hotzildu zen poliki-poliki, epeldu gero eta azkenik, hoztu ez ezik, baita izoztu ere.

ez horixe Esan denarekiko adostasunik eza azpimarratzeko edota ezezko erantzuna indartzeko esapidea. Ik. ez, noski. Lur eman?, ez horixe! Aurpegia hondatzeko?, ez horixe! Ezin gaitezke antzinako moduan ibil, ez horixe.

ez horregatik Eskerrak eman dituenari erantzuteko erabiltzen den esapidea. — Eskerrik asko! — Ez horregatik, motel!

ez ikusi(a) egin, ez ikusiarena egin Norbait ikusi ez den itxura egin. Udalekuetako lagunei ez ikusiarena egiten die. Gainerako guztiei ez ikusi egin zien Jesus maitagarriak. Arduradunak ez ikusi egin zien nire begi suminduei. Aurpegia ilundu, eta ez ikusia egin zion.

ez ote (Ezezko adierazpen bati erantzunez, zalantza adierazteko). Egia ote da?, hala ote da? —Gaur ez dugu euri beldurrik. —Ez ote? —Ez, jauna, ez.

ez zera, ez, zera interj. Ezezko esaldiei erantzutean, esan dena guztiz ukatzeko erabiltzen den esapidea, bai horixe-ren baliokidea. Ik. bai zera. —Gaur ez da etorri. —Ez, zera! —Ez dago Historiaren kontra joaterik! —Ez zera!

-ik ez iz. (Gehienetan artikuluarekin). Gabezia, falta. Bere agortasun edo haurrik eza aurpegian emanaz. Lanik eza, gauza tristea. Zaldunaren jaramonik eza. Beldurrik ezak salbatu zuen. Euskararen batasunaz edo batasunik ezaz mintzatu beharko dut.

gutxi

1 zenbtz. Kopuru txiki zehaztugabea adierazten duen hitza. (Izen sintagmaren eskuinean doa eta mugagabean erabiltzen da; dagokion izena zenbakarria denean, aditzarekiko komunztadura singularrean nahiz pluralean egin daiteke). Anton. asko; anitz. Liburu gutxi erosi genituen. Duela urte gutxi gertatua. Egun gutxi barru. Ogi gutxi jaten du. Lotsa gutxi dute. Eskola gutxi ikasia. Egur gutxi den tokietan. Janari gutxi da hori lau lagunentzat. Euskaldun gutxi da horren berri ez dakiena. Berri on gutxi. Buruhausterik asko eta nahigabe ez gutxi. Zabaldu omen dira munduan ohitura gaizto ez gutxi. Edale on gutxi langile on. Oso gauza gutxi. Mihi gutxik dute hain dohain ederra. Sineste gutxiko gizona. Indar gutxirekin. Aste gutxiren buruan. Hitz gutxitan esateko. Denbora gutxian. Bertute hori gauza gutxitzat daukate. Denbora gutxiz egiten du anitz. || Eta sudurrak ere ez zion arazo gutxi-gutxi ematen.

2 (Izenordain gisa). Horrelakorik gutxi ageri da gure artean. Anitz dira deituak, baina gutxi hautatuak. Benetako nekazariak gutxi dira han. Esnea ere gutxi izaten zen. Ez da gutxi. Giza eredu jatorra dugu, gutxi bezalakoa. Gutxik ezagutzen duten hizkuntza. Gutxiri gustatzen zaiona. Gutxiren gose dena gutxik asetzen omen du.

3 (Adizlagun gisa). Gutxi edaten du. Gutxi landutako idazlana. Gutxi balio duten liburuak. Gutxi axola dio. Haietako askok pairatu beharko dute ez gutxi. Oso gutxi daki horretaz. Hain gutxi maite badugu. Ahal bezain gutxi.

4 (Orduak adierazteko). Hamarrak hamar gutxi. Hamarrak hamar gutxitan. Hamarrak hamar gutxiago. Hamarrak hamar gutxiagotan.

5 (Izen gisa). Ikaskizun gutxi utzi digute aurrekoek, eta utzi diguten gutxia ere aise zuzen dezakegu. Gutxi baduzu, eman ezazu gutxi hartatik zerbait.

6 (Izenondo gisa). Jateko laburra eta lo gutxia. Zuen sineste gutxiagatik.

den gutxiena (ere) 1 (Adizlagun gisa). Ezertxo ere. (Baiezko ez diren esaldietan erabiltzen da). Ik. den mendrena. Ez dut adierazi nahi, inolaz ere, bere eginkizun nagusiaz den gutxiena ere ahaztu zenik.

2 (Izenordain gisa). Oi, egiazko karitatetik den gutxiena bagenu!

den gutxieneko adj. Gutxienekoa. Den gutxieneko itzalik gabe.

den gutxienik (ere) Den gutxiena. Plaza aldera den gutxienik ez hurbiltzea.

ez gehiago (eta) ez gutxiago adb. (Indargarri gisa, aurretik esan dena azpimarratzeko erabiltzen da). Kalizan dagoen guztia, ez gehiago ez gutxiago. Nik oraindik ez diat mila pezeta baino gehiago pagatu lepazuri larrurik, eta hau ere horixe ordainduko diat, ez gehiago eta ez gutxiago.

ezta gutxiago(rik) ere Ezeztapen bat indartzeko erabiltzen den esapidea. Ez naiz asmatzen ari, ezta gutxiago ere. Ez ginen horrezaz bakarrik mintzatu, ezta gutxiagorik ere. Larramendiren garbitasuna ez zela, ezta gutxiagorik ere, beste geroagoko batzuen mailara heldu.

gutxiago 1 zenbtz. Errazago eta neke gutxiagorekin. Hitz gutxiagotan esateko. Gutxiagok uler dezaten. Orain gutxiago idazten du. Ez dik gutxiagoan emango. Gutxiagotan entzun ditugu horrelakoak. Ez zuen gutxiagorik merezi. Arta gutxiagoz antolatuak. Askoz gutxiago. Amore eman beharrean aurkituko gara guztiok, zeinek gehiago, zeinek gutxiago. Zuk baino diru gutxiago dut.

2 (Ezezko esaldietan, izenondoaren ezkerrean). Beste bat, ez gutxiago ederra.

gutxiago edo gehiago adb. Ik. gutxi-asko. Gutxiago edo gehiago, denek zuten zer egin. Hala eta guztiz ere, gutxiago edo gehiago, bikote egonkorrak osatzen ditugu.

gutxiago izan Maila apalagokoa izan. Ik. gehiago izan. Bere idazlanak beti izan dira zorrotz eta trinkoak, eta oraingoa ez da gutxiago. Eurek etxean jokatuko dutela, alde horixe ikusten dut nik, baina kirol arloan ez gara gutxiago.

gutxiagoko adj. Gehiagoko edo gutxiagoko neurrian. Berori oso-oso erotzat daukala kaleko jendeak eta ni ez gutxiagoko inozotzat. Bera baino gutxiagokoa izateagatik jaiotzez. || (Izen baten eskuinean). Estatua baino bihotz gutxiagoko ugazabarik ez dagoela. Hau barexeagoa da bestea baino, zalaparta gutxiagokoa.

gutxiagorako ez izan (Singularreko 3. pertsonan, aipaturiko jokaera (poza, beldurra, haserrea...) ulergarria eta egoerari dagokiona dela adierazteko). Pozez zoratzen nago, eta ez da gutxiagorako, munduko txapelketa batean parte hartzea itzela delako. Zeharo ikaratuta zeuden; eta, egia esan, ez zen gutxiagorako: ikusi egin behar ziren aurpegi gorrotozko haiek.

gutxi-asko 1 adb. g.er. Gutxi gorabehera; gutxiago edo gehiago. Asmatuko nuke, gutxi-asko, zertaz ari diren. Begiak etengabe ari zaizkigu gutxi-asko mugitzen.

2 (Izenondo baten ezkerrean). Grina gutxi-asko tristeak. Argitasunaren edo koloreen aldakuntza gutxi-asko jarraituak.

gutxi bat 1 Pixka bat, apur bat. Eman ur gutxi bat edatera. Orain gutxi bat jasatea, gero guztia baino, ez ote da hobe?

2 (Denborari dagokiola). Entzun nazazu gutxi bat arreta handiarekin. (Denbora) gutxi batean horri buruz pentsatzen.

gutxi batzuk Heg. Batzuk, bakar batzuk. Ik. bakarren batzuk. Lagun on asko ez dago gaizki; adiskide gutxi batzuk askoz hobe. Gutxi batzuei mesede eta gehienei kalte egin ohi dien legea.

gutxi edo asko adb. Gutxiago edo gehiago. Ik. gutxi-asko. Denok dugu, gutxi edo asko, Mendebalde Urrun hartako euskal artzainaren berri. Errimak beti lotu egiten du, gutxi edo asko, neurtizgilea. || Gure iritziak denborak gutxi edo gehiago aldatzen baditu ere.

gutxiegi 1 zenbtz. Anton. gehiegi. Xehetasun gutxiegi dugu hartaz. Gehiegi ikasten duk, ala gutxiegi jaten?

2 iz. Hezk. Ikasketetan, azterketa edo proba gainditu ez dela adierazten duen kalifikazioa. Matematikan gutxiegi atera duen lehen aldia da.

gutxiegiz adb. Normaltzat jotzen denera ez iristeagatik. Kosta egiten da esatea, baina hobe da gehiegiz bekatu egin gutxiegiz baino.

gutxien 1 adb. (-a artikuluarekin, edo maizago, artikulurik gabe). Dagokion aditzak adierazten duena mailarik txikienean. Orixe gramatikaria da gutxien asetzen nauena. Euskaraz ahal duten gutxien aritzen dira. Ahalik eta gutxien hitz egitea. Jokorik hoberena, gutxien dirauena. Gutxiena uste duenean.

2 zenbtz. (Izen sintagma baten eskuinean, kasu atzizkirik gabe, singularrean, -a artikuluarekin edo gabe). Zerbaiten kopuru txikiena. Huts gutxien egiten duenari. Ahalik eta denborarik gutxiena hartzen zuelarik. Usterik gutxiena zuten lekura eraman zituzten. || Bat nentorren Txillardegirekin, baina hori zen gutxiena.

gutxienean adb. Gutxienez. Urtean behin gutxienean aitortzea.

gutxieneko 1 adj./iz. Izan daitekeen gradu, kopuru edo balio txikiena duena edo iritsi duena. Gutxieneko ahaleginari gehieneko etekina atera. Bi urte markatu behar genituzke gutxieneko kontuan: 1848 eta 1870. Bada gehieneko eta gutxieneko bat.

2 adb. Gutxienez.

gutxienekoa izan Gutxien axola duena izan. Ez dakigu denak bat diren edo beren artean bereiz daitezkeen, baina hori da gutxienekoa.

gutxienez (ere) adb. Behetik jota. Ik. behintzat. Duela ehun urte gutxienez. Argitasunak eta erraztasunak balio dute, gutxienez, laburtasunak adina.

gutxien-gutxienez adb. gutxienez-en indargarria. Baina, gutxien-gutxienez, eta gustatu ez arren, mirespen apur bat zor diogu.

gutxienik 1 adb. Gutxien. Gutxienik uste zuen lekuan. Ahalik eta gutxienik higitu.

2 adb. Gutxienez. Gutxienik, indarrean diren legeak bete ditzatela.

gutxi gorabehera Egiatik aski hurbil dagoen esaldi bati ezartzen zaion adizlaguna. Hogeiren bat, gutxi gorabehera. Bi litro, gutxi gorabehera. Denak, gutxi gorabehera, berdin samarrak. Hau esan zuen, gutxi gorabehera. Bazekiten, gutxi gorabehera, zertaz ari zen.

gutxi gorabeherako adj. Ezkontzaren betikotasuna ez da gutxi gorabeherako gauza, hil edo biziko baldintza baizik.

gutxik egin (du, zuen aditz laguntzaileekin, ezezko esaldi bat ondoren duela, ia-ia-ren baliokide den esapidean). Gutxik egin du hil ez nauenean. Gutxik egin zuen, nihaur ere ez bainintzen negarrez hasi.

gutxitan adb. (Denbora adieraziz). Gutxitan gertatzen den gauza. Gutxitan joaten da zinemara.

halako

1 adj. Hura bezalakoa, aipatu den gisakoa. (Berez hirugarren graduko erakusleari dagokio, baina honelako eta horrelako-ren ordez ere erabil daiteke). Ik. honelako; horrelako. Turkoen eta beste halako jendeen artean ezin dateke egiazko santutasunik. Ez da bera diruaren jabe, baizik dirua da halako gutiziatsu doilorraren jabe. Nola, bada, entzungo ez ditu halako Aita batek honelako seme batek egiten dizkion erreguak? Banekien mami gutxikoa eta erkina izango zela, halako gurasoak zituen eta. || (Izenordain gisa). Ez dut inoiz halakorik ikusi. Ez nuen uste halakoa zinela. Modu honetan edo beste halako batean. Halako asko badugu frantsesez, ez ordea euskaraz.

2 (nolako, zelako edo halako-rekin korrelazioan). Esr. zah.: Halako ezteietan, halako zopak. Nolakoa baita ama, halakoa ohi da alaba. Nolako elizalde, halako abade. Zelako jabea, halako tresna.

3 (Gehiago zehazten ez den zerbait aipatzeko; dagokion izen sintagma mugagabean nahiz mugatuan). Honelako egunetan, jauna, eta honelako lekutan halako bekatu egin nuen, honelako egun eta honelako bazterrean halako bekatu. Nik honelako edo halako bizimodu hartu banu, izango nintzen ona. Honelako edo halako premietarako.

4 (Bestela zehazteko gaitz dena mugatuz). Beti uste izan da badela halako gogaidetasun bat liburu baten autorearen eta hitzaurre-egilearen artean. Bere mintzaerari halako gordin antza aurkitzen zaio, osoro heldu ez den fruituarena. Bere lan guztietan nabari da halako euskal giroa. Ederra da benetan; badu halako bere gisako bihotz-isuri samurra.

5 (Zehaztu gabeko pertsona bat izendatzeko, mugagabean). Ik. urlia. Zenbatetan ez duzu aditu "honelako hil da ezpata kolpe batez, halako ito da, beste batek eroririk hautsi du burua"? Luisa, halakok zuretzat eskumuinak eman dizkit. Honelakok eta halakok diotenez.

6 (Pertsonez mintzatuz, izenordain gisa). Hala, amodioa duena gai da guztietako; halakoak egiten du, eta obretan ateratzen, mila gauza. Anitz baita Euskal Herrian euskaraz soilik irakurtzen dakienik, halatan egin ditut halakoentzat euskaraz deboziozko otoitz batzuk. Horra zer den emakume eroa eta halakoaren azken gogoa.

7 (Ondoriozko perpaus baten aurretik, non-ekin edo kideko konjuntzio batekin korrelazioan). Halako limosnak egiten zituen, non askotan fraide lagunek esaten baitzioten urrunegi zihoala.

8 (Zenbaki bati dagokiola, haren ezkerrean nahiz eskuinean, zenbakiari balio biderkatzailea ematen diola). Neure onen erdiak ematen dizkiet behartsuei; eta baldin inori bidegabeki kendu badiot, itzultzen diot halako lau. Mendibururen euskal idazlanak bi halako gehitu zaizkigu orain. || Haien uztarriek, nik eraginda, lehen halako bi lan eginen dute. Etxean ditudan halako bi ohe baneuzka.

9 adj. Alaena. (Dagokion izenondoaren eskuinean jartzen da). Lotsagabea halakoa! Berritsuok halakook! Lapiko halako hori!

10 Hain. Ez zuen halako adore handirik ere. Egia da inguruko baserritarrek ez zietela haren euskal saioei halako harrera ona egiten.

halakoan adb. Halako kasuetan. Gerta ere daiteke konfesatzen ari dena ere ez oroitzea; halakoan ona da aitortza, beste gauzarik falta ez bazaio.

halako batean Orduan, une jakin batean; azkenean. (Bereziki, kontakizunetan erabiltzen da). Ik. holako batean. Badoaz eta badoaz eta badoaz, eta halako batean heltzen dira Aralar burura. Halako batean, ras!, besoa askatuta, ekiten dio lasterrari.

halako bat egin Halako zirrara bat egin. Hitz eder horiek aditzeak halako bat egiten digu. Halako bat egiten digu ero dohakabe batez hain luzaz mintzatzeak.

halako batez adb. g.er. Halako batean.

halako eran... non... Ik. halako gisan... non...; halako gisaz... non...;  + halako moldez... non...; halako moduz... non...; halatan... non... Emakume horietara osotoro jarria, halako eran itsutu zen, non haien idoloak, haiei atsegin emateagatik, gurtu baitzituen. Herodias mindu zen San Joanen kontra halako eran, non hartu zuen santuari bizia kentzeko asmoa.

halakoetan adb. Halako kasuetan. Halakoetan madarikazio biblikoa etortzen zait gogora. —Eta noiz izanen da auzia? —Ez dakigu, baina halakoetan joaten dira ustekabean lau edo bost hilabete auzia garbitu arte.

halako gisan... non... Halako eran... non... Inork ezagut ez zezan, eskale itxura hartu zuen, halako gisan, non guztiek trufan baitzerabilten.

halako gisaz... non... Halako eran... non...

halako moduan... non... Halako eran... non... Halako moduan aberastu zen, non auzoak, haren ona ezin eramanez, hasi ziren esesten edo pertsegitzen.

halako moduz... non (ezen)... Halako eran... non... Espiritu Santuaren suak argitu zizkien bihotzak halako moduz, ezen ikusten zuten bestearen kontzientzia. Herritarrek nagusigoa eman diote abertzaletasunari, halako moduz, non lehenengo indar bilakatu baita Araban.

halako moldez... non... Halako eran... non... Halako moldez, non errazagoa baita hartaz mintzatzea begiratzea baino.

halakoren bate(a)n Batez ere Bizk. Halako batean.

halakorik interj. Harridura adierazteko erabiltzen den esapidea, ez dut sekula halakorik ikusi! edo kideko esapideen baliokidea. Halakorik!, orduko haizetea eta ekaitza bezalakorik ez du inongo gizonen begik ikusi! Egundaino halakorik!

halakotzat hartu (eduki...) Aurretik aipatu dena bezalakotzat hartu (eduki...). Badakizu gizon on eta langilea dela, eta halakotzat daukate dagoen etxean.

hein

1 iz. Zerbaiten egoera, maila edo neurria. (Leku-denborazko atzizkiekin erabiltzen da, singularrean). Ezin dezakeela iraun gure hizkuntzak oraingo heinean, bakoitzaren "amaren hizkuntza" delarik. Ez zelarik bera laborari semea, bazekien, behar zenean, besteen heinera jaisten. Txara bat heldua denean ebakitzeko heinera. Kasik ezin ezagutuzko heineraino hautsia kausitu zuela. Haurren adimenaren heinetik goragoko gauzak. || Gezur hura, ez diolarik inori ere kalterik egiten, zer heinetan da bekatu?

2 iz. (Leku-denborazko atzizkirik gabe). Ez apaldu zeuen buruak hein horretaraino. Nork esango zuen hein horretara jausiko zela! Izan ditu bertute guztiak heinik handienean.

3 iz. (-en atzizkia hartzen duen kopuru baten eskuinean). Saulekin baziren hamar mila gizonen heina. Beren aldetik nahi dutela 160.000 errealen heina.

4 iz. (Denbora adierazten duen sintagma baten eskuinean). Ordu baten heina egon nintzen oraino portu zaharrean. Belaunikatzen da eta otoitzean egoten, Agur Maria baten heina.

hein bat Apur bat, poxi bat. Ontziaren urratsa eztitu zuten, hein bat belak apalduz. Sekretua hein bat on duk, baina holako makurrak ekartzen dituelarik, ez duk bekatu agertzea.

hein batean Neurri batean. Lehengo arrakastaren araberako famak hein batean dirau oraino. Hala da, hein batean. Denbora hartako hizkuntza hein batean ezagut dezakegu geroagokoaren ikertzetik. || Ez du lortuko, eta berea da errua hein handi batean.

hein berean Neurri berean. Baina gaitza ez da hein berean sartua bihotz guztietan. Lur aberatsenetan kausitzen direla hein berean gisukia eta buztina.

heinean 1 (-tzeko atzizkiaren eskuinean). -tzeko zorian, puntuan. Haur gaixoak, aire-eskasez, hatsa galtzeko heinean zirela.

2 (-tzeko atzizkiaren eskuinean). -tzeko neurrian, -tzeko moduan. Zahatoak lehertzeko heinean beteak. Egiarik handienak ukitu ditu, gor eta gogor ez direnek aditzeko heinean.

3 (Erlatibozko esaldi baten edo -en atzizkiaren eskuinean). Mailan, graduan; arabera. Ik. neurrian 2. Ezin gibelera bihur, eta naizen heinean ere ezin geldi. Egiak erdizka azalduaz, komeni zaigun heinean. Inork ez du bere heinean egon nahi. Ene neurri xumearen heinean hura ohoratzeko.

makina bat

zenbtz. Asko, franko. (Dagokion sintagma beti mugagabean erabiltzen da, eta aditza batez ere singularrean). Ik. hamaika 5. Makina bat lagun gaixotu zen bidean. Makina bat gizagaixok galdu du hor bizia. Banuen inguruan makina bat jende. Makina bat gose pasatutakoak. Makina bat aldiz. Hilak ere badira makina bat. Makina bati mutur hezurra ederki berotu dio. Bat aipatuko dut hemen, beste makina baten arteko bat.

makinatxo bat

zenbtz. Adkor. Makina bat. (Dagokion sintagma beti mugagabean erabiltzen da, eta aditza batez ere singularrean). Makinatxo bat arrautza irentsi zuten. Makinatxo bat aldiz entzunda.

mila

1 zenbtz. Hamar aldiz ehun, 1.000. Mila eta bat. Mila eta berrehun. Mila berrehun eta bi. Mila urte igarota, ura bere bidean. Sei mila izan ziren bizia galdu zutenak. Hamar mila gizoni bizia edeki zielako. Mila arroa urre. Mila kilo zikiro prestatu dira. Bi mila hitzeko hiztegi berria. Mila aldiz handiagoa. Batek mila balio, eta milak batere ez. Doi-doia aurkituko dira, hainbeste milaren artean, ehun salbatuko direnak. Beste mila eta milaren ondoan. Milatik bat-edo izan daitezke Touretteren sindromeak jotakoak. || Mila bat ardi dauzkat aurrean (Ik. mila bat). Bosna mila pezeta zor dizkigute (Ik. mila bana). Urtean hamar bat mila euro ematen dizkio. Lau bat mila euro astean. || Honenbeste mila pezetatan eskaini zidaten liburua. Gertaera horiek hurkoak ditugu, zenbait mila kilometro gorabehera.

2 iz. Zenbaki arrunten segidan milagarrena. Mila zenbakia. Mila eta bi mila hiru mila dira.

3 zenbtz. Kopuru handia; asko. Mila aldiz entzun den kontua. Eta nahiago nuke, mila bider nahiago, uste hori ustel agertuko balitz. Horrelako beste mila. Tradizio luze batek metatu dituen ehun mila jakite ezkuturen lorea.

mila arraio interj. Haserrea edo harridura adierazteko erabiltzen den esapidea. Mila arraio!, horixe da gizonaren suertea! Nor mila arraio izan ote da niri hemendik diru biribil polit ederrak ostu dizkidana?

mila bana banatz. Bakoitzak mila, bakoitzari mila. Mila bana pezeta ordaindu dugu bazkaria.

mila bat 1 Mila inguru. Mila bat ardi dauzkat aurrean.

2 Asko, franko. Mila bat irain elkarri esaten nekatu zirenean (...).

mila deabru interj. Haserrea edo harridura adierazteko erabiltzen den esapidea. Koxmek atzera egiten badu, mila deabru!

mila demonio interj. Haserrea edo harridura adierazteko erabiltzen den esapidea. Eta ni bezalako gizon batek bidea galdu?, mila demonio! Zer mila demonio pasatzen da hemen?

mila esker Eskerrik asko. Ik. milesker. Mila esker, jauna, mesede honengatik. Mila esker guztioi.

mila sorgin interj. Ipar. Harridura edo haserrea adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. arraio2 1. Zer mila sorgin!, nork daki hori? Non mila sorgin egonak zarete orain arte? || Mila sorgina!, errege baldin banintz, zer erregina!

milatan adb. Mila aldiz; askotan. Ik. miletan. Baina ai, ai, ai eta milatan ai. Dohatsu eta milatan dohatsu izango zara. Milatan mila. Mila aldiz goratua izan denez gero lehen zeruraino eta beste milatan beheratua gero infernuraino. || Lauda bedi milatan eta milatan.

pikor

1 iz. Alea, garaua; hainbat gauzaren zati xehe biribil antzekoa. Ik. pinporta 2. Oiloei arto pikorra ematen diegu. Mahats pikorra. Gatz, hondar pikorra. Arrosario baten pikorrak bezala josiak. Ez dira errauts pikor bat baizen. Irakiten dagoen esnea galtzen denean, azal gaina pikorrez josita ageri ohi da (Ik. lapats).

2 iz. Larruazalean agertzen den pikor gisakoa. Ik. pikorta. Gorputz osoa pikor gorriz bete zitzaidan astanafarreriak hartu ninduenean.

3 iz. Ardien gorotz alea. Ik. baba 4. Elea dario, ardiari pikorra bezala.

4 iz. (Ezezko esaldietan). Batere ez, ezer ez. Badira hamar urte ez dudala pikorrik egin.

pikor bat Pixka bat.

pitin

1 iz. Apurra, zati guztiz txikia. Ik. pixka; poxi. Urre-pitin hori lortzeko.

2 adj. Txikitxoa. Liburutxo pitin bat.

pitin bat 1 Pixka bat. Baretu dira pitin bat gure dardarak. Pitin bat bizitxoa. Euri-pitin bat hasi orduko.

2 (Denborari dagokiola). Zaude pitin bat, andrea.

pitta

iz. Ipar. eta Naf. Pixka.

pitta bat 1 Ipar. eta Naf. Pixka bat. Holako bazkariak ez ote du deserta pitta bat ere merezi? Duda pitta bat izanagatik (...).

2 Ipar. eta Naf. (Aditz bati dagokiola). Hurbiltzen dira pitta bat. Eta horrek indarberritu zuen pitta bat. Aroa pitta bat goibeldurik.

3 Ipar. eta Naf. Denbora pixka bat, une bat. Isilik pitta bat egon ondoan.

pittin

1 adj. Adkor. Pitina. Hau da nire iritzi pittina. Ordu askoko lanaren alde, jaten zen ogi pittina eta zikina.

2 adj. (Bokatibo gisa). Adkor. Ik. maite 1; laztan 3. Ai, nire pittina!

pittin bat Adkor. Pitin bat. Emadazu gazta pittin bat. Pittin bat bakarrik saiatzen bazara, ez duzu gero oztoporik izango.

pixka

iz. Kopuru txikia, apurra. Ik. pitin; poxi; pizar. Dugun pixkarekin lagunduaz. Fedeko misterioak sinesteko neke pixka hartu nahi ez duenak. Esaera polita da eta badu, gainera, bere egia pixka eta puska. || Ostia pixkak apaizak biltzean.

pixka bat 1 (Izen bati dagokiola). Ik. apur bat; puska bat;  + pittin bat; pitta bat; ttintta bat. Arreta pixka bat merezi du gure aldetik. Gramatika pixka bat ere beharko dugu. Gogoan erabil ditzazun, denbora pixka batean, gaur ukitu diren gauzak. Ur pixka bat eskatu zuen.

2 (Aditz bati edo -ago atzizkia hartzen duen adberbio bati dagokiola). Ea gauzak pixka bat zuzentzen ditugun. Hasieran kostatuko zaizu pixka bat. Sudurra pixka bat loditu zitzaion. Pixka bat goraxeago. || Behar duzuen hatsa hartu eta jan pixka bana.

3 Denbora pixka bat, une bat. Zaudete pixka bat! Pixka batean atea itxiko zuten. Handik pixka batera. Filosofiaren gailur agorrak pixka batez utziko bagenitu.

pixkaren bat Pixka bat. Pixkaren bat lehentxoago.

pixkatxo

iz. Adkor. Pixka.

pixkatxo bat Adkor. Pixka bat. Indarberritzeko ardo pixkatxo bat eskatu zioten. Erruki pixkatxo bat, arren!

poxi

iz. Ipar. Apurra, zati guztiz txikia. Ik. pitin. Ez dute jaten egunean eguneko poxia baizik. Bere ontasun poxia ere herriko beharrentzat utzi zuen. Ez zuten jateko poxirik. Bere ogi poxiak bustitzen zituen arrautza freskoan.

poxi bat Ipar. Apur bat. Sainduaren bizar handiak poxi bat min egiten zidan. Aldian poxi bat. Gatz poxi batekin. Euskara poxi bat ikasteko. Eskola poxi bat baduzu? Irabazi poxi bat egin.

puska

1 iz. Gauza edo gauzaki batetik bereizia izan den zatia. Ik. pusketa. Harri puska bat. Egur puska handi bat. Gizajoa, ogi puska baino hobea da. Gorputza lur zati bat, simaur puska bat baino ez da. Arrain erre puska bat eskaini zioten. Paper puska batean. Ai, nire sabeleko puska! Izan zen masakratua eta pusketan emana.

2 iz. Beh. Zatia edo kopurua; zati edo kopuru txikia. Ik. pixka; apur 3. Beren jan-edanerako zuten diru puskatik. Neke puska hau nik ere pozik hartu dut. Esaera polita da eta badu, gainera, bere egia pixka eta puska.

3 iz. pl. Gauzak; bereziki, pertsona batek bereak dituen gauzak (arropak, tresnak, altzariak...). Ik. hatu. Haizeak bota ditu hemen pusken erdiak. Bizitzeko beharren-beharrenik diren pusken erosteko, dela jateko, jantzi, oinetako. Neska gazteak bere puskak mahai gainean pausatu zituen. Ostalerrari eman zizkion bere puskak, gau hartan gakoturik atxiki zitzan. Ikusi zituenean puska haiek guztiak: zakua, kartoizko kaxa, guardasola, eskumakila (...). Nola ezkondu zen gitarra-jotzaile batekin, jan zizkion etxeko puska guztiak hiru astean.

4 iz. (Hitz elkartuetan, bigarren osagai gisa, lehen osagaia neurriz gainekoa dela adierazteko). Lgart. Ik. ale 11; garau 6. Hori buru puska, gizona! Ikusgarriena mendi puska haiek ziren!

puska bat 1 (Izen bati dagokiola). Pixka bat; pixka bat baino gehiago. Bide puska bat urrunago. Aritzen dira denbora puska batean karta-jokoan. Ardo puska bat ez da faltako horren izterrak jatean. Adin puska bat izanik ere. Puska bat har ezazu pilatik.

2 (Aditz bati edo -ago atzizkia hartzen duen adberbio bati dagokiola). Puska bat sosegatu zenean. Puska bat goraxeago eraman zuen.

3 Denbora pixka bat, une bat. Itxaron behar didazu puska batean. Txekorra saldu eta handik puska batera.

puska egin (Zenbatzaile batekin). Zenbatzaileak adierazten duen beste puskatan zatitu, hautsi. Ik. zati egin. Bihotza bi puska eginda joan zen jauregitik. Arropa mila puska egina soinean. Apolonen iduria egin zen mila puska. || Eltzea zenbat puska egin, hainbeste urteko ezkontza.

puska lehor iz. Ibilaldi luzeetan eramaten den janaria, hotza jaten dena. Ik. anoa; zakote. Iturri txiki bat topatu du bide erdian, puska lehorretik janez atseden egiteko leku egokia.

puskaz adb. Ipar. eta Naf. Neurri edo kopuru handian. Ik. asko 5; askoz ere ...-ago. Leitzako mendietan, batez ere leku malkar eta harritsuetan, bada ipurua erruz, Goizuetan baino puskaz ugariago. Hala ere, miraria egiten omen du: erabiltzailearen ikusmena ez omen da lehengora itzultzen, baina bai puskaz aienatzen begietako lausoa.

puxka

1 iz. Adkor. Puska. Trapu puxka zahar batetik aterarik bi zentimokoak. Txerriaren puxkarik goxoenak.

2 iz. Adkor. Zati edo kopuru txikia. Zer ongi pagatzen duen egin zaion zerbitzu puxka.

3 iz. pl. Ipar. Adkor. Bidaztiak eramaten dituen arropak eta tresnak. Ene puxka horiek bilduko dizkidazu, otoi, deusik ahantzi gabe.

puxka bat 1 (Izen bati dagokiola). Adkor. Pixka bat. Emadazu diru puxka bat. Sukar puxka bat dut.

2 (Aditz bati dagokiola). Adkor. Orduan ama puxka bat lotsatu zen.

3 Adkor. Denbora pixka bat, une bat. Zaude puxka bat; elkarrekin joango gara. Oraindik beste puxka batean egon ginen atseden hartzen.

so1

1 iz. Begirada. Herioaren so beltza. Zer so eztia! Nork jasan haren soa? Soa guganat itzuli ere gabe.

2 adb. Begira. (Dagokion osagarriak -i edo -ra atzizkia hartzen du). Guri so gelditu zen. Xoraturik kanpoari so iragan ditut orenak. Begiak behera so.

so bat egin Begiratu bat eman. So bat eginik leize hari, ikusi ditu animalien hatzak eta herexak. So bat ere egin gabe.

so egile, so-egile iz. Zerbaiti so dagoen pertsona. Ik. ikusle. Lau pilotarien joko azkar eta abila nola aipa; so egileak begiak zuriturik zeuden.

so egin Begiratu, behatu. So egiozu. Halako irri maltzur batekin so egiten zidan. So egizu nor heldu den.

so egon 1 Begira egon. (Dagokion osagarriak -i edo -ra atzizkia hartzen du). Txoria haurrari so dago, eta mirailari so aldizka. Atzera begira dago, lehenari so. Leihotik so dagoela.

2 Adi egon. Nik erranei so bazaude. So egiozue, jende onak, istorio eder honi. So ez dagoena geroari, deiez dagokio goseari (esr. zah.).

so eta so Etengabe so egiten. Mutikoa alderdi guztietara ari da, so eta so. Denak argazkiei so eta so loriatuak.

tindi bat

Bizk. g.er. Pixka bat, apur bat.

ttintta

iz. Ipar. eta Naf. Adkor. Isurkari kopuru txikia. Ik. xorta; tanta 2. Ardo xorta bat ur ttintta batekin. Edateko ttintta bat edo jateko izpika zerbait.

ttintta bat Ipar. eta Naf. Adkor. Pixka bat. Dena umore ttintta batekin. Bihotzean ximikoa eta aldi berean askatasun ttintta bat sentitzen zituen memento hartan.

Oharra: azken eguneraketa 2022-07-08

Egoitza

  • B
  • BIZKAIA
  • Plaza Barria, 15.
    48005 BILBO
  • +34 944 15 81 55
  • info@euskaltzaindia.eus

Ikerketa Zentroa

  • V
  • LUIS VILLASANTE
  • Tolare baserria. Almortza bidea, 6.
    20018 DONOSTIA
  • +34 943 42 80 50
  • donostiaordez@euskaltzaindia.eus

Ordezkaritzak

  • A
  • ARABA
  • Gaztelako Atea, 54
    01007 GASTEIZ
  • +34 945 23 36 48
  • gasteizordez@euskaltzaindia.eus
  • G
  • GIPUZKOA
  • Tolare baserria Almortza bidea, 6
    20018 DONOSTIA
  • +34 943 42 80 50
  • donostiaordez@euskaltzaindia.eus
  • N
  • NAFARROA
  • Conde Oliveto, 2. 2. solairua
    31002 IRUÑEA
  • +34 948 22 34 71
  • nafarroaordez@euskaltzaindia.eus

Elkartea

  • I
  • IPAR EUSKAL HERRIA
  • Gaztelu Berria. 15, Paul Bert plaza.
    64100 BAIONA
  • +33 (0)559 25 64 26
  • +33 (0)559 59 45 59
  • baionaordez@euskaltzaindia.eus
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper