Euskaltzaindiaren Hiztegia

Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=atera 30 sarreratan aurkitu da.

atera, atera, ateratzen

1 du ad. Zerbait edo norbait dagoen tokitik at ezarri, barnetik kanpora eraman. Kanpora atera. Kutxako gauza guztiak atera zituenean. Argitara, jendartera atera. Geure bihotzetatik atera dezagun. Hagin bat atera diote. Lege berri bat atera behar dute horretaz. Espetxetik atera zutenean. Umea paseatzera atera. Harrika atera zuten hiritik. Beren lurraldetik atereak izan ziren arte.

2 da ad. Irten (adiera guztietan). Ik. ilki; jalgi. Gauez atera behar izan zuen. Etxetik atera zenean. Bihar aterako dira. Ezin atera naitekeen oihanean. Zer ordutan aterako da trena? Eta garaile aterako da handik. Baina askotan gauzak ez dira espero bezala ateratzen. Sekulako inbertsioa izan zen, baina azkenean ongi atera zen. Esaten dizuet nik gaiztoa ez dela behin ere ongi ateratzen. Estatistika bat egin zen, eta begira zer atera zen. Ikaragarrizko pilotariak atera ziren horiek biak.

3 du ad. Janariez edo edariez mintzatuz, mahaira ekarri. Ik. zerbitzatu 3. Atera ardoa denentzat, dirua badago eta! Intxaurrak eta gazta atera dizkit.

4 du ad. Lortu. Salamancan titulua atera zuen edozein paperjalek. Dirua ateratzeko era berri bat. Ez zuten ondore zuzenik atera. Harri horietatik aluminioa ateratzen dute. Azken hauteskundeetan diputatu gehien atera duen alderdia.

5 du ad. Ondorioztatu. Ik. deduzitu. Hortik ateratzen dut egia dela. Atera hortik nolakoa izango zen piztitzar hau. Ez beza inork hartatik atera gure adiskide handiaz ahaztu garenik.

6 du ad. Ezagutarazi, jendartera agertu; plazaratu, argitaratu. Lege berri bat atera behar dute horretaz. Saritutako lanekin, gainera, liburua atera du Hezkuntza Sailak. Bertso berri batzuk nahi nituzke atera. Kontuz gero!, berori ere bertsoetan ateratzeko esan didate eta.

7 du ad. (Esapideetan). Ez dute hitzik atera: ez dute ezer esan. Mesedez, ez zaratarik atera. Iritsi orduko argazkiak ateratzen hasi zen. Gero okerrik gerta ez dadin, orain kontuak atera. Sei tantoren aldea atera zion. Bere burua onez atera nahi duenak. Dirua bildu zuten meza bat ateratzeko. Gure bekatuen zorrak atera behar ditugu. Den guztia ezerezetik atera zuelako deritzo "egilea" Jainkoari.

8 du ad. Zenbait kiroletan, baloia edo pilota jokoan jarri. Bederatzi korner atera zituzten zuri-urdinek. Lehen tantoan, sakea atera eta lesionatu egin nintzen.

bere (neure...) onetik atera Norbait dagokion edo berezkoa zaion egoeratik atera. Hitz horiek entzutean, bere onetik atera zen. Ezertarako ez diren txotxolo hauek neure onetik ateratzen naute. Hori gauza bere onetik ateratzea izango litzateke. Gaur mundu guztia pixka bat bere onetik aterata ikusten dugu.

nagiak atera Besoak eta zangoak luzatu eta zabaldu, luzaz geldirik egon edo lo egin ondoren suspertzeko. Ik. tiragaleak atera. Elizan bertan, aho zabalka, erdi lo edo nagiak ateratzen? Katua bizkarra harrotu eta nagiak ateratzen gelditu da.

aho

1 iz. Gizakietan eta hainbat animaliatan, ezpainetatik eztarrira hedatzen den barrunbea. Osorik sartu zuen ahoan. Txakurrak ahoan darama hezurra.

2 iz. Animalia batzuetan, janaria hartzen duten irekidura.

3 iz. Ezpainek inguratzen duten irekidura. Aho txikia du. Bigarren gurutzea, ahoan. Aho itxitik ez da sartzen eulia.

4 iz. Mintzoaren organoa. Ez du ahorik aski zu goratzeko. Aho hizkera. Euskaldun guztien aho-lumetan dabilena. Hitzak ahotik irten orduko.

5 iz. Hainbat gauzaren irekidura, bereziki sarbidekoa. Aho meharreko leizea. Kanpaiaren ahoa. Mahukaren ahoa. Eltzearen ahoa estaltzeko. Soinekoak zarpail, oinetakoak ahoa zabalik.

6 iz. Haize musika-tresnetan, putz egin eta soinua sortzeko, hodiari eransten zaion pieza.

7 iz. Ibaiaren bokalea. Rodano ibaiaren ahoetaraino.

8 iz. Tresna ebakitzaile baten ertz zorrotza. Ik. sorbatz. Aizkoraren ahoa. Bi ahoko ezpata. Ezpataren ahotik igaro, iragan: ezpataz hil.

ahoa ireki Adkor. Hitz egin; hizketan hasi. Ik. ahoa zabaldu. Enekin ez du ahorik ere irekitzen. Ahoa ireki ahala, sermoia sortzen zen haren ezpainetatik.

ahoa itxi Adkor. Isildu; ahoa itxi isilik gelditzeko. Burua makurtu eta ahoa itxi. Ezin ahoa itxirik eduki. Ahoa itxita edukitzeko agindu garratzak eman dizkiot.

ahoan adj. (-en atzizkiaren eskuinean, mintzamenaren organotzat hartua). Ik. ahotan. Kanta ederra, gaur arte herriaren ahoan, zorionez, irauna. Goierrikoen ahoan entzuten diren hitzak.

aho artatzaile, aho-artatzaile iz. Dentista.

ahoa zabaldu Adkor. Hitz egin; hizketan hasi. Ik. ahoa ireki. Ahoa zabaldu gabe kendu zituzten oinetakoak. Ahoa zabaltzeko denbora utzi gabe.

aho batez adb. Erabakietan edo iritzietan, guztiak ados datozela, inor kontra agertzen ez dela. Aho batez eman dute saria. Euskal literaturaren lanik ederrentzat aho batez aitortzen dugun liburu hau.

aho-bero Ik. ahobero.

aho(a) betean adb. Zerbait esateko eraz mintzatuz, garbi eta itzulingururik gabe, esaten denarekin atsegin hartuz. Gezurrik doilorrenak ahoa betean jaurtiz. Ahoa betean eralgitzen ditugu goresmenak. Edozein gauza esanaz ahoa betean, zabiltzala uste dut zeure kaltean. Aho betean aitortua.

aho(a) bete haginekin Espero zena lortu gabe, guztiz harriturik. Hor konpon! esan, eta aho bete haginekin utzi zituen. Aurten Euskal Herrira freskura bila etorri direnak aho bete haginekin geldituko ziren.

aho(a) bete hortz Espero zena lortu gabe, guztiz harriturik. Azeria ahoa bete hortz gelditu zen, bere gosea ase ezinik.

aho(a) beteka adb. Ahoa betean. Denok ezagutzen dugu hirukote famatua: Askatasuna, Berdintasuna, Anaitasuna, aho beteka gure politikariek darasatena.

aho(a) beteko adj. Ikusiko duzu nola bihotza berpiztuko zaizun ahoa beteko baietzaz.

aho(a) betez Ahoa betean. Ahoa betez mintzo ziren.

aho ganga, aho-ganga Ahosabaia.

aho-handi Ik. ahohandi.

aho korapilo, aho-korapilo Esaldi esangaitza, bereziki mihia trabatzeko jolas gisa esanarazten dena.

ahoko soinu Aho soinua.

ahoko zulo 1 Adkor. Ahoa. Hurbildu zitzaion Santxo, ia-ia bere begiak ahoko zuloan sartzen zizkiolarik. Zenbaiti ateratzen zaio gezurra ahoko zuloa betean (Ik. ahoa betean).

2 (ahoko zuloan utzi eta kideko esapideetan, 'esku-eskura, aukera-aukeran utzi, jarri' adierarekin). Mohak ahoko zuloan utzi zion baloia, baina gora bidali zuen burukada.

aho-mihi Ahoa eta mihia. (Kasu markaren batekin erabiltzen da, pluralean edo mugagabean). Jendeen aho-mihiek aldatu dute izen zaharra. Gizalditik gizaldira aho-mihiz heldua.

aho-mihitan adb. Ahotan. Aho-mihitan hartu, ekarri, ibili. Aho-mihitan erabiltzen dute maiz auzi hori.

ahora eman Norbaiti zerbait ahora eraman, ahoratu. Esponja ozpinetan busti zuen, eta makila luze bati erpinean ipinita, ahora eman zion.

ahora etorri Pentsamenduez, hitzez edo kidekoez mintzatuz, bururatu. Ik. ahoratu 2. Ahora etorri zitzaizkion biraorik ikaragarrienak esan eta gero. Hizkuntza hori berez baitzetorren ahora, batarekin eta bestearekin mintzatzeko.

aho soinu, aho-soinu Ahoz jotzen den musika-tresna txikia, metalezko egitura batean dituen mihi batzuk dardararaziz soinua ateratzen duena. Baserrietako mutil koskor mordoxka Madariagan biltzen ginen eta nik aho soinua jotzen nuen.

ahotan (-en atzizkiaren eskuinean, mintzamenaren organotzat hartua). Ik. ahoan. Besteak izango dira handi gizonen ahotan eta zutaz ez da ezer esango. Hori dute bere berezko mintzabidea, zenbaiten ahotan trakets eta itxuragabe agertzen bada ere.

ahotan erabili Aipatu. Ez da ongi ahotan erabiltzea deabruaren izena. Juzgu gaiztoak zabaltzea eta jende guztia ahotan erabiltzea. Herri guztiak ahotan darabil kontu hori.

ahotan hartu Aipatu. Gurutzearen seinalea egitean, ahotan hartzen dugu Jainkoa, diogula "Aitaren eta Semearen eta Espiritu Santuaren izenean". Bihotzaren eskubideak ahotan hartzen dituzte ezkontza haustearen zaleek. Hamaika aldiz ahotan hartu den Barojaren idaztankera aipatu nahi nuke azkenik. Jainkoaren izen santua ahotan hartzea.

ahotan ibili Ahoz aho ibili. Ahotan dabilen kontua. || Ez dinagu besterik behar denen ahotan ibiltzeko.

ahotan izan Aipatu. Ik. ahotan erabili; ahotan hartu. Beti ahotan duen kontua. Teresak beti maisua du ahotan.

ahotik ahora adb. Ahoz aho. Gezurra egia balitz bezala zebilen ahotik ahora. Asaba zaharretatik ahotik ahora ikasitakoak.

ahotik atera 1 du ad. Jaulki, esan. Behin bakarrik ez du Mariaren izenik ahotik atera oraindik, gaizki esateko ez bada.

2 da ad. Haren ahotik ateratzen ziren hitz eskertsuez harriturik.

3 du ad. Esanarazi. Ez luke inork haren ahotik txintik aterako.

4 du ad. Norbait esatera zihoana, haren aurretik esan. Ahotik atera didak.

ahotik belarrira 1 adb. Belarrira esanez. Elizak asmakizun bikainak egin ditu, hori egia da, eta aitortza ahotik belarrira egitea horietako bat da.

2 adb. Ahoz aho. Kantak ahotik belarrira iritsi dira guregana.

ahotik ezin utzi(zko) Janariez mintzatuz, oso gozoa. Gazta bat ahotik ezin utzizkoa. Arraina ona, eta bildotsa ahotik ezin utzia.

aho uhal, aho-uhal Ahokoa, brida. Zaldia aho uhaletik hartuta.

ahoz adb. Ahotsarekin adieraziz. Ahoz eta idatziz adierazi. Ez dela aski horiek ahoz esatea. Bihotzez eta ahoz Jainkoa goresten. Salbatzeko behar da sinestea ahoz erakutsi.

aho-zabal Ik. ahozabal.

aho zabalik adb. Guztiz harriturik. Aho zabalik entzun genituen abesti horiek. Aho zabalik utzi zituen entzuleak. Gaztelaniaz ari zen eta nolako gaztelaniaz; aho zabalik nindukan. Aho zabalik gelditu nintzen hara begira.

aho zabalka, aho-zabalka adb. Aharrausi eginez. Ik. aharrausika. Aho zabalka dago. Haurra aho zabalka hasi zen.

ahoz aho adb. Aho batetik bestera, pertsona batetik bestera. Albistea ahoz aho zebilen herrian. Ahoz aho guganaino iritsi den bezala idatziko dut. Ahoz aho datorren hitza sarritan ez dator lehenengo ezpainetatik sortu zen bezala.

ahoz behera adb. Ik. ahuspez. Ahoz behera datza.

ahoz gora adb. Etzanda dagoen zerbaitez mintzatuz, gorantz begira. Ik. buruz gora. Ahoz gora lo egin. Zamalduna ahoz gora erori da.

aho-zikin adj. Biraolaria. Txapelgorri aho-zikin batek.

ahozko adj. Ahoz adierazten dena. Ahozko otoitza. Ahozko azterketa. Ahozko literatura eta literatura idatzia. Lumazko koplariak eta ahozkoak.

aho-zuri Ik. ahozuri.

alde1

1 iz. Gauza biren arteko desberdintasuna. Ik. desberdintasun. Alde handia dago batetik bestera. Bi produkturen arteko aldea. Kolorean dute alderik handiena. Gizonaren eta abereen artean dagoen aldea zertan datzan. Euskaldunak nahi dituztela elkarrengandik banandu, aldeak diren baino handiagoak eginez, leizeak sakonduz. Alde ederra (dago)! Alde ederreko kontua!

2 iz. Kopuru bati beste bat berdintzeko gehitu edo kendu behar zaion kopurua. Hor dugu bestetara gabe, hogei urteren aldea. Hemezortzi tantoren aldea izanik, lan erraza zuten.

aldea atera Sei tantoren aldea atera zion. Hautagai errepublikanoak puntu baten aldea ateratzen dio demokratari. Lehen ziabogan bost segundoren aldea atera zion Arkotek Zierbenari. Bi punturen aldea ateratzen diete donostiarrek madrildarrei.

alde-alde adb. Gutxi gorabehera. Alde-alde zer balio du soineko horrek?

alde-aldean adb. Ia-ia. Nire otoitzak txit laburrak dira, alde-aldean bortxaz bezala eginak.

argi

1 iz. Gauzak ikusgai bihurtzen dituen eta begiak hautematen duen erradiazioa. Argi bizia. Eguzki-argia, egun-argia. Argi artifiziala. Nobelan ez da, hitz batean, argi-ilunik, eta argi-ilunean dago maiz gizatasun mardula. Argia eta ilunpeak. Haurtxoa jaio da argizko askatxo batean, eta aingeruzko hauts zuria zeruetatik kantari dabil.

2 iz. Egun-argia. Argia egin bedi. Goizeko argia urratzen hasia zen.

3 iz. Argi artifiziala, bereziki elektrizitatezkoa. Argia piztu. Argia itzali, amatatu. Herriko hogei baserri argi gabe daude oraindik. Etxalde inguruan argi olioa eman dezaketen landareak dituzte.

4 iz. (Kontagaia). Argi puntua, argi iturria. Herriko argiak itzali zirenean. Etxeko argi guztiak piztu. Argi bat iluntasunean. Autoaren atzeko argiak.

5 iz. Fis. Gorputz goriek eta lumineszenteek igortzen dituzten uhin elektromagnetiko ikusgai eta ikusgaitzak. Argiaren jatorriari buruzko teoriak. Argi uhinak. Argi sorta kolorebakarra. Argiaren lastertasuna.

6 iz. Zerbait argitzen, zerbaiti buruz argi egiten duen gauza. Jauna dut argi. Hor ibili zen argi bila, baina kolpe huts egin zuen. Ilunpe beltzen artean haatik agertu zitzaigun argia.

7 iz. Begien argia: ikusmena. Bere bi begietako argia galdurik.

8 iz. Ulertzeko edo zerbaitez jabetzeko ahalmena. Argi gutxiko, argi laburreko gizona. Arrazoiaren argi soilaz ezin ezagut daitekeena. Argien mendea.

9 adj. Argitasun handia jasotzen duena. Anton. ilun. Etxe, gela argia.

10 adj. Egunaz, eguraldiaz edo zeruaz mintzatuz, hodeirik gabea, argitsua.

11 adj. (Koloreez mintzatuz). Berde, gorri argia. Behiak izan behar ditu adarrak leunak eta argiak.

12 adj. Adimen zorrotzekoa. Ik. buruargi. Mutil argia da. Bere ikasle argiena.

13 adj. Adimen argiko gizona: adimentsua.

14 adj. Ongi nabaritzen edo erraz ulertzen dena. Hots argia. Letra argiz idatzi. Idazkera argiko gizona. Euskara argi, ulerterraz, garbi eta ongi josian. Hizketa argia. Irudi argiago eta osoagoa.

15 adb. Zalantzarik edo puntu ilunik gabe. Argi daukat egin behar dudana. Argi dago zer nahi duen. Eguzki argia bezain argi dagoen auzia. Argi utzi nahi dugun puntua. Argi adierazi genuen edozertarako prest geundela. Argi ikusten da zeren bila dabilen.

argia hil da ad. Argia itzali. Aldare aitzineko argiak irudi zuen hiltzera zihoala.

argi alba, argi-alba Egunsentia. Argi albarekin joan zen elizara.

argi aski adb. Oso argi. Ik. argi asko. Argi aski dago zer gertatu zaizun.

argi asko adb. Oso argi. Ik. argi aski. Nazio Batuen Erakundeak egindako txostenak argi asko esaten du: (...). Argi asko, denok ulertzeko moduan azaldu du bere jarrera.

argi belar, argi-belar Alpapa.

argi egile, argi-egile adj./iz. Argi egiten duena. Zeruko izar argi-egileak. Jainkoak emaniko aitzindari bat, gidari bat eta argi egile bat. Leize honetan galdu beharrak ginen gu argi-egilerik ez izatera.

argi egin 1 Argitasunez bete. Ik. argitu1. Eguzkia sortu zuen, lurrari argi egiteko. Betiko argiak egingo die argi.

2 Zerbait argiago bihurtu. Auzi nahasi honetan argi egin diezagukeen norbait.

3 Ikusmena bihurtu. Itsuei argi egiteko.

argi-emaile adj. Argi-egilea. Izar iparraldeko, argi-emailea, gure zorioneko, bide erakuslea.

argi eman Argi egin. Beti argi emanaz, lehen bezain handia, egun oro ikusten dugu eguzkia.

argi errainu, argi-errainu Argi izpia. Horra bada, doi-doi, nik behar dudan argia, argi guztien lehenik jaioa, argi errainu guztien hasiera eta jaiotza. Leihotik sartzen zen argi errainuak ezkaratza argitzen zuen.

argi eta garbi adb. (esan, hitz egin, erakutsi, bereizi eta kideko aditzekin). Oso garbi, erraz ulertzeko eran; zalantzarako biderik utzi gabe. Argi eta garbi hitz egin zutelako auziaz. Ni horren alde nago, argi eta garbi. Argi eta garbi ikusten dugu, halere, ezetz, ez dagoela ongi.

argi ezkila, argi-ezkila Egunsentiko kanpai-joaldia. Argi-ezkilarako elizan izango da hura egunero.

argi giltza, argi-giltza Etengailua.

argi haste, argi-haste Ipar. eta Naf. Egunsentia. Goizean, argi hasteak ez ditu kolpez hartzen zeruko eremu guztiak. Argi hastean jaikirik. Argi hasteko atera.

argi ibili Erne ibili, kontuz ibili. Argi ibili beharko dute hemendik aurrera. Argiago ibiltzen ez badira, arazoak izango dituzte.

argi-ilun 1 pl. Argiak eta itzalak. Ik. argi-itzal. Gai horren argi-ilunak.

2 Argiantza.

argi iturri, argi-iturri 1 Argiaren iturburua; argizagia. Argi-iturri honetan edan zituzten Elizako doktore santuak beren liburuetan ikusten diren argi ederrak. Eguerdi aurretxoa zen, eta argi-iturri nagusia, kiskalgarri, goi-goian zegoen, udako egunik beroenak heldu zirelako.

2 adj. Jakintsu ustekoa. Hori nola joango zen asmatzeko, ez da argi-iturri izan beharrik.

argi-itzal 1 pl. Argiak eta itzalak. Ik. argi-ilun. XX. mendearen argi-itzalak.

2 Argiantza. Gauetan, kaleko kriseiluen argi-itzaletan, dantzan eta txaloka hasten ziren.

argi izpi, argi-izpi Egunaren lehen argi izpiek esnarazi ninduten. Eguzkiaren argi izpia leiarra hautsi edo zikindu gabe irten den bezala. Ez zaigu behintzat kaltegarri gertatuko bata bestearekin erkatzea, argi izpiren bat sor daitekeelakoan.

argi oilar, argi-oilar Zomorroz-eta elikatzen den txori moko-luzea, buru gainean lumazko mototsa duena (Upupa epops). Garagarrilean, mendi hauetako baso inguruetan, argi-oilarrak ikusi ohi ditugu.

argira atera Ezkutuan zegoena ageriko egin; argitaratu. Bilboko museoak sotoaren ilunetik argira atera ditu Gabonekin lotutako obra batzuk, onenak. Zaldua zelaian Aranzadi Zientzia Elkartekoek argira atera duten aztarnategia harribitxia da. Isilpeko errealitatea argira ateratzea eta emazteei hitza ematea da xedea.

argitan 1 adb. (-en atzizkiaren eskuinean). Aipatzen denak argi egiten duela. Kandelaren argitan irakurri zuen. Ilargi-gaua zenean, haren argitan aritzen ziren lanean. Ilunpetan gauza gehiago esaten dira eguzkiaren argitan baino. || Sorginak zilarrezko orrazia ilargi-argitan erabiltzeko prest zeukan.

2 adb. Argiarekin, egun-argiz. Plazan, argitan egiten diren dantzak. Nik ilunpetan esaten dizuedana, zuek esazue argitan.

argitan egon Zerbait argi batek ikusgai egiten duela egon. Argitan daude etxeetako leihoak.

argitara atera Argitaratu. Sail honi loturik argitara atera zituen lehen lanak liburu batean bildu zituen.

argitara ekarri Ezkutuan zegoena ageriko egin; argitaratu. 36ko gerra baino lehen plazaratu zen idazle taldea argitara ekarri du Joxemiel Bidadorrek. Inkesta soziolinguistikoak argitara ekarri duen agertoki iluna.

argitara eman 1 Argitaratu. Eta ezagutuko badira, argitara eman beharko ditu norbaitek. Doktrina berria, Jaun Apezpikuaren baimenarekin argitara emana.

2 Erditu. Bazekien Andre Mariak haurra argitara emateko muga heldu zela.

argitara ilki Argitara irten.

argitara irten Zenbait euskaltzale presturi eskerrak, poema irten zen argitara azal ederrez jantzirik. Han irteten dira argitara lagun hurkoaren hutsegite egiazko edo gezurrezkoak.

argi txakur, argi-txakur Lurgainean, bereziki leku zingiratsuetan eta hilerrietan, higitzen ikusten den gar txikia. Argi txakurrak haragi ustelak sortzen omen ditu. Egiazko argiak, eta ez argi-txakurrak, izan behar du ekintzaren gidari.

argi txinta, argi-txinta Argi izpia. Argi-txinta sumatuz, jaikitzen naiz goizero belaunak arin.

argi urratze, argi-urratze Egunsentia. Ik. egun-urratze. Biharamun goizean, argi urratzearekin atera zen. Hau gau luzea, gau beltz ilun izugarria, argi-urratze gabea, oilariterik izanen ez duena.

argi urte, argi-urte Luzera-unitatea, argiak urtebetean egiten duen bidearen (hots, 9,46070 x 1015 m-ren) baliokidea. Eguzki sistematik hamabi argi urtera dago izar hori.

argi zirrinta, argi-zirrinta Ipar. Egunsentia. Argi zirrintan jaiki nintzen. Txorien kantuak eta argi zirrintak seinalea goizik emanik.

argi zulo, argi-zulo Sabai leihoa.

argi zuzi, argi-zuzi Zuzia. Eskuan argi-zuzi irazekia. Begia da gorputzaren argi zuzia.

aurpegi

1 iz. Giza buruaren aurreko aldea. Malkoak nituen aurpegian. Garai hartako aztarna aurpegian daramate. Egia da Patxi dela, aurpegira begiratzea merezi ez duena.

2 iz. Aurpegiera. Aurpegi alaiz hartu ninduen. Aurpegi ilunez begiratu. Sekula ez diot aurpegi argirik ikusten. Aurpegi ona, gozoa, beltza, garratza, hitsa, haserrea.

3 iz. Zenbait animaliaren buruaren aurreko aldea.

4 iz. Hainbat gauzak agertzen dituen alde edo alderdietako bakoitza. Baina hau guztia txanponaren bi aurpegietako bata besterik ez da. Aurpegi biko kristaua. Auziaren alderdi edo aurpegi hori.

5 iz. Mat. Poliedro bat osatzen duten planoetako bakoitza.

6 iz. Itxura. Aurpegi berri bat erakustea komeni zaio erakundeari. Izan ere arras aurpegi berezia dute gurean irakaskuntzaren istiluek.

aurpegia atera Aurpegia eman, norbaiten alde egin. Guk ere aurpegia atera behar dugu maisuaren alde. Egiaren alde aurpegia ateratzera behartua nago.

aurpegi(a) eman Buru egin, aurka egin. Hainbat etsai bortitzi aurpegi emanik. Premia sortu berriei aurpegi emateko. || Hotzari aurpegia emateko eran.

aurpegia izan Heg. Adorea izan, ausardia izan. Gizon honen aurrean agertzeko aurpegirik ez zuen, bere esker gaiztoa gogoratuta. Eskatzeko aurpegirik ez dutelako, laguntzarik gabe gelditu dira.

aurpegian eman Zah. Aurpegira eman.

aurpegira bota Erantzuki egin. Ik. aurpegiratu. Askotan botatzen baitigute aurpegira esker txarrekoak garela. Inori gisa horretako purrustadak aurpegira botatzea, nolanahi ere, erraza da.

aurpegira eman Erantzuki egin. Aurpegira ematen zeniola bere hutsegiteren bat.

aurpegira esan Heg. Aurrez aurre esan. Jakin behar dut nire morroiari esan diotena neure aurpegira esateko ausardiarik baduen. Lehen jendeak aurpegira esaten zituen gauzak.

aurpegiz aurpegi adb. Aurrez aurre. Ikusi dut Jaungoikoa aurpegiz aurpegi, eta bizirik gelditu naiz. Ez zen ausartzen emakumeei aurpegiz aurpegi begiratzen. Kontu hauek jendaurrean astindu nahi dituenak prest gauzka, uda-aldean edo, jendaurrean ahoz aho eta aurpegiz aurpegi aztertzeko.

aurpegiz ezagutu Norbait hainbatetan ikusi delako ezagutu, nahiz eta harekin hitz egiterik inoiz egokitu ez.

aurrera

1 adb. Aurrean den tokira. Bi pauso eman zituen aurrera. Etxe aurrera joan zen. Badaezpada ez nintzen aurreraegi sartu.

2 adb. Norbait dagoen tokira. Epailearen aurrera eraman zuten.

3 adb. Aurrerantzean. Utzi zituen lagun gaiztoak eta aurrera bizi izan zen Jaunaren beldur santuan. || (-tik atzizkiaren eskuinean). Ik. hemendik aurrera. Gauak askoz ere luzeagoak izango dira gaurtik aurrera. Bihartik aurrera, okindegiak ere itxita.

4 adb. (Denboraren iragatea adieraziz). Urteak igarri gabe doaz aurrera. Arratsaldea aurrera zihoan. Adinean ere aurrera goaz eta, horra, ezkontzeko asmoa hartu dut. Samuel urteetan aurrera zihoan.

5 interj. Adorea emateko hitza. Aurrera, mutilak!

aurrera atera 1 du ad. Egiteko zailez, proiektuez, helburuez eta kidekoez mintzatuz, nahi edo espero zena lortu. Egiteko latz bat aurrera atera nahi duenak hura jadanik burutua duela imajinatu behar du. Lana gogor egin nuen, lantegia aurrera ateratzeko. Jendearen ustekabe honetaz baliaturik, errazago aterako zituen aurrera bere asmo doilorrak. Etxekoak aurrera atera ahal izateko, Mundakako portuan arraina harturik, herriz herri ibiltzen zen.

2 da ad. Arazo eta oztopoak gaindituz, aurrera egin. Egunkari batean lan egiten zuen, gauaz ikasten zuen kazetaria izateko... aurrera aterako ziren, bai horixe. Iruditzen zaik Lillian aurrera aterako dela?

aurrera egin 1 Aurrerantz joan. Toni atean dago, aurrera egiten ausartu gabe. Ukondoka aurrera egin zuten. Neskak begirakune tinkoa josi zion eta, hitz erditxorik esan gabe, bidean aurrera egin zuen.

2 Irud. Kolpe gogorra izan da baina aurrera egin beharra daukagu. Gol hark UEFAn aurrera egiteko aukera eman zion taldeari. Denborak aurrera egin zuen, eta 1421a iritsi zen.

aurrera egon Aurreko lekuetan egon. Oso aurrera dago hori bere lantegian.

aurrera eraman Asmo, helburu edo lan bat gauzatzeko bidean aurrera egin; gauzatu, burutu. Proiektu berri hori aurrera eraman ahal izateko. Ez zuen dirurik lortu, asmo hori aurrera eramateko. Damurik, ez zuen aurrera eraman euskal literatura biribil zezakeen obra.

aurrerago 1 adb. Hortxe, zerbait aurrerago, daukazu lokatza. Ez naiz, ordea, sail honetan aurrerago sartuko. Zenbat eta aurrerago zoazen bekatuan hainbat handiagoa izango da zauri hau.

2 adb. (Denborazko testuinguruetan). Aurrerago ez zen ausartu neskatila horri ezer esaten. Aurrerago adierazi dugunez (...).

aurrera irten Arazo eta oztopoak gaindituz, aurrera egin. Ik. aurrera atera 2. Naturak besteen adimenaz baliatzen erakusten dio gizonari, aurrera irteteko berea aski ez duenean.

aurrera jo Aurrera egin. Plaza hartatik atera eta aurrera jo zuen. Baina aurrera jo beharra dago. Marxek, halere, ez zuen etsi, eta eragozpen guztiak gaindituz, aurrera jo zuen bere lanean.

aurrerako 1 adj. Hogei urtetik aurrerako gizonak.

2 adb. Oraindainokoaz damutzea eta asmo onak egitea aurrerako.

aurrerakoan adb. Aurrerantzean. Agindu behar du hobeto biziko dela aurrerakoan, eta gordeko dituela Jainkoaren Mandamentuak. Ez naiz aurrerakoan zugandik aldenduko.

ez aurrera (eta) ez atzera Mugitu ezinik, atzera edo aurrera mugitu ezinik. Ik. ez atzera eta ez aurrera. Arazoak izan zituzten katenarian eta tren bat ez aurrera eta ez atzera geratu zen. || Gobernuaren eta oposizioaren arteko negoziazioak ez aurrera, ez atzera daude Bolivian.

azpi2

iz. Abereek bertan lo egin dezaten egiten den iratze, belar edo orbelezko etzauntza. Azpitarako garoa. Ganaduak egon behar du leku epelean eta azpi lehorrean.

azpiak atera Azpiak ukuilutik atera, azpi berriak egiteko. Azpiak atera al dituzue?

azpiak egin Azpiak egiten ari nintzela idi txar baten atzean, berebiziko ostikada bat belaunean eman zidan.

aztarna

1 iz. Zerbaitek uzten duen edo gauza batetik gelditzen den seinalea. Ik. aztarren; arrasto. Haren urrats eta aztarnei jarraituz. Lehenaren aztarna suntsitu ez zelako oraindik. Nire aztarna utzi gabe. Eskoriatzako mendietan aurkitzen dira burdina noizbait atera ohi zelako aztarna egiazkoak. Hemen zegoen etxetik ez da aztarnarik gelditzen.

2 iz. Gertakari bat adierazten duen seinalea. Ik. zantzu. Frantsesak garaipenaren aztarna horiekin guztiz harrotu ziren.

aztarna hartu Aztertu. Alderdi guztietako aztarnak ondo hartuta, jakin zuten norainokoa zen auzokoen ondasuna.

aztarnak atera Aztertu, zerbaiti buruzko aztarnak aurkitu.

aztarren

iz. Aztarna, arrastoa. Ezin urratuzko aztarrena utzi du. Buruko minaren aztarrenik ere gabe.

aztarrenak atera Zerbaiti buruzko aztarrenak aurkitu. Aingeruak desagertu ziren, ez nora eta ez hara; ez zuten inoiz haien aztarrenik atera.

aztarrenak hartu Aztertu. Errudun ala errugabe, Jainkoak daki, baina ez genuke inor zigorrarazi behar aztarrenak ongi hartu gabe.

baba

1 iz. Baratze landare lekaduna, urterokoa, haziak handiak, luzangak eta zapalak dituena (Vicia faba). Baba saila. Baba lekak jan. Babaren aihenak. || Baba landarea.

2 iz. Landare horren hazia. Baba zaharra. Baba azala sendoa denean, jan ezindako lapikoa. Baba zorria.

3 iz. Larruazalean, bereziki oin edo eskuetan, sortzen den handitu urtsua. Ik. urbatu. Eskuak babaz josiak.

4 iz. Ardien edo ahuntzen gorotz alea. Ik. babaka.

baba beltz Hazi txikiko baba barietatea (Vicia faba var. minor).

baba gorri Babarrun gorria. Baba gorria odolostearekin.

baba handi Hazi handiko baba barietatea (Vicia faba var. maior).

babak eltzetik atera 1 (honek aterako ditu/dizkigu babak eltzetik eta kideko esapideetan, norbait buruargia eta bizia dela adierazteko, bereziki ironiaz). Hara, berriz!, honek aterako zizkiguk eltzetik babak!

2 Norbaitek beste norbaiten arazoak konpondu, norbaitek beste norbait estutasun batetik atera. Beste behin ere, gazteek atera beharko dizkiote babak eltzetik taldeari, unerik zailenean.

baba lasto, baba-lasto 1 Baba landarea. Mutil galanta bera, baba-lastoa legez gazterik hazia.

2 adj. (Irain hitz gisa). Ergela. Seme-alabak bata bestea baino txarragoak: semea baba-lastoa eta alaba baba-lorea.

baba lore, baba-lore 1 iz. Babaren lorea.

2 adj. (Irain hitz gisa). Ergela, sineskorra. Hi haiz baba-lorea! Nora joango haiz, ba, baba-lore honekin, esandako guztia sinesten dik eta.

baba zorro, baba-zorro 1 iz. Babaz beteriko zorroa.

2 adj. (Irain hitz gisa). Ergela, baba-lorea.

baba zuri Babarrun zuria.

bere2

1 haren-ek hartzen duen era, perpauseko nor, nork edo nori-ri dagokionean (pluralean bere zein beren). Andoni bere etxera eraman nuen. Andonik bere etxera eraman ninduen. Andoniri bere etxea erosi nion. Erregeren abokatu bidezkoari, bere jaun eta jabe Bernard Leheteri, Bernard Etxeparekoak, haren zerbitzariak, gogo onez goraintzi, bake eta osagarri. Augusto enperadoreak nahi izan zuen jakin bere erresumako indarren berri, eta zenbateraino heltzen ziren haren azpiko guztiak. Bere gain hartu duen lan eskerga. Inork ezin du kordokatu hura bere hartatik; behin bide zuzenari lotuz gero, nork kordoka hura? Besteek beren aldetik, berdin egin dute. Mairuak beren turbante zuriekin sartu ziren.

2 (Perpauseko nor, nork edo nori-ri ez dagokiola). Gip. eta Bizk. Itziar eta bere lagunak etorri zaizkigu etxera. —Ezagutzen al duzu Peru Arrieta? —Bai horixe! Sarritan izan naiz bere etxean.

3 (Genitiboan oinarritzen diren beste kasu batzuekin). Honela mintzatu zitzaien Juda berekin zituen gizonei. Erregela idatzi zuen hitz gutxitan beretzat eta anaientzat. Anaia hiltzeko gogoa beregan zerabilen.

4 adj. (Mugatua). Zerbaiti edo norbaiti dagokiona; zerbaitena edo norbaitena dena. (Hirugarren pertsonan aipatzen direnekin soilik erabil daiteke). Zahagi txiki bat egarria hiltzeko eta ogi oso bat goseari berea emateko, horra nire puska guztiak (Ik. berea eman). Jainkoaren jauntasuna ezagutzen duenak badaki nori berea ematen. Bakoitzari berea zaio zor. Besteei berea kenduz.

berea egin Nahi duena egin. Ik. berearekin atera; berearekin irten. Berea egin arte ez du bakerik.

berea eman Zerbaitek edo norbaitek bere gaitasunaren edo ahalaren arabera eman. (Hirugarren pertsonan aipatzen direnekin soilik erabil daiteke). Lanean ari diren guztiek berea eman ahal izan dezaten.

bereak eman Norbaiti merezi duen zigorra eman, dagokiona eman. Neskari bereak ematera joan zen.

bereak entzun Eztabaida, liskar eta kidekoetan, norbaitek entzun beharrekoak entzun. Joan zen, baina bereak entzunda.

bereak esan Eztabaida, liskar eta kidekoetan, norbaitek beste norbaiti egundokoak esan. Emaztea sutan jarri zen eta esan zizkion pintoreari bereak.

bereak (nireak, hireak...) eta asto beltzarenak Bereak eta bi. Bereak eta asto beltzarenak entzun beharko zizkidan lotsabako horrek. Jakina, bereak eta asto beltzarenak erran dizkiot alproja horri. Isilik egoteko?, ez nireak eta asto beltzarenak bota gabe. Gureak eta asto beltzarenak aditurik gaude.

bereak (nireak, hireak...) eta bi Berebizikoak, egundokoak. Ik. bereak eta asto beltzarenak; bereak eta bost; epelak entzun; gorriak ikusi; kristorenak (esan, egin, entzun...); elorrio ikusi. Aditu behar dizkit bereak eta bi. Zer esanik asko ez duen bertsolariak bereak eta bi ikusi beharko ditu aukeratu duen egitura luzea itxuraz betetzeko. Bereak eta bi egin bazituen ere, Henryk ez zuen modurik aurkitu izurriari aurre egiteko.

bereak (nireak, hireak...) eta bost Bereak eta bi. Bereak eta bost esango dizkiote elkarri, ez bata ez bestea ez baitira isilik egotekoak.

bereak hartu Handiak hartu, berebizikoak hartu. Irabazi egin zuen borroka, baina bereak hartuta.

berearekin atera Berea egin. Berearekin ateratzeagatik, eder ez dena ere egingo lukete horrelakoek. Han atera zen, poz-pozik, azkenean berearekin atera zela-eta.

berearekin irten Berea egin. Egin zituen ahalegin handiak berearekin irteteko. Sandia da seta hutsa, eta berearekin irteten ez bada, bakerik emango ez duena.

bere-bere bere-ren indargarria. Bere-berea zuen hizkera bakar horretan mintzatzen zaigu. Bere-bere eskuz lerro pare bat idatzi dit. Bere-bereak zituen bideak ikasteko.

bere egin Bereganatu. Besteren borondatea bere egin zuen. Ebanjelioko hitz hunkigarriak bere egiten bezala zituelarik.

bere gisako adj. Berezia, berekia. Ik. -en gisako 2. Stephen mugatua da, bitxia, bere gisakoa, autista. Liburuetarik beretua du bere gisako euskara batu bat. Hizkera berezia zor zaio poesiari, bere gisakoa. Hain da poetikoa eta bere gisakoa, amonak Jainkoarekin duen harremana...!

bere hartan adb. Egoera berean. Gizaldiz gizaldi bere hartan iraun duten gauza asko aldatzeko. Hainbat gaiztoago harentzat, bere hartan tematzen baldin bazen! Bere hartan utzi zituzten kontuak.

bere horretan adb. Bere hartan. Berera itzuli zen eta, bere horretan, lagun eta adiskide ospetsuz inguraturik, lanean iraun zuen kemenak agortu arte.

bere izan du ad. Aipatzen denaren jabetasuna edo gozamena izan. (Hirugarren pertsonan aipatzen direnekin soilik erabil daiteke). Nafarroako erresumak bere zituen Hondarribitik hasirik, Bilbo eta Gasteizerainoko eremuak. Badakite, gainera, bere dutela gazteek, zuzen ala oker, azken hitza. || Berea zuen baserria, bereak lurrak, berea basoa.

bere kasa adb. Bere oldez, inoren eraginik edo laguntzarik gabe. Bakoitza bere kasa bizi da lur honetan. Utz haurrari bere kasa jolas dadin.

berekiko adb. Bere artean. Etxe hotza duk hau, ostatu lehorra duk hau, zioen berekiko.

bere kontu Bere ardurapean. Ik. kontu. Uzten du bere kontu mahaia.

bere orduan adb. Dagokion (zegokion) denboran, garaia denean (zenean). Ik. bere garaian; bere denboran. Leiho horretatik ikusten den oro hil egiten dun, zein bere orduan; haritz sendoenak ere ihartu egiten ditun, zein bere aldian.

[Oharra: perpauseko osagaietan hirugarren pertsonako bat baino gehiago aipatu denean, subjektuari badagokio bakarrik erabiltzen da bere, batez ere Sortaldean; Sartaldean, dena dela, bere ezartzen da: Andonik Jose bere etxera eraman nahi zuen (Andoniren etxeaz ari garenean; Joserenaz ari bagara, Sortaldean haren, Sartaldean haren edo bere)].

bertso

1 iz. Ahapaldiko lerroa. Sonetoaren hamalau bertsoak bi lauko eta bi hirukotan banaturik.

2 iz. Euskal herri-literaturako ahapaldia, bat-batean botatzen dena edo jartzen dena. Bederatzi puntuko bertsoa. Hamabi bertso, zortziko txikian. Bertsoak kantatu. Bertsoak moldatu, ondu. Bertsoaren gaia. Bertso-saltzailea: bertsopaperak saltzen dituena..

3 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Banaka batzuek gutxietsi eta are esetsi izan dute Etxepareren bertso lana. Ez dut uste Arresek, zein ere olerkari ugaria zen, bertso sail miragarri hori baino gehiago egin zezakeenik. Maiz doazkit bertso sortak bihotz barnetik gaindika.

bertso afari, bertso-afari Lagunartean egiten den afaria, bertsolarien saioekin girotua izaten dena. Bertso afaria antolatu dute gaurko Maialen Lujanbio eta Miren Artetxe bertsolariekin. Antzoki Zaharrean, plazan ala bertso afarian, non gusturago?

bertsoak (bertso bat...) atera 1 Bertsoak jarri. Bertso berri batzuk nahi nituzke atera.

2 (bertsoak aterako dizkizute eta kideko esapideetan, egin dena edo egin asmo dena lotsagarria edo nabarmen geratzeko modukoa izan daitekeela adierazteko). Ez ezazu hori egin, bestela bertsoak aterako dizkigute.

bertsoak (bertso bat...) bota Jendaurrean bertsoak bat-batean osatu eta kantatu. Barra-barra bota zituen bere bertso eztendunak. Bertso bat botako nioke bai oraintxe Txirritari!

bertsoak (bertso bat...) eman Bertsoak jarri. Beste sei bertso hauek eman nituen, eta lehen bezala, Herria aldizkarian publikatu.

bertsoak (bertso bat...) ipini Bertsoak jarri. Ez da nekatu gabe bertsorik ipintzen.

bertsoak (bertso bat...) jarri Bat-batekoak ez diren bertso berriak idatziz eman. Ik. bertsoak atera; bertsoak eman; bertsoak paratu. Bertsolari batengana joaten ziren, istilu guztia kontatu, bertsolariak bertsoak jarri, moldiztegira eraman, inprimatu eta zabaldu. || Hori bertso zaharra da, honelako garaitan paperean jarria.

bertsoak (bertso bat...) paratu Bertsoak jarri. Paratu nahi nituzke bertso bat edo bi.

bertso berri Idatziz ezagutaraziriko bertsoa. Bertso berriak, Xenpelarrek jarriak.

bertso jarri Bertso berria, idatziz ezagutarazia.

bertso jartzaile, bertso-jartzaile Euskal herri-literaturako bertsoak idazten dituen pertsona. Ni ez naiz bertso-jartzailea, bat-bateko bertsolaria baizik.

bertso kantari, bertso-kantari adb. Bertsoak kantatuz. Honelaxe hasi zen bertso kantari Xenpelar.

bertso lerro, bertso-lerro Bertsoa. 1904 bertso-lerro, 222 ahapalditan.

bertso saio, bertso-saio Bat-bateko bertsoak botatzen diren saioa. Afalorduan bertso saio bat, kafetxo bana hartuta.

bertsotan 1 adb. Bertsoak botaz. Bertsotan ari izan, jardun, hasi. Bertsotan hasiz gero, ez zuen ordurik.

2 adb. Bertso bidez, hitz neurtuz. Nahi nituzke denak bertsotan ezarri.

bertsoz adb. Bertsotan. Gu ere hasiko gara, bertsoz eta kantuz.

buru

1 iz. Gizakiaren edo animalien gorputzaren goiko edo aurreko zatia, ahoa eta zentzumenak kokaturik daudena. Zezen burua. Burua estaltzeko. Adarrak, zenbait gizasemeren buru-kopetak zinetan eta benetan apaintzen dituzten edergarri horiek. Burua (apustu) egingo nuke berandu heltzen dela. Buru gaina. Burt Lancaster buru-urdinak. Gizon buru-luzea. Gizon iletsu buru-beltza.

2 iz. (Esapideetan). Inori burutik behera kaka egin: iseka larria egin. Norbaitek burua lehengo lepotik, betiko lepotik izan: iritzietan, ohituretan ez aldatu. Zerbaitek bururik ez hankarik, bururik ez buztanik ez izan: zentzugabea, itxuragabea izan. Jakinduriaz eta sakontasunaz diozunak ez du ez bururik ez zentzurik. Besteren buruan zentzatu, ikasi.

3 iz. Burua adimenaren eta oroimenaren iturburutzat hartua. Bihotz euskaldunaren eta buru erdaldunaren arteko borroka amaigabea. Haizea buruan eta ibili munduan; joan bazen, joan zen; ez lanerako eta ez ezertarako. Buru-loka izan: buruarina izan. Buru gogorra duen gizona (Ik. burugogor). Gaizki egin dudala ezagutzeko adina buru badut. Norbaitek buru argia izan. Urrestarazu jaunaren adorea, kemena, buru jantzia eta bihotz kartsua. Norbaitek buruan gatza izan: buruargia izan. Burua oso duenak: zoraturik ez dagoenak. Buruak huts egiten ez badit. Filologoarentzat zail eta buru-nekagarri izan ohi diren hitzak. Buru-berotzaileak.

4 iz. Gauzaki baten mutur zabala edo biribila. (punta-ren aurrez aurre). Ik. buru orratz. Iltze, torloju baten burua. Orratz buru-zuria.

5 iz. Hainbat gauzaren muturra. Mahaiaren buruan zeudenak (Ik. mahaiburu). Titiaren burua (Ik. titiburu). Zoazte bide buruetara. Haritzaren buru orritsuan.

6 iz. Zerbait bukatzen den gunea. Errotik bururaino ezagutu. Buru batetik bestera, dena da ongi aukeratua eta egoki euskaraz emana. Etxe bat gaitza, ordoki baten buru-buruan. Urtearen bururaino.

7 iz. Buruzagia. Elizaren burua. Leinu santu haren buru egin zuen. Provenzano 1933an jaio zen Sizilian, eta mafiako buru nagusietako bat izan da.

8 iz. Buruxka. Ik. galburu; artaburu. Bihiak ereiten eta buru beteak biltzen.

9 iz. Hainbat landareren hosto zabalek osatzen duten bilduma biribil antzekoa. Ik. azaburu.

10 iz. Zerbait hasten den gunea. Ik. izenburu. Hitz buruan maiz aurkitzen da b-, d-, g-/p-, t-, k- aldaera.

11 iz. Kapitulua. Liburuaren laugarren burua. Legearen lehen burua, zazpigarren atala.

12 iz. Aziendaz edo jendeaz mintzatuz, banakoa. Bi mila, bi mila eta bostehun buru izaten ditu artalde bakoitzak.

13 iz. (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean, aditzaren era bihurkaria gauzatzeko erabilia). Jonek bere burua hil du. Bere burua bota du zubitik behera. Erantzi soinekoa eta han bota nuen neure burua uretara. Geure buruaren jabe gara. Ez da hizkuntza bere buruaren jabe, besteren mirabe baizik. Zeuen buruak salduz. Bere burua eta Barthes aipatzen ditu liburu horretan. Geure buruen kaltean egin dugu hori. Zeure burua zeure eskuko zenuenean. Zeure burua erakusteagatik egin ohi duzun hainbat gauza.

(bere...) buruaz beste egin (Bere...) burua hil. Bere buruaz beste egin du, etsipenez.

burua agertu Azaldu; nabarmendu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Erizain batek burua agertu zuen atetik. Ez zuen bere burua aitaren aurrean agertu nahi. Lebita eta ginbail ederrik badu etxean baina ez du bere burua agertu nahi izaten.

burua altxatu 1 Burua gorantz higitu. Ikusten zuen nola zerbait idazten zuen burua altxatu gabe.

2 Harro azaldu, nabarmendu. Euskaldun den gizon orok altxa beza burua.

burua apaldu Burua makurtu. Bazterka so egiten zidan halako irri maltzur batekin eta burua apaltzen zuen. Burua apaldurik zebilen. Ez bururik apaldu inongo jaunekin.

burua arindu 1 Kezkak eta nekeak arindu. Joan zen behin ehizara, burua arintzera.

2 Buru gaitasuna galtzen hasi. Gauza onik ez dago zahartuz gero: burua arindua eta odola bero.

burua azaldu 1 Burua erakutsi. Burua azalduko dut, sator zulotik bada ere. Atea jo eta burua azaldu zuen, irribarretsu.

2 (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean). Norbaitek bere burua ezagutarazi. Komunikazio grafikoan dabiltzanek euren burua azaltzeko modu bat ere izan daiteke. Munduaren aurrean herri gisa geure burua azaltzea ahalbidetu izan dutenak.

burua bat egin Bizk. Norbaitekin elkar hartu, bereziki azpilanean aritzeko. Ez dut nahi nik burua bat egin zuekin, ez eta zuen antzeko beste batzuekin ere.

burua beheratu Burua makurtu. Jesusek bere burua beheratzean, borreroari egin zion keinua. Gaizki egin ote dut, zuen goratzeko ene buruaren beheratzea.

burua berotu 1 Burua hautsi. Gutxi dira Jaunaren borondatea ezagutzeko burua berotzen dutenak.

2 Norbait zerbait egitera bultzatu. Ik. haize eman 2. Nire semeari burua berotu diozu, niri dirua lapurtzeko.

burua erakutsi Burua agertu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Jesusek erakusten duenean bere burua arantzez inguratua. Eraztunez josia eta erdara harroa dariola dabil, hor zehar, bere burua erakutsi beharrez.

burua galdu Zentzua galdu, zoratu. Horrek nauka bada burua galdurik. Zahartu zenean, burua erdi galdu zitzaion.

burua gora adb. Harro, harrotasunez. Burua gora itzuli zen bere herrira.

burua hartu 1 Buruzagitza hartu. Sarkozyk eskuinaren burua hartu du.

2 Lasterketez, sailkapenez eta kidekoez mintzatuz, lehenengo lekuan jarri. Kortaren mutilek estropadaren burua hartu dute, eta Bizkaiko txapelketa irabazi dute. Sailkapeneko burua hartu zuen Baskoniak.

3 (Batez ere burua hartua izan esapidean, 'burua erabat pentsamendu edo ideia batek betea izan' adierazteko). Erabat burua hartua eta bere liburuen gezurretan blai-blai egina zegoen. Pentsaketa horretaz burua hartua dago.

burua hautsi 1 Burezurra hautsi. Azpijokoren bat egiten saiatuz gero, burua hautsiko ziotela mehatxu egin zioten.

2 Zerbaiti buruz behin eta berriz pentsatu, zerbaiten inguruan hausnartu edo kezkatu. Zuk oraindik ez duzu bururik hautsi arimaren onari dagozkien gauzetan. Hori horrelaxe izan dela jakiteko, burua hautsi beharrik ez dago.

burua jaso 1 Burua gorantz higitu. Jesusek burua jaso eta esan zien: (...).

2 Beheralditik atera, adoretu. Zorrez beteta, bururik jaso ezinda. Burua jasorik ibili. Euskal Herriak gehiago burua jasoko ez zuelako etsian. Euskarak burua jasotzea Jainkoak nahi du.

burua joan Konortea galdu, zorabiatu.

buruak eman dio ad. Bururatu. Zoro hari buruak eman dio, ikusi duen neska bat behar duela. Esan behar nuenik ere ez niri eman buruak.

burua makurtu 1 Burua beherantz higitu. Burua makurtu eta besoez aurpegia estaltzen zuen.

2 Umildu. Burua makurtzen dutenak edo umiltzen direnak. Ez daki burua makurtzea beharrezkoa dela sarritan. Jaunaren esanari burua makurturik.

burua nahasi Burua galdu. Burua pitin bat nahasi zitzaidan, nahi ez nuena esateko.

buruan eduki Gogoan izan, eduki. Adibide hau eduki behar da buruan meditazio guztietan.

burua nekatu Pentsatzen nekatu. Gehiago burua nekatu gabe, baratzean sartzea erabaki zuen. Horrek pentsatzen ez du bururik asko nekatu.

buruan erabili Zerbaitetan pentsatu, hausnartu. Ik. gogoan erabili. Ametsetan ere beti bere praka berriak darabiltza buruan. Gazte haiek gezur zoroak eta auzi-borrokak zerabiltzaten buruan.

buruan eraman 1 Buru gainean eraman. Buruan zeraman pegarreko esnea saldu eta txitak erosi.

2 Buruan jantzirik eraman. Berak egindakoa zen Azpirozek buruan zeraman txanoa.

3 Buruan erabili. Buruan daramatzan esaldiak idazten hasi da. Aspaldian buruan daramadan istoriotxo bat kontatuko dizut.

buruan gorde Oroimenean gorde. Gorde itzazu buruan ondo zure amaren hitzak. Ez du jakinduria makala, haiek guztiak buruan gordetzeko!

buruan hartu 1 Gogoan hartu, aintzat hartu. Jendearen esanik ez har buruan. Adi ezak, Mattin, eta har ongi buruan erratera noan hau.

2 Sinetsi, konbentzitu. Handiak holakoak dira, buruan hartua dute guztiak haientzat jaiotzen direla.

buruan ibili 1 da ad. Gogoan ibili. Adierazi egiten zuen hartara, modu ezin laburragoan, sasoi hartako erromantiko guztien buruan zebilena. Buruan zebilkiona ahanzteko, denbora-pasa saiatu zen hantxe emakume zenbaitekin dantza lizunetan.

2 du ad. Buruan erabili, gogoan erabili. Miguel Sanzek 2011n Espainiako egungo erregearen aurrean jaurtitakoa buruan ibili dut egunotan.

buruan ipini Buruan jarri. Zer zabiltza, buruan traste hori ipinita? Etsaiak buruan ipini zidan asko galduko nuela nire faman aitortzen banuen nire bekatua.

buruan izan du ad. Gogoan izan. Beste kezkarik deus ez dugu buruan, Loiola ikustea baizik.

buruan jarri 1 Buruaren gainean jarri. Txapela buruan okerka jarria.

2 Bururatu, zerbait buruan sartu. Guztiek bere lepotik barre egiten zutela jarri zitzaion buruan.

buruan pasatu Bururatu. Ik. burutik pasatu. Buruan orduan pasa zitzaizkidanak!

buruan sartu 1 Gogoan sartu. Mutil koskor hauei ingeles apur bat buruan sartzeko asmoz. Gauza bat buruan sartzen zaizunean. Hizkuntzen iraupenari eta azkenari buruz buruan sar adina gai ikasi behar izan ditut.

2 Bururatu. Buruan sartu zaio gauza txarren bat gertatuko zaiola.

buruaren jabe 1 adj. Askea, burujabea. (bere eta kidekoekin erabiltzen da). Ez da hizkuntza bere buruaren jabe, besteren mirabe baizik.

2 Bere egintzen erantzule dena. (bere eta kidekoekin erabiltzen da). Harrotua dabil, ezagun du ez dela bere buruaren jabe.

buruaren nagusi Askea, inoren mendekotasunik gabea. (bere eta kidekoekin erabiltzen da). Ik. buruaren jabe; burujabe. Gehienok, geure buruaren nagusi eta zeharo libre garela uste dugu. New Yorken zeure kabuz, zeure buruaren nagusi izanez lan egitea askoz errazagoa da.

buru-argi Ik. buruargi.

buru argiko adj. Buruargia. Buru argikoa izanik, argi jabetu zen asmo horietaz.

buruari eman 1 Ipar. Kontu egin, imajinatu. Emaiozu buruari eguzkia argizko itsaso bat dela.

2 Naf. Burua nahasi. Buruari emana dabil, semea istripuan hil zitzaionetik.

buru-arin Ik. buruarin.

buru atxiki Buru egin, aurre egin. Ez duzu oraino buru atxiki odoleraino.

burua urratu 1 Buruan zauriak edo urratuak egin. Burua eta lepoaldea ebaki zabalez urraturik.

2 Burua hautsi (irudizko adieran). Burua gehiegi urratu gabe, badaukat zer jan eta zerekin jantzi.

buru babes, buru-babes Kaskoa, burua babesteko estalkia.

buru babeski, buru-babeski Buru-babesa.

buru-belarri 1 adb. Ahaleginean, gogoz eta lehiaz. Auzian buru-belarri sartu gabe. Zintzoa izaten saiatu zen buru-belarri. Lanean ari da buru-belarri.

2 adb. Adi-adi.

buru-bero Ik. burubero.

buru-bihotz pl. Burua eta bihotza. Eta kaletarron buru-bihotzak ez izaki beti lehengo euskaldunenak bezain garbi.

buru-buztan pl. g.er. Zentzua. (Ezezko esaldietan erabiltzen da). Kantu horietako hitzek ez dute buru-buztanik.

buru-buztanka adb. Atzekoz aurrera, alderantziz.

buru egin 1 dio ad. Aurre egin. Ik. gogor egin. Tentaldiari buru eginez.

2 Buruzagi izan. Hurreratu zitzaion morroien artean buru egiten zuena.

buru eman 1 dio ad. Amaitu, burutu. Lanari buru emateko denbora iritsi zen.

2 dio ad. Buru egin, aurre egin. Haizeari buru emanaz. Bere gauza guztiak saldu zituen zorrei buru emateko.

buruenik adb. Azkenik. Zer esan, buruenik, euskal hitzen erdal azalpenei buruz?

buru estalki, buru-estalki Burukoa, burua estaltzeko erabiltzen den jantzi edo zapia. Emakume zaharrenak ile zuri ondo orraztuak buru-estalki zuri garbi baten azpian gordetzen zituen.

buru eta bihotz 1 adb. Erabat, oso-osorik. Ik. gorputz eta arima. Buru eta bihotz, hire lagun.

2 adb. Ahaleginean, gogoz eta lehiaz. Ik. buru-belarri. Irakasle zenez gero, buru eta bihotz irakasteari ekin zion.

buru gibel, buru-gibel Buruaren atzeko aldea. Ile zuri-beltzeko txirikorda lodi batzuk buru-gibelean antze handiarekin kiribilkatuak.

buru-gogor Ik. burugogor.

buru-gorri Ik. burugorri.

buru-handi Ik. buruhandi.

buru-harro Ik. buruharro.

buru-has adb. Buru hutsik. Buru-has agurkatu. Bi lerrotan jarririk, guztiak buru-has. Buru-has eta ortutsik gelditu zen.

buru hausgarri, buru-hausgarri iz. Buruhausteak ematen dituen gauza.

buru hezur, buru-hezur Burezurra.

buru-huts adj. Ergela, burua hutsa duena. Agure zahar eta buru-huts, batera, izan ez zaitezen.

buru hutsean, buru-hutsean adb. Buru hutsik. Baserritar bat buru hutsean sekula ez zen ikusten.

buru hutsik, buru-hutsik adb. Buruan txapelik edo antzekorik gabe. Ik. buru-has; buru hutsean. Buru hutsik eta paparra zabalik.

buru-jantzi adj. Ikasia. Prosan ere badira edozein euskaldun buru-jantzik ezagutu behar lituzkeen obrak.

buru kasko, buru-kasko Burezurra.

buruko adj. Ik. buruko. Pentsatze hutsak buruko ile guztiak lazten zizkidan. Haizeak buruko kapela eraman zion.

buru kolpe, buru-kolpe 1 Burukada.

2 Burutazioa.

buruko min 1 Buruan sentitzen den mina. Buruko minez nago. Buruko mina dut.

2 Ardura, kezka. Auzitegietan nahiko lan eta buruko min badarabiltzagu. Gurasoei buruko min bat ez nahigabe bat eman ez dieten seme-alaba zintzoak.

buru lan, buru-lan Batez ere adimenaz baliaturik zertzen den lana. Buru-lanetako aproposagoa zen eskulanetako baino. Elizgizonen eskuetan utzi dugu hemen buru-lana.

buru langile, buru-langile Batez ere adimena erabiltzea eskatzen duen lanean aritzen den pertsona. Eskulangile eta buru-langileak. Buru-langileen zereginak.

buru-makur Ik. burumakur.

buru-motz Ik. burumotz.

buru nahaste, buru-nahaste Buruhaustea.

buru oneko adj. Buru argikoa; zentzuduna. Esku onetan zaude guztiz, artaldea, txit buru onekoa da zure jabea. Ez zituen oraino hogei eta bortz urte baizik, baina buru onekoa zen.

buru orratz, buru-orratz Orratz buruduna, lepoko zapiak eta kidekoak lotzeko erabiltzen dena.

buru oskol, buru-oskol g.er. Buru-babesa, kaskoa.

burura ekarri Gogora ekarri. Ik. bururatu. Zuen gabon-kantak gure ama xaharraren oroitza ekarri dit burura.

burura eman Ipar. Bururatu, burura ekarri.

burura etorri Gogora etorri. Gauden pixka bat, ea zerbait datorkigun burura.

burura heldu 1 Bururatu, burura etorri. Koplak gaindika burura heldu zaizkio eta abiatzen da kanta errepiketan.

2 Amaierara iritsi, amaitu. Laxoko txapelketak ari dira burura heltzen. Proiektu hau burura helduko den itxaropena dute.

burura igo Zerbaitek burua ilundu, burua lausotu. Ardoa burura igo zitzaion eta ez zekien zer egiten zuen.

bururako (-en atzizkiaren eskuinean, batez ere ezezko esaldietan). Ez da hori zure bururako egiten den gauza: ez da hori zuri dagokizun gauza.

bururen buru Burutik burura, hasieratik bukaeraraino. Laburra da erreka: bospasei kilometro baino gehiago ez duke bururen buru.

buru-soil Ik. burusoil.

burutan atera Bururatu, amaitu. Utz ezazu ene gainean zure egitekoen arta, nik burutan aterako ditut zein bere denboran.

buru(ta)tik adb. (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean). (Neure, zeure...) kabuz, kasa. Heure burutatik hoa, ala aginduta? Hobe da beti mundu zabalean ontzat hartuak dauden hitzez eta izenez baliatzea nor bere burutik asmaketan abiatzea baino.

burutik aldaratu da ad. Burutik egin, zoratu. Bere anaia hil dela esan diote eta burutik aldaratu da.

burutik beheiti Burutik behera. Arrautza erauntsia atertu dela ikusi dutenean, hautetsiak berriz atera dira; orduan beste arrautza batzuk bildu dituzte burutik beheiti.

burutik behera adb. Goitik beherantz; burutik hasi eta oinetaraino. Burutik behera jantzi behar den soinekoa. Burutik behera bustia agertu zen.

burutik beherako 1 iz. Marranta, hotzeria.

2 iz. Buruko isuria.

burutik buru Bururen buru. Liburua burutik buru irakurriz gero.

burutik burura Buru batetik bestera, hasieratik bukaeraraino. Liburua burutik burura irakurri zuen.

burutik egin zaio/du ad. Zoratu. Ik. burutik jauzi; burutik joan; burutik jo; burutik egon; burutik nahasi. Hori aditu zuenean, burutik egin zitzaion. Burutik egin zaizu? Eroetxera daramate bukaeran, burutik egin duelakoan. Burutik egina bezala zegoen. Burutik eginda al zaudete?

burutik egon Zoratuta egon. Burutik dagoela, zentzua galdu duela.

burutik eragin dio ad. (nor osagarririk gabe). Norbait nahasarazi, zorarazi. Emakumea, ez iezadazu burutik eragin!

burutik izan du ad. Ipar. eta Naf. Burutik egon. Trufatzen zara nitaz, ala baduzu burutik? Ni kapitalista?, baduk burutik?

burutik jauzi da ad. Burutik egin. Sinetsi ez zioten, esanaz burutik jauzi zela.

burutik jo Burutik egin. (Ia beti burutik jota (egon) esapidean erabiltzen da). Burutik jota zaude ala?

burutik joan 1 da ad. Burutik egin. Burutik joan zara? Gizon hori burutik joanda dago.

2 da ad. Ahantzi. Ez zait burutik joango esan didazuna.

burutik kendu Zerbait pentsatzeari utzi. Burutik ezin kendu dut haren agur tristea. Burutik ez zitzaion kentzen herriko norbaiten jukutria zela.

burutik nahasi Burua, zentzua galdu. Ik. burutik egin. Bestela esango dute burutik nahasia zaudela. Jaunak burutik nahasten ez banau.

burutik oine(ta)ra adb. Goitik behera. Ik. burutik behera. Zazpi arrarik ez zuen burutik oinera. Burutik oinetara guztia legenarrez eta gaitzez betea nago.

burutik oine(ta)raino adb. Burutik oinera. Etxekoandrea burutik oinetaraino begira gelditu zitzaion. || Burutik oinetarainoko aldakuntzak.

burutik pasatu Bururatu. Ik. buruan pasatu. Ez zitzaion burutik pasatzen ere, ate hura bere aurrean itxi ziezaioketenik.

buruz ari izan Oroimenaz bakarrik baliaturik ari izan. Buruz ari naiz eta beharbada hutsen bat egingo dut.

buruz aurrera adb. g.er. Muturrez aurrera. Buruz aurrera erori da.

buruz beheiti adb. Ipar. eta Naf. Buruz behera. Baina, etxekoandrea, buruz beheiti emana duzu-eta zure liburua!

buruz behera 1 adb. Ahuspez, beherantz begira. Buruz behera etzan da ohe gainean.

2 adb. Gorputzaren goialdea beherantz dagoela. Done Petri gurutzean buruz behera josita hil zen. Buruz behera erori beharrean zutik gelditu zen.

buruz buru adb. Aurrez aurre. Uharteari buruz buru zegoen etxea. Aukera egokia da buruz buru hitz egiteko. Buruz buru, bi bitara, eta lau lauren kontra aritu ziren bertsolariak.

buruz buru egin 1 Topo egin. Hola doalarik, buruz buru egiten du gizon batekin: Agur, adiskidea!

2 Talka egin. Elkar ez ikusirik, bi trenek buruz buru egin dute.

buruz buruka adb. Buruz buru, aurrez aurre. Iluntzean eta arratsean eginen dira finalerdiak esku-huska, bai buruz buruka eta bai binaka.

buruz buruko adj. Aurrez aurrekoa; banakakoa. Buruz buruko borrokan indartsuenak ziren. Buruz buruko txapelketa. Buruz buruko txapeldun izandako sei pilotari.

buruz esan Buruz ikasitakoa esan.

buruz gain 1 adb. Buruaren gainetik. Buruz gain labana luze bat jaurti zuen airean.

2 adb. Ahalbideen gainetik. Buruz gain egin: gainditu. Anitz urte baino lehen buruz gain egiten diote bere zor zahar eta berriek. Buruz gain ibili: erabat lanpeturik ibili. Gure buruz gain bizi nahiak egiten du gure malurra.

buruz gora 1 adb. Ahoz gora, gorantz begira. Emakumea buruz gora etzanda zegoen.

2 adb. Gorputzaren goialdea goian dagoela. Buruz gora edo buruz behera zuenik ere jakin gabe, egunkariari begira.

buruz ikasi Hitzez hitz errepikatzeko eran ikasi.

buruz jakin Oroimenaz bakarrik baliaturik jakin. Hutsa dela dotrina buruz jakitea, ulertzen ez bada.

buru-zuri Ik. buruzuri.

buru-zut Ik. buruzut.

-en buruan Aipatzen den denbora-bitarteaz gero. Ik. barru 7. Bost urteren buruan: bost urte igaroz gero. Hiru egunen buruan piztuko naiz. Denboren buruan: munduaren azkenean. Ororen buruan. Azterketa nekagarrien buruan baizik ez du jakingo. Han hil zen zenbait urteren buruan.

-en buruko -en buruan. Zenbait egunen buruko osoki sendatua zen.

-i buruz 1 -rantz, -ganantz. Gizona heriotzari buruz doa. Nik ez dakit jendea zeri buruz doan.

2 -z, -en gainean, -i dagokionez, -a gaitzat harturik. Nahikoa hitz egin dugu gai honi buruz. Arana Goiri eta Azkue ez ziren talde berekoak euskarari buruz. Ez da hizkuntzarik Europa osoan euskara bezain ilun ageri denik bere jatorriari buruz.

-i buruzko -i buruz esapidearen bigarren adierari dagokion izenlaguna. Mogelen lanei buruzko argitasun asko dator ikerketa horretan.

(neure, zeure...) buruarekin (egin, egon, esan aditzekin). g.er. Neure, zeure... artean. Neure buruarekin egin dut, zuregana behar nuela etorri. Nengoen neure buruarekin, ez ote nuen zuk baino gehiago sufritzen. Behin baino gehiagotan egona naiz neure buruarekin, nola onartzen dituzun horiek zure etxean.

droga2

iz. Bizk. Auzia, istilua, errieta. Munduan drogarik ez balitz, legegizonak goseak hilik. Borroka eta droga.

droga atera Bizk. Iskanbila, istilua sortu. Jokoan galdu behar zuela konturatzen zenean, droga ateratzen zuen.

droga egin Bizk. Jokoan, iruzur egin.

drogan ibili Bizk. Errietan ibili. Goiko andre-gizonak beti drogan dabiltza.

eguzki

1 iz. Lurra argitzen eta berotzen duen argizagia; argizagi horren argia. (Astronomian E larriz idazten da). Ik. eki. Eguzki amandrea. Eguzki ederra dago. Eguzkiak argi egiten duen leku guztietatik etorriak. Eguzki-argitan etzanda. Ez direla gauza, ez euritik, ez eguzkitik, gizona gordetzeko. Eguzkiak jotzen ez duen lekuetan. Eguzkia ilunduko da. Eguzki kiskalgarria. Holako asko ez da gertatu eguzkiaren azpian. Eguzki egunetan.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Eguzki izpiak ez ziren hiriko giro hotza berotzeko gai izan. Zuhaitzen artean eguzki errainu bat ikusi nuela iruditu zitzaidan. Eguzki orratz: eguzki izpi. 220 milioiko inbertsioa egingo dute eguzki energiaren alorrean. Albo batean genuen eguzki erloju zaharrari beha. Goizeko hamaiketan hasiko da eguzki eklipsea. Biziki eguzki sartze ederra izan dun gaur.

eguzkia atera 1 Eguna argitu. Goizean goiz, eguzkia atera orduko, hilobira joan ziren.

2 Eguzkia laino artetik atera. Atertu eta eguzkia atera zelako.

eguzkia etzan Eguzkia sartu. Mana niezaioke eguzki horri nehoiz ez dadila etzan.

eguzkia hartu Eguzkitan jarriz, haren erradiazioa jaso. Hondartzara noa eguzkia hartzera.

eguzkia sartu Ilunabarrean eguzkia mendebaldetik ezkutatu. Zuen haserreak ez beza eguzkia sartu arte iraun.

eguzkia sortu Eguzkia atera. Eguzkia doi-doia sortzen da zerutik.

eguzki begi, eguzki-begi Eguzkiak jotzen duen aldea. Ik. egutera. Gure etxea eguzki-begian dago. Eguzki-begia lurmen zegoen, eta laiotza, ostera, elur.

eguzki galda, eguzki-galda Eguzkiaren beroa. Eguzki-galdak eta haize lehorrak mendi soilean baino askoz ere kalte gutxiago egiten dute zuhaiztian. Eguzki-galdak goritzen duena.

eguzki galdatan, eguzki-galdatan adb. Eguzkiak asko berotzen duen tokian; eguzkiak sortutako beroaren eraginpean. Lan hau egin ohi dute, eguzki galdatan. Eguerdiko eguzki-galdatan etorri behar izan du. Eguzki-galdatan larrugorrian.

eguzki haize, eguzki-haize Sortaldeko haizea. Eguzki haizeak beroki gutxi, gizon behartsuak adiskide gutxi (esr. zah.).

eguzki lili, eguzki-lili Ipar. Ekilorea.

eguzki lore, eguzki-lore Landare handia, hosto-zorrotza, eguzkiaren eiteko loreak dituena (Carlina acaulis). Eguzkiak bezalatsu, eguzki-loreak ere uxatzen ditu ilunpeetako mamuak. Eguzki-lore bat etxeko atean.

eguzki panel, eguzki-panel Teknol. Eguzki irraden energia, ondoren baliatu ahal izateko, jasotzen duen gailua. Eguzki panelak ere izango ditu liburutegi berriaren eraikinak, eta haiekin lortutako energiarekin sortuko dira ur beroa eta elektrizitatea.

eguzkipe Eguzki azpia. Eguzkipean dir-dir. Berririk ezer ere ez duzu eguzkipean.

eguzki saindu Ipar. Kustodia.

eguzki sistema, eguzki-sistema Eguzkiak eta inguruan biran dituen argizagiek (planeta, satelite, asteroide eta kometek) osatzen duten multzoa.

eguzkitan adb. Eguzkiak jotzen duen tokian. Beti kanpoan eta eguzkitan egoten zen. Soinekoak eguzkitan jarri lehortzeko. Gainerako guztiak lokarturik daude, eguzkitan etzanda.

eguzkitara 1 adb. Eguzkitan. Eguzkitara luzaroan egon den artilea.

2 adb. Heg. Eguzkiak jotzen duen aldera. (eguzkitara atera, joan eta kideko esapideetan erabiltzen da). Zapi zikinak eguzkitara atera zituzten.

eguzki urte, eguzki-urte Urtea, Lurrak Eguzkiaren inguruan bira osoa egiten ematen duen denbora.

eguzkiz eguzki adb. Egun argi den bitartean, ilundu baino lehen. Ez zoaztela ohera mendekatzeko desirarekin: akaba diferentziak eguzkiz eguzki.

erreka

1 iz. Etorri txikiko ur-lasterra. Ik. ibai. Ubiaga eta Anziain errekak. Arnegiko errekan. Erreka aldeko zuhaitzak. Gipuzkoako erreka bazterretan. Errekak eta ibaiak. Zuzenean itsasora doan erreka. Erreka garbiak. Goroldio lizuna erreka agorretan. Ez edan errekan, ahal baduk iturrian.

2 iz. Erretena, lubakia. Gatza lurpean dagoen lekuetan, egiten dituzte zuloak eta eramaten dute erreka bat urez betetzeko. Lats agortu baten errekan.

3 iz. Arroa, sakana. Erreka zola.

4 iz. Arrakala, ildoa. Ileko erreka.

erreka bazter, erreka-bazter Erreka ukitzen duen lur zerrenda. Lizarrak maite du ura; gehiena erreka bazterrean edo mendi zokoetan ugaritzen da. Gipuzkoako erreka bazterretan.

erreka ertz, erreka-ertz Erreka bazterra. Ibarlako erreka ertzetik joan-etorri bat egin dugu.

erreka jo Erabat hondatua gertatu, porrot egin. Anitz galtzen duenak erreka jotzen du. Bere asmoek erreka jo zuten. Kargudunen izenak gorengo mailaraino igo daitezke batzuetan eta erreka zeharo jo dezakete hurrengoan.

errekan (egon, ezarri, gelditu, izan eta kideko aditzekin). Porrot eginda, erreka joa. (Iparraldean maiz peko errekan esapidean erabiltzen da). Artzain txarrak ezarriko du laster artaldea errekan. Gizon hiltzaile zikina!, hiregatik gaituk denak errekan.

errekara (jausi, joan, ari, egin, eraman eta kideko aditzekin). Hondamendira. (Iparraldean maiz peko errekara esapidean erabiltzen da). Horrela ez goaz inora; errekara goaz, hobeki esan.

errekatik atera Hondamenditik atera. Seigarren mendean beneditarrek atera baitzuten errekatik Europa guztia.

erreka txori, erreka-txori Buztanikara.

erreka zintzur, erreka-zintzur Naf. Erreka baten bidea estutzen den gunea.

erreka zola, erreka-zola Arro baten hondoa. Bertze aldean den erreka-zolara jaitsi baino lehen.

erreka zulo, erreka-zulo 1 Arro estua. Jo zuen bideetan zehar erreka-zulo eta haitzarte soiletara.

2 Errekaren hondoa. Erreka-zuloren batean hordirik, asko bezala, ito dadin beldurrez.

erremate

1 iz. Heg. Herr. Azkena, bukaera. Hamabosgarren bertsoarekin horra azken errematea. Hemengo errematea: heriotza. Erremate txarra eraman: fin gaizto egin.

2 iz. Enkantea.

3 iz. Kirol. Futbolean eta kideko kiroletan, jokaldia azkentzeko baloia ate aldera botatzea; horren ondorioa. Behin baino gehiagotan bi hegaletatik eginiko erdiraketak erremate gabe geratu dira. Gerta daiteke erremate onak izatea, baina aurkariaren atezainak denak geratzea edo urruntzea.

4 iz. Kirol. Pilota-jokoan, jokoan dagoen tantoa erabakitzeko, pilota aurkariak nekez itzultzeko moduan botatzea, frontis ondotik eta pilotari abiadura handia emanez. Lau eta erdian partida dotorea eskaini dute pilotari biek eta Alberdik ezker gantxoz erremate dotoreak egin ditu.

5 iz. Kirol. Tenisean eta kideko kiroletan, pilotari goitik behera indarrez ematen zaion kolpea, gehienetan jokoan dagoen tantoa erabakitzen duena. Tenisean dena ez da giharra, ez da sakea, potentzia edo errematea.

errematea egin Enkantean saldu. Arrainak mahai gainean jarri eta errematea egin arte hantxe egoten da.

errematea eman Heg. Herr. Amaiera eman, azkena eman. Erreumarekin izorratuta zebilen, eta, gainetik, pneumonia harrapatu zuen; harexek eman zion errematea.

errematean atera Enkantean atera. Urtero errematean ateratzen ziren Arrateko mahaiak erromeria egunerako.

errematean ipini Enkantean ipini. Errematean ipini genuen mila eta bostehun pezetan.

errematera atera Errematean atera.

garai2

1 adj. Goiko aldea bere kidekoek baino gorago duena; kidekoak baino gorago dagoena. Ik. altu; gora. Mendi garaiak. Etxearen solairu garaietan. Lurralde garaietako landareak. || Nafarroa Garaia eta Nafarroa Beherea. Normandia garaia. Alpe garaiak. || Ik. luze 3. Dorre garai batean.

2 adj. (Garaiera adierazteko, artikulu eta kasu markarik gabe, zenbaki eta luzera neurri baten eskuinean). Irudia 0,40 metro garai da. Hamar metro luze, zazpi zabal eta hiru garai.

3 adj. Eskala batean, gehienak baino gorago gertatzen dena. Maiztasun garaiko hotsa. Gizarteko klase garaiak.

4 adj. (Gauza abstraktuez mintzatuz). Ik. bikain. Gogora ahal daitekeen edertasunik garaiena. Garbitasuna baino balio garaiagorik ez balego bezala. Beste hizkuntzetako idazlan garaienak itzultzeko. Santutasun eredurik garaiena.

garai atera (irten, gelditu, jaiki, jarri) Nagusi atera. Emetasuna eta mantsotasuna, gauza guztiei garai jartzen zaiena. Gudan garai ateratzeko. Hauteskundeetan garai irten.

garai izan da ad. Nagusi izan. Pertsona batek gizen gutxi duela esateko, "hezurra garai da hor" diote.

ipurdi

1 iz. Giza enborraren behe eta atzeko aldea, esertzean gorputzari eusten diona. Ipurdi zabala. Gizon motz ipurdi-lodi bat (Ik. ipurtandi). Kolpe bat hartu ipurdian. Ipurdian ostiko bat eman (Ik. ipurdiko). Ipurdia berotu.

2 iz. Abere eta animalia batzuetan, uzkiaren aldea. Azkenean txakurraren ipurdira bidali behar izan diat (arrunk.): pikutara bidali behar izan diat.

3 iz. Ontziez eta kidekoez mintzatuz, hondoa. Lapikoaren, saskiaren ipurdia. Pertzaren ipurdia baino beltzagoa. Ontzi ipurdi-zabala. Aulkiaren ipurdia: esertzean ipurdiaz ukitzen den zatia.

4 iz. Fusilaren eta antzeko su armen atzeko zatia, gehienetan zurezkoa, tiro egitean sorbaldan bermatzen dena. Ik. ipurtondo. Eskopetaren ipurdiaz jo zuen.

ipurdi-has adb. Ipar. Ipurdia agerian dela. Ipurdi-has utzi dute Txomin, gehiegizko irabazpideak salatzean.

ipurditik atera, erauzi Sustraitik atera, erauzi. Zuhaitzik lerdenenak ipurditik atera beharrean. Aterako nuen nik ipurditik Anbotoko harkaitza bera ere. || Benitok etxea ipurditik ateratzen zuen horrelakoetan, baina ordu pare baterako haren trumoiak baretzen ziren. Etxea ipurditik atera beharrean arrantzaka.

ipurdiz gora adb. Ipurdia goialdean, gora begira dagoela. Ik. hankaz gora. Ipurdiz gora jarri. Ipurdiz gora erori zen gizona. Etxea hotza eta gauza guztiak ipurdiz gora aurkitu zituen. Zuhaitz bat dirudi, zerutik jaten, ipurdiz gora. Beribil zahar bat ipurdiz gora irauli dute eta beste bi sutan jarri.

ipurdi zikin Karta-jokoa, pareak eratu ahala kartak baztertuz, eskuetan kartarik gabe geratzea helburu duena.

kontu1

1 iz. Kopuru bat zenbatzea edo mugatzea. Irabazien eta galeren kontua. Kontu zehatza. Hutsen kontua laster egingo dut. Silaben kontua izan da neurkeraren muina. Gramatika alorrean ilunpetan dauden auzien kontua ezin konta ahalakoa litzateke. Dendetan erdarara jotzen da askotan kontuetan. Hizkuntza horiek bi zirela, gutxieneko kontuan. Neure Jainkoa, zure egunak konturik gabeak dira eta zure urteek ez dute akabantzarik. Bere bekatuen neurria bete arte, kontua konplitu arte.

2 iz. Irabazien edo xahutzeen zenbatekoa dakarren agiria. Jatetxeko kontua ordaindu. Jauna, bost erreal da berorren kontua. Hileko gastuen kontua. Kontu-ikuskaria.

3 iz. Banku kontua. Ik. kontu korronte. Kontu bat ireki.

4 iz. Inform. Ordenagailu, webgune edo aplikazio batean sartzeko sistema, erabiltzaile izena eta pasahitza eskatzen dituena. Nicolas Sarkozy Frantziako presidenteak Twitter kontua ireki du. Erabiltzaileak behin kontuan sartzea nahikoa du aplikazio guztiak atzitu ahal izateko.

5 iz. Arreta, ardura, arta. Gurasoen kontu onari ongi erantzunik. Kontu hobea dute gariaz. Gauza guztien kontua duena. Kontu eta arreta handiarekin hilduratu behar da grina nagusia. Kontu handia ipini behar dugu horretan. Elizkizunetan laguntzeko eta behartsuen kontua edukitzeko.

6 iz. Arazoa, auzia, egitekoa. Hori da kontua. Hori beste kontu bat da. Hori ez da nire kontua. Gure kontuak zuzentzeko ordua heldu da. Zeharo bat gatoz kontu horretan. Ez dela txantxetako kontua. Aspaldiko kontuak. Adin kontua da hori. Sorgin kontua dirudi. Kontuak egiteko orduan izaten dira kontuak. || Elkarrekin betiko kontuak esaten.

7 iz. Ipuina. Munduko alferrikako esamesak, gezurrezko ipuin edo kontuak.

8 (Artikulurik eta kasu markarik gabe, adizlagun balioko hitz elkartuak osatuz). Behi kontu jartzen ninduten askotan: behiak zaintzen. Amona falta zenean, ordea, eguarte gehiena haur kontu galdu behar nik.

9 interj. Kontuz. Eta kontu, ez duzu esan behar nor izan duzun lagun bekatuan. Kontu, kontu, ate zahar hori puskatu gabe. Kontu, gero!

banku kontu, banku-kontu Aurrezki kutxa edo banku batean ezarritako dirua; diru gordailu horren zor-hartzekoen agiria. Ik. kontu 3. Espainiako Auzitegi Nazionalak ikerketa hasi berri du auzipetuak Suitzan banku kontuak dituen jakiteko. Lapurrek milioika erabiltzaileren posta elektronikoen helbideak zituzten, eta banku kontuetatik dirua ebatsi nahi zutenean, banku eta kutxen izenean mezuak bidaltzen zituzten.

-en kontura 1 Aipatzen denak ordaintzen duela. Bazkaria norberaren kontura izango da. Majo bizi da hura aitaren kontura.

2 Aipatzen dena barre- edo iseka-gaia dela. Jendearen kontura barre egingo dugu. Gu baino ahulagoak direnen kontura barre egitea, alegia, ez da umorea, zapalkuntza baizik. Txantxetan ibili ginen haren kontura, iraindu egin genuen behin eta berriz.

3 (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean). Inoren mende egon gabe (lan egin, bizi...). Ik. beregain. Lan egin, neure kontura bizi, hori zen nik behar nuena.

kontua(k) eman Kontu eman. Etxeko gorabehera guztiaren kontua eman zion. Kontuak eman behar zituenean. || Zein kontu estua eman beharrak zareten Jainkoaren aurrean!

kontua(k) garbitu Zorrak kitatu. Itzuli zen morroi haien nagusia eta haiekin kontuak garbitzen hasi zen.

kontua(k) hartu Kontuak eskatu. Kontuak hartu dizkidate euskal idazle bakoitzari liburu batean opa nizkion edo ez nizkion lerroak direla eta.

kontuak atera 1 Kalkulatu. Kontuak arretaz ateratzen baditugu. || Ez zitzaizkion kontuak ateratzen.

2 Zerbaitetatik halako ondorioa atera. Bestela hemendik zer datorkigun, orain kontuak atera. Hortik atera kontuak, nola ibili naizen.

kontuak egin Irabazien edo xahutzeen zenbatekoa kalkulatu. Ez da aski jatea, nagusia; kontuak egin behar ditugu. Orduan kontuak egingo eta zorrak pagatuko dituzula. Euskararekiko kontuak ere garbiro egin beharrean aurkitzen gara.

kontuak errendatu Kontuak eman. Ik. kontu eman. Jainkoari kontuak errendatu dizkio.

kontuak eskatu 1 Egintza bati buruzko azalpenak eskatu; irabazien edo xahutzeen azalpena eskatu. Nor naiz, beraz, herri oso bati kontuak eskatzeko?

2 Irabazien edo xahutzeen azalpena eskatu.

kontuak galdetu Ipar. Kontuak eskatu. Jaun horri behar zizkioten kontuak galdetu.

kontuak kontu Nolanahi ere, dena dela. Kontuak kontu, baikor agertu zen etorkizunari begira. Ondo pasatzen genuen, kontuak kontu.

kontuan eduki Kontuan hartu. Ik. aintzat eduki. Irakurleak kontuan eduki gabe. Orain idazten diren euskalkiak kontuan edukitzekoak dira, batasun osorik ez duguno.

kontuan egon Erne egon. Gau eta egun kontuan egoteko, arerioak har ez gaitzan.

kontuan erori Gip. Konturatu. Etsaiz inguraturik gaudela kontuan erori gaitezen.

kontuan hartu Gogoan hartu, gogoan izan. Bere egoera kontuan hartu gabe. Hark ez zuen kontuan hartzen gu ere hara joango ginela. Urte horiek kontuan hartu gabe.

kontuan ipini Gaztigatu, abisatu. Ik. jakinaren gainean ipini. Kontuan ipintzen zaituztet, engaina ez zaitezten.

kontuan izan Kontuan hartu, gogoan izan. Kontuan izango dut iradokizuna. Kontuan izan koaderno honek hogeita bost urte inguru dituela.

kontuan jarri Gaztigatu, abisatu. Ik. jakinaren gainean ipini. Kontuan jarri naute ni, aurkitzen dela eri.

kontuan jausi Bizk. Konturatu. Geroxeago jausi zen kontuan; tabernan egongo zen.

kontu atera (atera kontu esapidean, kontuak aipatutakotik atera behar direla adierazteko). Atera kontu, zer konfiantza daukadan nik neure buruarengan!

kontu atxiki Ipar. Arreta jarri. Behar dute artzainek horretaz kontu atxiki, nahi ala ez.

kontu eduki Arreta jarri. Izan bedi nire eginbidea zure loriaz eta ohoreaz kontu edukitzea.

kontu egin 1 Kasu egin; arduratu. Mundu hau ez da deus, egizu kontu beste munduaz. Kontu egin hazi on hau ez galtzeaz. Umekeria hutsa zelakoan, ez zion konturik egin lehenbizikoan. || Literatura ondareaz batere konturik egin gabe. Ez duzu kontu handirik egingo airean dabiltzan hitzez. Jainkoaren aginduez kontu gutxi eginik.

2 (Subjuntibozko edo aginterazko adizkiekin). Demagun, eman dezagun. Egin dezagun kontu begien aurrean daukagula ametsik zuri-gorriena egia bihurturik. Egizu kontu, itotzeko zorian eduki duela otsoak ardiren bat.

3 dio ad. Zaindu, begiratu. Hamasei soldaduk kontu egiten ziotela. Ardiei kontu egiteko.

kontu emaile, kontu-emaile Zerbaiten kontu ematen duen pertsona.

kontu eman Zerbaiten azalpena edo arrazoiak eman. Ik. kontua(k) eman. Eta horietaz guztietaz kontu eman beharko dugu. Ez diot inori konturik eman behar.

kontu garbiketa, kontu-garbiketa Kontuak garbitzea, zorrak kitatzea. Mayans-ekin kontu garbiketan ari zen.

kontu hartu Azalpenak eskatu; zaindu, begiratu. Zilegi al da ikasleari ikastetxetik kanpo egiten duenagatik kontu hartzea? Ez da bekatu otseinei kontu hartzea, jakiteko leialak diren ala ez.

kontu hartzaile, kontu-hartzaile Kontu hartzen duen pertsona; bereziki, estatuko edo sozietate bateko kontuak aztertzen eta ikuskatzen dituena. Jesu Kristo izango da, bada, gure kontu-hartzaile eta epaile. Lege berriaren arabera, udal bateko idazkari edo kontu-hartzaile izateko euskaraz jakitea ez da nahitaezkoa izanen.

kontu hartzailetza, kontu-hartzailetza Kontu hartzailearen jarduna edo zerbitzua. Udaleko Kontu Hartzailetza Saila.

kontu hartze, kontu-hartze Azalpenak eskatzea; zaintzea, begiratzea. Zertarako da etsamina edo kontu hartze hau?

kontu izan 1 Norbait zaindu, norbaiten ardura izan. Neronek, nonahi zutaz kontu izango dut.

2 Arreta izan, kontuz ibili. (Batez ere aginterako formetan erabiltzen da). Kontu izan zeuen buruarekin! Kontu izan etxeko zerbitzua kontratatzean. Ardoarekin kontu izan. Gutxienez, ikasi beharko genuke zorrekin kontu izaten.

kontu kontari, kontu-kontari adb. Berriketan. Kontu-kontari ari zen. Denbora pasatu genuen kontu-kontari atean. Etxetik hasiko naiz kontu-kontari.

kontu korronte Banku edo aurrezki kutxa bateko kontua, bezeroari bertan ezarritako dirua nahi duenean eta nahi duen kopuruan eskuratzeko aukera ematen diona.

kontuz 1 adb. Arretaz, artarekin. Ik. kontuz ibili. Entzun kontuz. Bizi gaitezen kontuz. Orduko idazleek kontuz erabili zituzten hitz asmatu berriak. Kontuz-kontuz lagundu zioten autoraino. || Kontuz baino kontuzago ibili behar da horretan.

2 interj. Norbaiti erne ibiltzeko adierazteko erabiltzen den hitza. Kontuz, gero!

kontuz ibili Argi ibili, erne ibili. Kontuz ibili eta bazterretik joan. Zabiltza kontuz agintedunekin.

kontuzko 1 adj. Arretazkoa. Kontuzko azterketa egin. Gauza kontuzkoetan ala arinetan.

2 adj. Arduratsua. Gauza txikietan kontuzkoa dena gauza handietan, eskuarki, kontuzkoago izaten da.

nire (zure...) kontu Nire (zure...) ardurapean. Gainera, gizadia zaintzea ez dago nire kontu. —Lehenbailehen egin behar duzu lana. —Nire kontu, jauna, nire kontu. Nik ekarriko ditut zezenak, eta gainerakoak, zuen kontu. Uzten du bere kontu mahaia.

meza

1 iz. Zenbait eliza kristautan, ogiaren eta ardoaren bidez Kristoren heriotza ospatzeko egiten den elizkizuna. Meza santua. Mezako oparia. Goiz meza. Meza isila: kantatzen ez dena. Urte guztiko meza-bezperak. Meza denborako otoitzak. Mezaren hasieratik Sagararaino. || (Leku-denborazko atzizkiekin). Mezan eskatzen duguna. Hogeita sei urtean ez naiz mezatan izan. Mezetan daude denak. Zortzietako mezara joaten da. Mezatara datozen aldi guztietan. Mezatatik atera.

2 iz. Mezako zati batzuetarako (Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Benedictus, Agnus dei) moldatzen den musika-lana. Perosiren Mezek aspertu naute.

lehen meza Meza berria. Bere lehen mezaren berrogeita hamargarren urteburuan.

meza atera Norbaiten aldeko meza emateko eskaria egin. Mezak ateratzeko dirua.

meza berri Apaiz batek ematen duen lehenengo meza. Bere meza berriko urrezko ezteietan. Meza berri eguna.

meza diru, meza-diru Norbaiten aldeko meza ateratzeko ematen den dirua. Elizpean batu dituzte meza-diruak.

meza emaile, meza-emaile Meza ematen duen pertsona. Meza-emailea eta meza-entzuleak. Pierre Favre da meza-emaile.

meza eman Meza esan. Meza ematen ari zela.

meza entzun Besta egunean meza entzun gabe uzten dute.

meza erran Meza esan. Apaiz egin zara eta sagaratua zara meza errateko.

meza esan Mezaren erritua egin. Ik. meza eman. Apaiz bakoitzak esan bitza hiru meza.

meza kantatu Kantuz lagunduriko meza esan. Erabaki zen kanta zedila meza bat Maria dontzeila txit garbiaren ondran. || Meza kantatu batekin ireki dugu eguna.

meza lagundu Mutiko garaian meza laguntzen zueneko oroigarriak.

meza laguntzaile, meza-laguntzaile Meza-garaian apaizari laguntzen dion pertsona. Ik. meza-mutil. Meza-laguntzaile gisa hartu ninduen.

meza liburu, meza-liburu Urte guztiko mezetako otoitz eta irakurgaiak jasotzen dituen liburua.

meza mutil, meza-mutil Meza-garaian apaizari laguntzen dion mutila. Ik. meza-laguntzaile. Ni neu meza-mutila izan nintzen sei urte nituenetik.

meza nagusi Igande goiz batean meza nagusi ostean. Meza nagusia hamabietan da.

meza sari, meza-sari Ipar. eta Naf. Meza-dirua.

nagi2

iz. Nagitasuna. Goizeko nagi goxoak ohean nindukala. Beharrak bulkatzen, baina nagiak iltzatzen. Ez ote dago biderik, behar gorriaren ihesi, nagi goxoari amore emateko?

nagiak atera Besoak eta zangoak luzatu eta zabaldu, luzaz geldirik egon edo lo egin ondoren suspertzeko. Ik. tiragaleak atera. Elizan bertan, aho zabalka, erdi lo edo nagiak ateratzen? Katua bizkarra harrotu eta nagiak ateratzen gelditu da.

nagiz adb. Nagikeriaz, nagitasunez. Marmarka hasi ginen gu orduan, klasera itzultzeko nagiz. Ohea uzteko nagiz.

on1

1 adj. Bere egitekoa ongi betetzen duena; espero den bezain egokia edo onuragarria dena. Anton. txar. Horrexegatik beragatik da ona aizkora zorrotza, ebakitzeko sortua delarik; eta aizkora kamutsa, berriz, txarra. Ohe ona. Belarri onaren jabe denak. Idazle horietan gauza on asko ikas daitezke. Bere landan hazi ona erein duen gizona. Europako haizeak onak ala kaltegarriak ditugun, ikusteko dago oraindik. Gure alde onak eta bertuteak. Euskara onean idatzia. Aholku onaren bila. Harrera ona izan. Berri onak ekarri ditu. Egoera onean. Ezkon zaitez ordu onean. Modu onean. Hala bizitzeak ere deus onik ez zuela. Eguraldi ona denean. || (Pertsonez mintzatuz). Langile ona. Irakasle ona izan duelako. Adiskide on batzuek eskatu didatena. || (Izen gisa). Ona eta txarra bereizten dakitenei.

2 adj. Ongi egina. Hiztegi onak behar ditugula. Presta zaitez aitortza on bat egiteko.

3 adj. Handia, ederra. Ukaldi on bat hartu du. Orraztaldi on bat behar du argitaratu baino lehen. Irabazi ona ateratzen dutela.

4 adj./iz. Zintzoa; moralak eskatzen duena betetzen duena. Anton. gaizto. Gizon prestu eta kristau onak. Morroi on eta leiala. Sarituko ahal ditu zeruan Jainko onak! Onak izan. Onegia zela etsairik inon izateko. Eguzkia onen eta gaiztoen gainean altxarazten baitu. Onei betiko zoriona emateko. || Gizon bezala, nor zen bera baino zuzenagorik, onagorik, jatorragorik, euskaltzale jakintsu eta porrokatuagorik? (Ik. hobe) || Liburu onak irakurriz.

5 adj. Ontasuna adierazten duena. Bihotz oneko gizona. Egin denaren fede ona erakusteko. Jaidura onak. Obra onez hutsik bezain asmo onez beterik.

6 adj. (Zenbait esapidetan). Esker onez eta beldur gaiztoz beterik. Gogo onez eta inork behartu gabe. Erabaki hori jendeak begi onez ikusi zuen. Merezi onez irabazi duen izena. Ez du onik izango bere xedera heldu arte: ez du bakerik izango bere xedera heldu arte.

7 iz. Zerbaitentzat edo norbaitentzat egokia edo onuragarria den gauza. Ez da gaitzik, onik ez dakarrenik. Erostunaren ona eta saltzailearena ez omen datoz bat beti. Zein da gure helburua, geure buruaren atsegina ala euskararen ona eta bizia? Edozein izakik bere ona bilatu ohi du. Herriaren onari begiratu behar dio herri gizonak.

8 iz. Ongia. On eta gaizkiaren arteko borroka.

9 iz. pl. Ondasunak. Aberatsak bere onetarik behartsuari emanez.

(neure, bere...) onean (egon, jarri...) Lasai, norberaren onetik atera gabe. Orduak aurrera eta ez zela ageri ikusita, ez nengoen neure onean.

(neure, bere...) onetik atera (irten, ilki) (Neure, bere...) senetik atera; dagokion edo berezkoa zaion egoeratik atera. Hitz horiek entzutean, bere onetik atera zen. Ezertarako ez diren txotxolo hauek nire onetik ateratzen naute. Gaur mundu guztia pixka bat bere onetik aterata ikusten dugu. Hori gauza bere onetik ateratzea izango litzateke.

on beharrez adb. Hobe beharrez. On beharrez esan nion esan niona, baina txarrera hartu zuen. Barka iezadazu, on beharrez samindu bazaitut.

onean 1 adb. Borondatez, indarra erabili gabe. Ik. onez onean 2. Onean ez bada txarrean egin beharko duzu. Ikusiko duzu nola aitortuko duzun, onean nahi ez baduzu, nik jakingo dut zer egin zurekin.

2 adb. Jarrera onean. Onean nago, eta gozoro-gozoro hitz egingo dizut.

3 adb. Onerako. Nork daki, ni urtebeterako aldentzea bion onean ez ote den. Txorakeriak esan dira hartaz, onean eta txarrean, baina, gogoko dugun ala ez, ez du gutxi galdu zinemak bere heriotzarekin.

on eduki Eutsi, atxiki, bere hartan iraun. Lekukoek on eduki zuten hala zela. Erromako enperadoreak iraun zueno, latinak ere on eduki zuen.

on egin 1 Hitz haiek Andoniri on egin zioten. Jan dugun arrainak ez digu onik egin. Ikusteak ere ez dit onik egiten. Adiskideei on egitea eta etsaiei gaitz egitea dela zuzenbidea. || Aireak on handia egiten die belar eta zuhaitz guztiei. Zenbat on egiten duen jaunartzeko sakramentuak. Bizkaian hainbeste on egin duen liburu hau. Hori ikasteak ez digu on baizik egingo. On baino kalte gehiago egiten duten liburuak.

2 (Jaten ari denari esaten zaizkion jendetasunezko formuletan). On egin! —On degizula! —Baita zuri ere. On egin diezazula!

onenean 1 adb. Beharbada, agian. Onenean, zuk ere zigarroak erreko dituzu. Egunen batean zu ere, onenean, aita edo ama izango zara.

2 adb. Kasurik onenean. Iraupen laburra dute gehienetan; zenbait segundo, onenean, zenbait minutu.

onenean ere adb. Kasurik onenean. Ez zuela erdizka baizik egin, onenean ere.

onenera jota (ere) adb. Onenean ere. Onenera jota ere, bihar bukatuko dugu.

onera egin Hobetzeko bidea hartu. Eguraldiak onera egin du. Lucyk ez du onera egiten.

onera ekarri (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Senera ekarri, konortea berreskurarazi. Horiek guztiak ez dira nahikoa izango bere onera ekartzeko.

onera etorri 1 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Senera etorri, konortea berreskuratu. Ondoeza egin eta ordu erdian ez zen bere onera etorri. Lo pisu batetik esnatzen den baten gisa, neure onera etorri naiz.

2 (Gauzez mintzatuz). Espero dut gauzak bere onera etorriko direla. Gerrak lur jota utzi zuen Guatemala eta oraindik ez da bere onera etorri.

onera itzuli 1 Ipar. Onbidean jarri, on bihurtu. Gorputzak ez du huts egiteko desirarik izango, guztiz egongo da onera itzulirik.

2 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Onera etorri, senera etorri. Neure onera itzultzean, sarrera nagusian etzanda nengoen. Bere onera itzuli zenean, anbulantziak ospitalera eraman zuen.

3 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Lasaitu, baretu. Norak, bere onera itzulirik, barkamena eskatu zion Andreasi.

4 (Gauzez mintzatuz). Elur ekaitza gaindituta, bere onera itzultzen ari dira Euskal Herriko errepideak pixkanaka-pixkanaka. Urak bere onera itzul daitezen.

onerako 1 adb. Ondorio onerako, onuragarri. Ik. onean 3. Emaztegaia aurkitu, eta onerako izan dadila. Mundua itxuraldatzen ari zaigu, onerako edo txarrerako. Ikerlana beti onerako delakoan nago.

2 (-en atzizkiaren eskuinean). Agintariari dagokiola, guztion onerako eta bakerako, gaizkileak zigortzea. Euskararen onerako izan zitekeelakoan.

onetan (-en atzizkiaren eskuinean). Ipar. Mesedetan. Saiatzen bagara lagunen onetan, sari ederra dugu guretzat gain hartan.

onez 1 adb. Borondatez, indarra erabili gabe. Atera zuen sastakai bat, onez ez bazen gaitzez, nahi zuena eragiteko.

2 adb. Asmo onez, fede onez. Onez al zatozte, ala gaiztoz? Onez emandako aholkuari ez zion jaramonik egiten.

3 adb. Onik. Etsaiengandik onez atera gaitu. Nire aitaren etxera onez itzultzen banaiz.

onezkoak egin Bakeak egin, adiskidetu. Zoaz lehenik zure anaiarekin onezkoak egitera.

onez onean 1 Asmo onez, fede onez; liskarrik gabe. Onez onean esan zien. Ez direla haserretuko, onez onean atzeratuko direla. Bere ahal guztiak egin ditu, onez onean gobernamenduko gizonekin bakean bizi nahiz.

2 Borondatez, indarra erabili gabe. Onez onean ematen ez duzuna bortxaz eman beharko baituzu. Ikusirik onez onean ezer egiterik ez zegoela. Onez onean ez baduzu aitortu nahi.

onez onez Onez onean.

on-gaitz pl. Alde onak eta txarrak. Proposamen baten on-gaitzak.

onik ez izan Bakerik ez izan, atsedenik ez izan. Ez zuen onik, bere Zumaia maitean baizik. Alaba ikusi gaberik, amak izango ez luke onik. Gure bihotzak ez du onik izango, Zuregan atseden hartzen ez duen arte. Hura margotu arte ez du onik izango.

onik onenean 1 Unerik onenean. Eta asko gelditzen dira ezer irabazi gabe eta onik onenean guztia galdurik.

2 Onenean ere.

on iritzi 1 dio ad. Maitatu. Ik. oniritzi. Bere emazteari on deritzanak bere buruari on deritza.

2 dio ad. Ongi iruditu, ongi iritzi. On deritzot zauden lekuan gelditzeko hartu duzun xedeari.

on izan 1 da ad. Antxumea, gazte deno, on da jateko. Gezurra on da, bidegaberik egiten ez duenean. On da euskaraz egitea. Uko egingo diet zuretzat on ez diren gauza guztiei. Izate hori on den ala gaitz, ez dut nik esango. On litzateke, ez da ordea premiazkoa.

2 zaio ad. Gizonari ez zaio on bakarrik egotea. Bakoitzari on zaiona emanez.

3 du ad. Oiloek on dute mihura egosirik.

on izate, on-izate Ontasuna. Bere emaztearen maitasunak eta on-izateak zeharo irabazi zuen. Mundu guztiak daki zuk gizonen on-izatean fedea duzuna.

ontzat eduki Ontzat hartu. Bidegabekeriok ontzat dauzkan elkartea ona ezelan ere ezin izan daiteke.

ontzat eman Ontzat hartu. Erabakia ontzat eman zuten, eta auzia bukatu zen. Gobernuak egiten duen guztia ontzat ematen dutenak.

ontzat hartu Ik. onartu. Batek ontzat hartzen duena, ezinbestean, bestek arbuiatuko du. Mundu zabalean ontzat hartuak dauden hitzak. Azkenik, Euskaltzaindiak ontzat hartu du eta berretsi euskal aditz laguntzaile batua.

ondorio

1 iz. Egite, egoera edo gertaera batetik berez segitzen den egite, egoera edo gertaera. Ik. ondore. Ekonomiarekiko aldakuntzek berehalako ondoriorik ez dute izaten beste zenbait mailatan. Berez datorren ondorioa. Horri darion ondorioa hauxe litzateke.

2 iz. Ondorea, norbaitengandik sortutako gizakien multzoa; ondorengoa, ondokoa.

nahi gabeko ondorio Sendagai batek edo kideko batek eragiten duen nahi gabeko kaltea. Botika horrek nahi gabeko ondorio ugari ditu. Nahi gabeko ondorioak eta kontrako erreakzioak. Eraginkortasunik galdu gabe nahi gabeko ondorio gutxiago eragingo duten botikak egin nahi dituzte.

ondorioa(k) atera Hauxe da nik ateratzen dudan ondorioa. Ez dakit ongi zer ondorio atera dezakegun iturburu horietatik.

ondorioz adb. Ondorio gisa. Eguraldi txarraren ondorioz uzta lurreratu da. Zoritxarreko erorikoa izan zuen eta, horren ondorioz, heste guztiak atera zitzaizkion sabelpetik.

ondoriozko adj. Hizkl. Perpausez mintzatuz, esaldi bateko adierazpen baten ondorio logikoa dena. Ondoriozko perpausak.

sar-atera

iz. Ipar. Sartu-irtena. Sar-atera bat egin du elizan.

sartu-atera

iz. Heg. Sartu-irtena. Ik. sar-atera. Aitonaren gelara sartu-atera bat egin eta berehala eseri zen jangelako mahaian. Handik ederki ikus nezakeen jendearen sartu-atera etengabea.

sen

1 iz. Berezko joera indartsua, sortzetikoa eta ez ikasia, izaki bizidun guztiek edo mota bateko banako guztiek batera dutena. Senak urrutiratzen gaitu arriskutik. Ehiztariaren ihesi dabilen piztiaren sena. Txoriak bere kumeak babesten ditu hil arte; baina izan ohi da sen hori ez duenik ere. Bai, txakurrek aise ezagutzen dute nor nolakoa den, gizonak baino aiseago noski; sen gehiago dute eta esker hobea. Bizi senak eraginik doala bizi ematera, eskola umea, eskolatik irtetean, sen batek eraginik, saltoka hasten den moduan. Ama sena. Onaren senak, zuzentasunaren amodioak betiere irauten du. Iraupen sena.

2 iz. Pertsonez mintzatuz, gogoetaren, esperientziaren edo heziketaren ondorio ez den berezko aritzea, helburu jakin baterantz doana. Ik. intuizio. Sastraka sarri horretan gidari dabil Etxaide eta bere senaz baliatu behar nahitaez, biderik zabalduko badu.

3 iz. Bizk. Zentzu ona, gogo oreka; konortea, ezaguera. Ez dezagun sena gal. Bere senean dagoen inork ezin uka dezakeena. Betiko senera bihurtu. Bekatuen lozorrotik bihur gaitezen gure senera.

sena hartu Zuhaitzek, landareek edo kidekoek forma txarra hartu.

senera etorri (Batez ere bere, neure eta kidekoen eskuinean). Onera etorri. Ik. seneratu. Maria, ozta eta nekez, bere senera etorri zen.

senetik atera (Batez ere bere, neure eta kidekoen eskuinean). Onetik atera. Aurkariaren jarrerak bere senetik ateratzen zuen. Nire senetik aterata ibili naiz gaur. Senetik atera eta zer egiten zuen ez zekiela.

soinu

1 iz. Hotsa. Ik. zarata. Gurdien soinua.

2 iz. Fis. Material elastiko batean hedatzen den bibrazioa, pertsonen edo animalien belarriak entzun dezakeena. Soinuaren abiadura.

3 iz. Musika-tresna baten hotsa, belarriari atsegin zaion hotsa. Tronpeta-soinua. Arrabita baten soinu xarmagarria.

4 iz. Musika, batez ere herri-dantza saioetakoa. Dantzan eta jauzika dabiltza soinuaren hotsean. Jo eta dantza, gazteok, danbolin soinuan. Musikariak ere tresna behar du soinu jotzeko. Hasiko zaizkizu txistulariak soinua jotzen eta besteak dantzan. Inoizko soinurik gozoenak jotzen hasi zen. Zilarrezko tronpetekin soinu joaz. Hileta-soinua. Euskal abesti eta soinu alaiak. Nola soinua, hala dantza (esr. zah.).

5 iz. Eskusoinua.

soinua atera Hots egin, hotsa atera. Ik. soinu egin. Ez ezazu horrenbeste soinu atera jaterakoan. Ahalik eta soinu gutxiena atereaz. Soinu handia ateratzen du. Horrek ateratzen duen soinuaren gozoa!

soinu banda, soinu-banda Film batean kontakizunaren lagungarri jartzen diren musika-pieza eta kantuen multzoa. Carlo Rustichellik zinemarako 400 soinu banda inguru egin zituen, eta Italiako zinema-zuzendari ospetsuenekin egin zuen lan.

soinu egin Hots egin, hotsa atera. Ik. soinua atera. Hitzak airean soinu eginez joan dira. || Putzura bota eta egin zuen soinu bat izugarria. Zintzarriarekin soinua eginez. Txirula-soinua egin dizuegu eta ez zarete dantzatu.

soinu jotzaile, soinu-jotzaile Musika-jotzailea; bereziki, herriko dantza-saioetan eskusoinua jotzen duen pertsona.

tiragale

iz. Nagiak ateratzea. Utzi tiragale horiek eta ekin lanari.

tiragalea(k) egin Nagiak atera. Goiz guztian aharrausika eta tiragaleak egiten dabil.

tiragaleak atera Nagiak atera.

zarata

1 iz. Bibrazio irregularrek sortzen duten hotsa, bereziki aski ozen eta nahasia dena. Ik. harrabots; burrunba 2; soinu. Eta honetan, eliza barrutik zarata batzuk entzun ditugu. Berriro, zaldi zarata eta tiro hotsak. Zaratarik gabe, har ezkutuaren antzera, azpilanean ari den denbora iheskorrak erauzi du gure artetik. Deiadar zarata. Zarata haren hotsera etorri da.

2 iz. Irud. Film honek, gureganatu baino lehen, bazekarren zarata eta zalaparta.

zarata atera Soinua atera. Ik. zarata egin. Zer da kale horretan horrenbeste zarata ateratzeko? Politikan, zarata ateratzea ez da sendo izatea; eta isilik egotea ez da ahul izatea.

zarata egin Soinua egin. Ik. zarata atera. Zarata egitea debekatuta dago. Bi mutil gazte beren motorretan igaro ziren, bi neskarekin, berebiziko zarata eginez.

Oharra: azken eguneraketa 2020-01-14

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper