Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=aldatu 3 sarreratan aurkitu da.

aldatu, alda/aldatu, aldatzen

1 du ad. Zerbaiten edo norbaiten ordez kideko bat jarri edo hartu. Izena aldatu du. Ikastetxeko zuzendaria aldatu zuten.

2 da/du ad. Erabili den arropa erantzi eta beste bat jantzi. Egunero aldatzen da (arropaz). Ez du aldatzeko atorrarik, ez etzateko oherik.

3 da/du ad. (Hedaduraz). Suge batek azala aldatu. Ohea aldatu: oheko izarak aldatu.

4 du ad. Desberdin bilakarazi. Asmoak aldatu. Gobernu berriak zenbait lege aldatuko ditu. Norabidea aldatu. Esan dudanak ez du ezer aldatuko. Hezkuntzak alda dezake izateko modua. Ezkontzeak ohiturak aldatu dizkio. Zerbaiten itxura aldatu.

5 da ad. Desberdin bilakatu, aldakuntza bat izan. Harrezkero asko aldatu dira gauzak. Azaleko hotsak aldatu dira hor, ez adizkien egitura. Kolorea aldatzen zaienean. Hizkuntza bera aldatuz joan zaigu.

6 du ad. (Atmosferako gertakariez mintzatuz). Haizea aldatu du. Eguraldia aldatzen hasi du.

7 du ad. (Landareez mintzatuz). Landatu. (Dagokion osagarriak -n atzizkia hartzen du). Baratze atzean hiru zuhaitz gazte aldatu ditut. Itsasoan arbolak aldatu: bururik ez hankarik ez duen zerbait egin.

8 du ad. Irud. Ederragoa da Espiritu Santuak zure ariman aldatu zuen graziaren sustraia.

-ra aldatu 1 du ad. Toki batetik beste batera eraman edo ekarri. Lantegia Eibartik Gasteiza aldatu zuten. Agiri hura izenpetu zuten apaizak barrutiko herrixka baztertuenetara aldatu zituzten.

2 du ad. (Izkribu zatiez edo perpausez mintzatuz). Txostenaren pasarte bat aldatu nahi nuke hona. Ebanjeliotik aldatutako esaldiak.

3 du ad. Itzulpena egin. Euskarara aldatu. Horrelakoak gure hizkuntzara aldatzen direnean ez dira inoren belarrietara iristen.

4 da ad. Toki batetik beste batera joan edo etorri, bertan gelditzeko. Beste bulego batera aldatu ziren. Kaletik baserri batera aldatu dira. Menditik herrira aldatu zen.

-z aldatu 1 du ad. Toki batetik, aipatzen ez den beste batera eraman edo ekarri. Liburuak tokiz aldatu ditu.

2 da ad. Bizilekuez mintzatuz, beste batera joan. Laster aldatuko gara etxez.

3 (Hedaduraz). Ez bainaiz gehiegi gai honetan iritziz aldatu.

leku

1 iz. Tokia, espazioaren zati jakina. Ik. bazter 5; paraje. Edozein leku eta edozein alditan. Mintza bedi behar den lekuan eta garaian. Europako zenbait lekutan. Euskaldunik baizen ez zen leku batean. Denbora ez dela mugitzen leku hauetan. Ni nagoen lekuan. Leku agerietan. Hura zegoen lekura heldu zirenean. Kandela bere lekutik kenduta. Leku batetik bestera ibili. Ez zuen behar zen lekuan bilatu. Meskita hori leku sakratua da musulmanentzat. Judeako Erresuma utzi zuen ebanjelioa leku arrotzetan predikatzeko. Hogeita hamar urtean leku urrunean bizi izan naiz. Borroka-lekua. Surik ez den lekuan kerik ez (esr. zah.).

2 iz. Zerbait edo norbait koka daitekeen leku hutsa. Berandu iritsi ginen eta ordurako ez zegoen lekurik aretoan. Lekua kenduko diguten beldurrez.

3 iz. Multzo, segida edo hierarkia batean, norbaiti edo zerbaiti dagokion lekua, norbait edo zerbait dagoen lekua. Aditzaren lekua perpausean. Leku berezia du aspaldian Jon Etxaidek euskal idazleen artean. Sailkapenean hirugarren lekuan daude.

4 iz. Irud. Orrialde hauek ez dira leku egokia gramatika auziak erabiltzeko. Olerkiek badute behar adina leku aldizkari horretan? Hiriko bizitzari ez dio leku handirik opa bere eleberrian. Beren hizkuntzak ez du lekurik hor.

5 (Esaldi hanpatuetan, mugatzailerik gabe eta leku atzizkiren batekin). Lekutara eraman dute!: oso urrun eraman dute. Lekutan dago lan horren bukaera! Lekutako kontuekin hator orain ere! Lekutako amaren etxean bizi da!

lekua bete (Osagarritzat -en atzizkia hartzen duen izen bat edo erlatibozko esaldi bat hartzen duela). Norbaitek edo zerbaitek hartzen zuen lekua hartu, haren ordez jarri. Lehen ere Hernanin gizon bat bazen, kontrario gabekoa; orain zuk bete beharko duzu Eltzekondoren lekua. Amets berri batek amets zaharraren lekua betetzen zion. Hark utzi zuen lekua betetzeko.

lekua eduki (Osagarritzat -en atzizkia hartzen duen izen bat hartzen duela). Ipar. Zah. Norbaiten edo zerbaiten ordez egon. Desira alfer horiek behar nituzkeen desiren lekua daukate.

lekua hartu 1 Norbaitek edo zerbaitek leku huts bat bete. Ik. leku hartu 2. Zure bihotzean sarturik eta lekua harturik.

2 (-en atzizkiaren eskuinean). Ordezkatu. Teknika horren lekua beste batek hartu du. Ni ez naiz hona etorri inoren lekua hartzera.

3 Hotel, jatetxe edo kideko batean erreserba egin. Telefono honetara deitu behar da bazkaltzeko lekua hartzeko. Aldez aurretik lekua hartuz.

4 (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean). Multzo, segida edo hierarkia batean, norbaitek edo zerbaitek berari dagokion lekua hartu. Egiari zor, euskara bere lekua hartzen ari da herrian, baina oraindik bide luzea dago egiteko. Ondoren, bakoitzak bere lekua hartzen du.

lekuak hustu Lap. eta Naf. Joan, alde egin. Lekuak hustu zituen eta Espainiara ihes egin.

lekuan 1 (-en atzizkiaren eskuinean). Ordez. Baldin semeak arraina eskatzen badio, arrainaren lekuan suge bat emango dio?

2 (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Beharrean. Lehengo neke gogorrak arindu lekuan, eman zizkien neke berriak.

lekuan-lekuan adb. Non-nahi; leku batean eta bestean. Lekuan-lekuan atsedentxoak egiten zituztela zihoazen.

lekuan lekuko adj. Leku bakoitzean bertakoa. Ik. tokian tokiko. Lekuan lekuko fruituak ezagutu nahi zituen. Lekuan lekuko hitzak erabiliaz.

lekuaren gain (Batez ere lekuaren gainean esapidean 'lekuan bertan' adierarekin). Lap. eta BNaf. Eta hotza!, ez duk aro lekuaren gainean egoteko.

lekua utzi 1 Joan, alde egin. Ik. lekuak hustu.

2 Norbait edo zerbait dagoen lekua beste norbaiti edo zerbaiti utzi. Negu zitalak lekua utzi dio udaberriari.

leku ederrean 1 (egon, ibili eta kideko aditzekin, esaldi hanpatuetan, ironiaz). Ik. leku onean. Lehengo pilotariak daude erdi negarrez, esanez: "gure joko polita dago leku ederrean!". Gizajoa hi!, leku ederrean habil zerumugaren bila!

2 interj. Norbaiten usteak edo asmoak huts egin duela adierazteko erabiltzen den esapidea. Azkenik, zerbait egin behar, eta esan genuen: "Beharbada gerra hau laburra izango duk"; leku ederrean!, hiru urte iraun baitzuen. Hona bisita bat egiteko asmotan zeuden senar-emazteak; leku ederrean!

leku egin 1 Lekua utzi. Zaharrak badoaz, belaunaldi gazteei leku eginez. Eta umoreak maiteminari egin zion leku. || Atezainak barrura eraman gintuen eta lekua egin zigun aurreko lerro batean. Hemengo jazzari lekua eginez.

2 Lekutu, alde egin. Leku egiten duzue nigandik.

leku eman Baimendu, zerbait gertatzen edo egiten utzi. Gogorazio gaizto bati leku ematen diozula. Mutil baten haragizko gurariari leku ematen badio. Bere gogara mintzatzeko astirik eta lekurik eman gabe.

leku hartu 1 Kokatu. Haurtzaroko trikiti doinu haiek ere berriro leku hartu dute bere erraietan. Pentsamendu batek leku hartu zion buruan. || Ikasliburuak zer leku hartzen du eguneroko irakaskuntza-jardunean?

2 (asko, gutxi eta kideko adjektiboekin). Zerbaitek edo norbaitek leku bat (asko, gutxi...) bete. Toallak leku asko hartzen du; hartu poltsa handi bat hondartzarako. Gizonek leku gutxi hartzen dute lurraren zabaltasun mugagabean.

leku izen, leku-izen iz. Leku baten izen berezia. Ik. toki izen; toponimo. Pertsona eta leku izenak.

leku onean (egon, izan eta kideko aditzekin, esaldi hanpatuetan, ironiaz). Han dabil honezkero herrian gure ugazaba, nire galdez; leku onean dago! || Orain ordaindu behar dizudala?, bai, leku onean!

leku santu 1 iz. Bere erlijio esanahi bereziagatik sakratua den lekua. Haiek dira leku santuak profanatzen dituztenak.

2 iz. Kristauen artean, Jesu Kristoren bizitza eta heriotza gertatu ziren lekuetako bakoitza. Ik. lur santu 2. Jerusalemgo leku santuetara.

leku txarrean 1 (Ezezko perpausetan, egon, izan eta kideko aditzekin, esaldi hanpatuetan edo ironiaz). Sinetsi izan banio, ez nengoen leku txarrean! Ez dago leku txarrean gauza; nora? eta Errioxara; nor? eta Txanton; bai zera!

2 (leku txarrean utzi, leku txarrean gelditu eta kideko esapideetan, 'jendaurrean gaizki, ospe txarrarekin utzi, gelditu' adierarekin). Ez zaitut leku txarrean utzi lagunaren aurrean.

lekuz aldatu Leku batetik beste batera aldatu. Ik. lekualdatu. Gobernuak hilabete batzuk beharko ditu Guantanamoko presoak lekuz aldatzen hasteko. Lanean lekuz aldatu ninduten eta urte eta erdi pasatu nuen bakar-bakarrik, leihorik gabeko gela batean. Udalak gaztetxea lekuz aldatu nahi du. Ardia orenetik orenera lekuz aldatzen da. Urrun doana aldatzen da lekuz, baina ez buruz (esr. zah.).

lekuz kanpo Dagokion leku edo egoeraz kanpo. Ik. tokiz kanpo. Basamortuan galdutako urpekaria bezain lekuz kanpo sentitzen da. Guztiz lekuz kanpo gaude hemen, honenbeste ikasle gazteren artean. Gehiegi hitz egiteak beldurtzen gaitu, eta txantxa guztiak lekuz kanpo daudenean, ez dugu hitz egokirik aurkitzen. || Lekuz kanpoko irribarrea aurpegian dakarrela.

ohe

1 iz. Bertan etzateko prestatua dagoen altzaria. Ik. ohatze. Jaiki zaitez, har ezazu zure ohea eta zoaz. Oheko lastaira. Ohe biguna. Ohe-aldagarria. Ohe azpian ezkutatu (Ik. ohepe). Ohean etzan. Bere alaba ohe gainean zetzala. Ohean lo zegoela. Ohean dagoen eria. Ohera joan, eraman. Horregatik, ohera baino lehen, gauero egiten nuen osteratxo bat. Ohetik jaikitzean. Ohetzat lurra zuelarik. Urrezko ohe batean.

2 iz. Ibai eta kidekoen hondoetan urak sortzen duen bidea.

ohea aldatu Ohe-jantzia aldatu. Rosak ohea aldatu du, propio, Tomasi asko gustatzen baitzaio ohe aldatu berrian egindako loa.

ohe adar, ohe-adar iz. Oheburuan jartzen den ohol edo oholesi modukoaren muturretako bakoitza; oholesi hori bera. Ohe adarretik esekita aurkitu zituen giltzak.

ohea egin Ohe-jantziak ondo eta txukun jarririk ohea prestatu. Ik. ohea jantzi. Ezin al zenuen zure ohea egin?, edo tapatu, behintzat? Oheak egin gabe eta gosarian erabilitako mahaia jaso gabe. Oheak egin berria zirudien.

ohea jantzi Oheari izarak eta estalkiak jarri. Gaua igarotzeko jantzi zion Bernardok ohe zuri ederra.

ohe atorra, ohe-atorra iz. Oherako arropa, eskuarki emakumezkoena, soineko baten antzekoa dena. Ohe atorra jantzita, oinak artile kizkurrezko alfonbraren gozotasunean. Ospitalean, arropak eranzten dizkizute eta ohe atorra umiliagarri horietako bat janzten dizute.

ohe bagoi, ohe-bagoi iz. Trenetan, oheak dauzkan bagoia.

ohe estalki, ohe-estalki iz. Ohazala; tapakia. Izarak eta ohe estalkia. Emaginak ohe-estalki batean troxatu zuen haurra eta eliza atarian utzi.

ohe jantzi, ohe-jantzi iz. (Pluralean nahiz singularrean). Izarak eta ohe-estalkiak. Bazen erreminta-kutxa bat logela ondoko ohe-jantzien armairuan. Gizon soinekoz, ohe-jantziz eta etxe eta lanerako tresnaz ongi zamatutako gurditxo bi.

oherakoan adb. Ohera sartzean; ohera joan aurretik. Beti eskas dut oherakoan amaren musu beroa.

ohe zuri iz. Izara eta estalki garbiz jantziriko ohea. Halako bazkariaren ondotik, ohe zuri ederrean lo egitea. Halako ohe zuririk ez du mutilak aspaldi luzean ikusi.

Oharra: azken eguneraketa 2021-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper