Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

729 emaitza pare bilaketarentzat

Sarrera buruan (19)


Sarrera osoan (500)

Emaitza kopurua 500 elementura mugatua
Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
1 pare.
tradizioa
tradizioa
Tr. La forma par sólo se documenta en las formas parrean, parreko, parretik, parrera, parrez-par, y, en algo menor medida, parrik. Es usada por autores septentrionales desde Harizmendi, aunque es a partir del s. XIX cuando se hace gral. en los dialectos del Norte; al Sur sólo hay unos pocos ejs. vizcaínos (parrik, parrean, par emon ) en Azcue y Ayesta; cf. 2 parra. En DFrec hay 97 ejs. de pare, 9 de ellos septentrionales, y 2 de parrean, septentrionales.
sense-1
I. (Sust.).
azpiadiera-1.1
1. (gral.; Lcc, SP, Ht VocGr 395, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN , Gèze, Dv, H). Ref.: A; Lrq /páe/; Iz ArOñ ; Etxba Eib ; EAEL 191; Elexp Berg ; Gte Erd 249.
Par. "Par de cosas, gauza parea " Lcc. " Idi pare bat " SP. "Il se dit même d'une chose dont les parties essentielles sont inséparables. Galtza parea, pair de pantalons" H. " Pare bat ordu asko ditu nere suiak erbia bizkarrean duela etxeratzeko (G)" A. " Ollasko paria dakargizu " Etxba Eib. "Egunian pare bat pakete erretzen dau" Elexp Berg. "Pare bat oski erosi düt (S) [...], pare bat galtzerdi erosi ditut (V-arr-gip), [...] bi pare pantalon (B), [...] dozena pare bat galtzerdi (V-arr, G-azp, AN-gip-5vill, B), [...] mila pare bat soldado (BN-lab)" Gte Erd 249s.
tradizioa
Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos, aunque es algo más frecuente al Sur. Las construcciones del tipo pare bat + sust. son propias de la trad. vizcaína (así en fray Juan de Zumarraga, Arrese Beitia, Erkiaga, Anduaga (AUzta 77), Alzola, Etxaburu (Kontu 140), Gerrikagoitia; tbn. algún guipuzcoano como N. Etxaniz o J. Azpiroz (61)), frente al más extendido sust. + pare bat. Con todo, emplean la segunda construcción tbn. los vizcaínos Kirikiño, Bilbao (IpuiB 133), Erkiaga (BatB 59), Etxaburu (Kontu 26) y Gerrikagoitia (152).

Pare bat kasulla eta frontal bi. fJZ 98. Eta eman lezatenzát oblazionea [...], turturela pare-bat. Lc 2, 24 (He, TB, Oteiza, Brunet, IBe pare bat; Ol, Or biko bat, Arriand bikua, Dv, Leon, Ker, IBk bi). Juglare pare bat. Lazarraga (B) 1154rb. Halaber suplikatzen nitzauzu auktore pare ba[t] nahi derautazun xerkatu neure duhurian. (1595). FLV. 1993, 449. Munduaren faborera iautsiko da parea [Henok eta Helias] . EZ Man I 70. Pare bi fraka miesazkoak. Mic 14v. Dozena bat pare eskarpiña. Ib. 14v. Uso tortoil pareak hori egiten du. SP Phil 393. Bortz ehun idi pare. Tt Onsa 51. Armak ta dibisea, / arbola-etse parea . <aruola es oparea>. BBizk 22. Xakin bai xakin nolakoa dan ene ukabil parea. Acto 252. Idi-pare gizen bi. Mb IArg I 211. O zeruko izar argi, santu pare eder ta paregabea! Cb Just 6. Laborantzan hari zela hamabi idi pareekin. Lg I 356. Lurrean lau-oinka dabiltzan abere edo animalietatik, ta aidean egatzen diran egaztietatik pare bana. Ub 16. Oilo pare bat. AstLas 35. Zazpi milla pare zapata. Astar II X. Urte biñako zekor parea. Izt C 181. Ai! zer hipokrit parea! Gy 146. Animali-mota guziak, bakoitzetik pare bat, ar-emeak. Lard 9. Baditugu laneko bi idi pare. Dv Lab 95. Pare ederra daramazu. Sor Bar 52. Pare bat zapata. AB AmaE 298. Haixtur pare bat. Elsb Fram 126. Da minagaz igortzi / atzamar parea. Azc PB 68. Eskiulako düzü / hartü din lagüna, / pare eijerragorik / Frantzian ezpeita. Xikito 13. Zenbat gantzontzillo pare dituzu? Iraola 112. Bost . pare abarka. Ag G 51. Piarreñok bere galtza parea ekarriko zuen arte. Barb Sup 48. Aste pare bat geruago. Kk Ab II 182. Alportxa pare bat puska. Lf Murtuts 41. Aingeru pare amesgarri onen ibillera. Erkiag Arran 26. Egurrezko guraize haundi pare bat. Arti Tobera 270. Ego-pare aundi ori. Vill Jaink 96. Kaixo, gazte pare! NEtx LBB 145. Oren pare batez oraino lanean. Ardoy SFran 88. Danak nere bota pareari begira. BBarand 142. Pare bat kilo gitxienez emoten eban. Gerrika 132. Kilometra pare bat bazitakeen hurbil. Larre ArtzainE 158. Azentuak [...] bereiz ahal ditzake beste alderik ez duten hitz pareak ala ez? MEIG VI 102.
v. tbn. ReinEusk 125 (Pamplona, 1612). It Fab 225. Hb Esk 188. Xe 245. Ud 120. JanEd I 56. HerVal 218. Elzb PAd 64. Zby RIEV 1908, 773. HU Zez 165. Moc Damu 29. Urruz Zer 123. JanEd II 84. Alz Ram 102. Ox 194. Etcham 70. Tx B II 136. Lab EEguna 87. JE Ber 18. Lek EunD 37. Or Eus 176. TAg Uzt 264. Zerb IxtS 13. SMitx Aranz 85. Etxde JJ 28. Bilbao IpuiB 251. Basarri 61. Izeta DirG 115. And AUzta 69. Osk Kurl 184. Salav 36. Xa Odol 293. Berron Kijote 118. Ataño TxanKan 149.
azpiadiera-1.1.1
Isaak eta Errebeka, zeinak baitziren lehenagoko mendetako ezkonduen parerik garbiena. SP Phil 400 (He 404 denbora zaharreko parerik garbiena).
azpiadiera-1.1.2
Pareja de bueyes.
Aldapa askotan bi parerekin istillutan, ezin aterarik. Ataño TxanKan 138.
azpiadiera-1.1.3
"Au jeu basque de cartes appelé mus: pareak, quand on a en main deux figures semblables" H. " Pare xoilek tanto bat dute balio (BN-arb-lab)" Gte Erd 193.
Zertako da etortea / eskura dublerik, / inok bere ezpadauko / orduan parerik? Azc PB 88. Pareak bai. Ib. 87. Jokoa bi, eza iru, parea lau, enbitea irabazi badik sei. TxGarm BordaB 35.
azpiadiera-1.1.4
(Usado para expresar un número indeterminado muy reducido).
Beste ezerezkeri batzuk erakusten eutsezan abadeai: Murciako ur-aza bat edo, garai zanean, limoe, laranja, mertxika, orri-gerezi, madari pare bana edo. Or Tormes 105. Baiña, orrela ez izanik ere, egun pare bat igaro gabe asarrean asiko giñake. Etxde JJ 224. Pelotatokian egozan pare bat minutu baiño leen. Erkiag Arran 56. Orain pare bat urte dirala. Alzola Atalak 73. Beti, gutxienez, bata besteagandik pare bat metrora alderaturik ibiltzen ziran bidean. NEtx LBB 123. Ordu pare baterako, Benitoren trumoiak baretzen ziran. Ib. 67. Zikiro pare bat edo, erretzen dute kanpoan, arnoa eta ogia harat ereman eta ez da gero han omore faltarik izaiten. Xa Odol 233. Deus askorik ez litzake, gure zoritxar au mantartxo pare batez sendatzen diran aietakoa balitz. "Con un par de bizmas" . Berron Kijote 170. Pezeta pare bana biltzen bagenituan, ura poza igandean jokurako! BBarand 63. Eta azken aldera nexkaren eskutikako lerro pare bat, zuzen baino okerrago amaren esanera eginak. MEIG IX 98.
azpiadiera-1.2
2. Cosa o persona similar, semejante, comparable. Cf. PARERIK; 2 parra.
O andere exzelente, ezein pare gabia. E 77 (cf. paregabe). O mihi ederrena, hasterik gabea, / nork erran ez duiala lurrean parea! Hb Esk 4. Pasaka jada pare guti zuen, bainan erreboteko botari zen guzien gainetik. Zerb Azk 116.
azpiadiera-1.2.1
(Precedido de gen.).Cf. infra (II); cf. tbn. infra PARERIK.
Herri orotan gauza orok eztu bere paria. E 215. O ezteusa! o ariña! o ttinplaren parea! EZ Man I 51. Orain aberats burjesa, aurkhi moian gabea, / Zeren ureko ona den haizearen parea. EZ Man II 129. Adats izpiak zituen / urrearen pareak. EZ Noel 42. Eztu zure indarrak / aurkhitzen bere parea. 197. Oraiño, diotsat, banitu / zure indarren pareak. Ib. 180. Üskal herriko anderik / dirade izarren parik. Etch 534. Arima nendukan elurraren parea. Arti MaldanB 199. --Lotsa gabeak! --Zure pareak! Arti Tobera 266. Arekin dozu duda bagarik / errege baten parea. Ayesta 77.
azpiadiera-1.2.2
Persona de igual rango.
Maiñateki bizi ziradian [aita lehenak] beren parekila bezala. Egiat 267.
azpiadiera-1.3
3. "Pares de Francia, Franziako Pareak " Lar.
Frantziko amabi Pareak. Berron Kijote 216. Arbasoak izan zituen Markes, Duke eta Pareak Frantziako erregeen aholkatzale eta zerbitzari. Lf ELit 143.
azpiadiera-1.4
4. Lado junto a. "Par, position d'une personne ou d'une chose à la même hauteur matérielle ou morale d'une autre" VocBN (pero parece que no se refiere a su empleo como sust. pleno). "Gure etxe paria piñuz beteta dago" Elexp Berg. Cf. PAREAN, PARERA, PARETIK.
Etorri zan belz, gaba tristea, / ta illundu nere paria. Ill Testim 18. Nik ez banioten esan pare artan ez jartzeko. Salav 94. Ni pare artara irixten nintzanean. Ib. 54. Osinbeltzko pare orretan. Uzt Sas 161.
sense-2
II (Tema nudo usado como posposición).
Tr. Apenas documentado al Sur antes de aprox. 1940 (sólo en Moguel, Aguirre de Asteasu y, con un significado algo diferenciado, en Beovide); a partir de esa época su frecuencia aumenta considerablemente. Al Norte, por el contrario, su uso sufre una disminución desde principios del s. XX, acelerada en su segunda mitad.
azpiadiera-2.1
1. (V-gip, L, BN, S; SP, Ht VocGr, Lar, Izt 109v, VocBN, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Lrq; Gte Erd 250.
(Tras gen.). Similar, semejante, comparable. "Pareil, égal, semblable" SP. "Pair" Ht VocGr 395 y Gèze. "Par, igual, pare, berdin" Lar. "Pair, qui va de pair avec un autre individu comparé" VocBN. "Pair, égal, semblable" Dv. "Égal" Lrq. "Lili baten pare bere adin handiagatik (S), ezteietako salha haundi baten pare (BN-lab) [...] larrosa baten pare da (V-gip)" Gte Erd 250.
Estimatu izan gaituk harakinzako ardién pare. Rom 8, 35 (TB ardientzat, Dv ardi batzuentzat, Ol, IBe, Bibl arditzat, Ker ardi lez). Gauza guztietan hekin pare eta berdin. Mat 64. Zeren elzaurraren pare delarikan untzia. EZ Man II 135. Fitsaren berdin, ez deusen pare dadukagu denbora. Ax 160 (V 107). Gizonen gorphutzak dira behiren pare. SP Phil 258. Ezta medikurik herioaren pare denik. Tt Onsa 158. Ene arima zure aitziñean egiñ eztadinzat lur agor eta idor baten pare. Ch III 3, 7. Haren boza ur handi batzuen habarrotsaren pare zen. He Apoc 1, 15. Zuñek gizona ezarten beitü aingürien pare. Mst III 10, 6. Hormaren pare dut ene bihotza. Mih 46. Bere Aitaren pare dela botherez eta gloriaz. CatLan 48. Gure nahiaren pare balitz gure ahala. Monho 56. Gaur medikuben pare gara [zirujaubak] . Mg PAb 45. Izen ona galtzea eriotzaren pare da. AA II 103. Argatik Jeremiasek ipintzen du arriak puskatzen dituan malluskaren pare. AA III 433 (cf. infra (3)). Izanen da baratze arregatu baten pare. Jaur 143. Mündü huntako phenak eztira deusere; / bestekuen althin itzalaren pare. Etch 654. Usoaren pare, izan zaite laño. Gy 123. Direnak basa edo ongarriaren pare. Dv LEd 59. Ihurtzuriaren pare entzuten duenean botz hau. Laph 132. Jinkoaren üdüriko gira eta aingürien pare. Ip Hil 33. Han badük neskatila ekhiaren pare. Xikito 10. Erbi xoro horren pare / Jendetan asko badire. Ox 88. Hilak direnen pare. Iratz 156. Orain artean zakarraren pare niñuten Etxahunian. Etxde JJ 276. Atzeskua ere, aren pare izan zan. Erkiag Arran 42. Euskaldunaren pare danikan / ezta izango munduan. Auspoa 77-78, 292. Pilota daukatela otoitzaren pare. Xa Odol 283. Txanpanen pare badira auek. Uzt Sas 285. Gu be [ospakizunak egiten] beste askoren pare giñala eta pozik. Gerrika 51. Badirudi ur garbiaren pare behar duela izan behar bezalako prosak. MIH 115. Ezerezeko paperetan maiz ikusi izan ditugun zenbait ere, Edmond O'Brien bezala, gaiak eragiten dielako edo, gorengoen pare ageri dira. Ib. 316.
v. tbn. Hm 140. Arg DevB 46. Gç 212. ES 400. Lg I 226. Brtc 200. Egiat 212. Dh 217. Bordel 94. Hb Esk 39. ChantP 270. Elsb Fram 146. Jnn SBi 79. Barb Sup 14. Gand Elorri 216. Vill Jaink 153. NEtx LBB 337. Insausti 147.
azpiadiera-2.1.1
(Tras dat.).
Bada jende itxasoari pare diradianak. Egiat 266.
azpiadiera-2.2
2. (V-gip; H). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg.
(Tras gen.).De modo semejante (a), a la manera (de). " Arrazoinik ez duten aliamalien pare bizi direnak (Lg)" H. " Zoruen pare gabiz nora juan ez dakigula " Etxba Eib. "Txarrixan pare jaten dau" Elexp Berg. .
Horek bezala, horen pare patitu eta soferitu behar ukhanen dute. Tt Onsa 88. Baldin Jesusen pare atsegiñekin pairatzen badituzte pobreziaren efetuak. Mih 81. Hen bihotza zeiñütegiko oillarraren pare aize güzier ützültzen dena. Egiat 212. Aingeruen pare / Bertutez bertute / Hegaldaka bezala / Kurritzen dutela. Monho 84. Othoitz khartsua isentsuaren pare, Zeruetarat altxatzen da. MarIl 26. Ikhasten dituzte [...] baiña perroketaren pare, mamiaz edo moralaz kasu guti egiten dutelarik. Gy VII. Arbola gazten pare egiten adarrak. Hb Esk 50. Badoha ximixtaren pare. Laph 143. Hil direla, nahiz giristinoak ziren, pagano batzuen pare. Elsb Fram 160. Bertze gauza guziak bezti batzuen pare higatzen eta zahartzen diren denboran. Lap 74 (V 37). Burdin-harien artetik beha dagozkigu, sagu batzuen pare. JE Ber 28. Lehoinaren pare ari izan dira. Lf Murtuts 51. Euskal-anai aien pare, / Ama berari guk ere. SMitx Aranz 226. Korritzen degu emengo / trolebusen pare. Uzt Noiz 31. Hil den aita baten pare [...] / itzali zira zu ere. Xa EzinB 44. Beti estatu onean agertu baita publikoan, bere partidak ongi prestatzen dituen pilotari zintzoaren pare. Larre ArtzainE 266. Edozeiñen pare egin zuan bertsotan, eta saiotik saiora gora egiñaz. Insausti 235. Ez baikaude, Peneloperen pare, senar herratuaren espero etsian. MEIG VII 28.
v. tbn. Dv LEd 160. Elzb Po 179. Zby RIEV 1908, 289. Jnn SBi 44. Arb Igand 9. Barb Sup 180. Ox 165. NEtx LBB 87.
azpiadiera-2.2.1
(Tras -ko ).
Iauna baithan fida dena, / Sion mendiko pare. "Sicut mons Sion" (Ps 124, 1). Hm 135.
azpiadiera-2.3
3. (H).
(Tras gen., con ipini, ezarri).En comparación (con). " Egungo eguneko festak anziñakoen pare ifinten badituzu (AA)" H.
Baña zer dirala uste dezu gauza oek guztiak [...] Jaungoikoaren izate andiaren aldean edo pare ipintzen badituzu? AA III 309s. Salbatzen diranak gutxi dira galtzen diranen pare ipintzen badira. Ib. 283. Beraren oiñazeen pare ezarriaz. Erkiag Arran 184.
azpiadiera-2.4
4. (Tras gen.).Enfrente (de); junto (a). v. PAREAN (c).
Arkaitz guztiz garai ta, goitik bera ebakiak, leize illunak. Batez ere bi, bata bestiaren pare bide askuan ebakitakuak. Bv AsL 148. Biarnoko ibarra, Zuberoaren pare eskubi saietsetik. Etxde JJ 190n.
azpiadiera-2.4.1
Piarresi, bere etsaiaz apentzeko egarriaren pare, beste gogo leitsu bat ere erne ta arrotu zitzaion. Etxde JJ 211.
azpiadiera-2.5
5. (Tras gen.).En lugar (de).
Arrantzale nekatuaren ordez, itsastar sasoikoa [aurkitu eban] [...]; gorputz leertuaren pare, beso sendoak. Erkiag Arran 82.
azpiadiera-2.6
6. (Precedido de tema nominal nudo).Hasta la altura de, a la par de. v. PARERA.
Sagardo prezioa, / ardo pare ioa, / ori nork pagatu nai du? Basarri 156.
sense-3
III . (Adj.).
azpiadiera-3.1
1. Par.
Urtero ogei ta bat edo ogei ta amaika bañu artzeko asmuak izaten ditut; badakizu pariak ez dutela izan biar on egiteko. Sor Bar 27s.
azpiadiera-3.2
2. Igual, semejante.
Onekin pare xamar nintzala ni ere esan zuten juradukoak. Insausti 25.
azpisarrera-1
ERDI-PAREAN. En mitad de.
Irakurtzen ari zala [...] irakurraldiaren erdi-parean jaso zuan bere eskua, ta kolpe on bat eman zion. "En mitad de la leyenda" . Berron Kijote 55. Esi bat degu erdi parian, / ezin alkarrekin bizi. Uzt Sas 278.
azpisarrera-2
PAREA JO. Alcanzar, ponerse a la par.
Matias orrek asto txikia / bañan ibildun trebia, / zortzi minutuz atzetik asi, / laster jo dio paria. PE 39.
azpisarrera-3
PAREAN. a) (Precedido de gen.). Al modo (de).
Egiten tugun othoitzak / Gauza hekin gañean / Errezibi tzatzu othoi / Arrosaren parean. EZ Eliç 399. San Prantziskoren parean zakust / Kristoren alde jokatzen. SMitx Aranz 169.
azpisarrerakoSense-3.1
A la par (de), a la altura (de), en igualdad (con).
--Ariyo, nere maite ederrak. --Ez bagera ere parian pasatzen gera. --Ni berriz ederren parian. (Interpr?). Sor Gabon 51. Uso-eizean ez da irixten / nere parean jartzeko. Olea 249. Azpikoa oso abilla ez det izan da, edo ez daukat batzuen parean. Insausti 137. Goikoetxea Perossi-ren parean jar daitekeela uste ahal duzu? MIH 155. Gutxi gorabehera lituanoaren parean gabiltza: hamaseigarren mendean hasten da gure literatura. MEIG IV 60. (Sin compl. en gen.).
Mundua bezalako partida bat parrean ematen diozunean [Jainkoari]. Mih 16. Orain bizirik, / puntuko ilik, / gozoak ala parean. Zav Fab RIEV 1907, 94. Nere erdiya ez daki eta / ez da konforme parian. Tx in Imaz Auspoa 24, 155. Obeditzean emongo deutsut / zernai ta aixe parrean, / garrantzizko da aitatu dodan / fruitu edo sagarrean. Ayesta134 (Interpr?). Baiña Segura itza gaur Segurarentzat, eta orain lareun urte izango zanarentzat, naiko parean dator. Insausti 37.
b) (H; parrean Dv; parrian H). En comparación. "Ezar itzatzu parrian" H (s.v. parra). En AxN se explica konparaitzatzu eta komunzta elkharrekin (320) por paratu elkarren parean.
Gaiza aphürra düzü zük soferitzen düzüna parrian ezarten balin badüzü hañbeste soferitü dienekilan. Mst III 19, 1 (Ip althian, Ch y Ol aldean; SP konparatzen bazare). Zer dire [...] presunaia halto hekiekin parrean ematen direnean? Mih 27. Lekurik ezainenak guztiz dira garbi bere parian. Astar II 238. Emeko suak, infernukoaren parean su usaña baxen eztan su onek. EL2 58. Oien parean gaituk / soldadu aundiak. It Fab 145. Gizon portitz izugarriak, zeintzuen parean euliak giñirudien. Lard 90. Eternidadearen parean ipiñita [...] utsa bezela da denbora. Arr May 32. Arbasoen parrean gu zer gathiboak! Zby RIEV 1909, 233. Eskuara zaharra eta Erdara gaztea elkarri parrean emanik. Arb Igand 17. Baserriko etekiñak fabrikakoen parean baju gelditzen asiak ziran. Insausti 27.
c) (gral.; parrean Dv, H). Ref.: A; Gketx Loiola (indar-etxe). (Precedido de gen.). Enfrente (de); al lado (de). "Eliza eta auzapheztegia elkarren parrean dira" H (s.v. parra). "Gure parean, al par de nosotros" A.
Jarri ginean berbaetan / rosale baten parean. Lazarraga (B) 1183rb. Ene parean eldu. Ib. (B) 1199rb. Egitia Kurutze bat bekokijan bakarrian bagagoz, ta nun nai bijotzaren parian. Mg CO 291. Etxe baten parean igarotzean. AA III 424. Ziriña egongo da lurrean aren [kabiyaren] parean. Sor Bar 87. Hiri-etxe zenbeiten aitzinean emana frantsesez: Entrée libre, eta haren parrean eskuaraz. HU Aurp 209. Valenciaren parean denborala gogor bat izan zuten. Goñi 12. Kaperaren parrean othoitz labur bat eginik. Barb Sup 173. Ilhuntzen ere zaiku itsuski, Zuraideko herri bilduaren parrean. JE Ber 101. Eskale zala oartu eta, / aren parean geldirik. Or Eus 423. Leioaren parean pikondo batek zabaltzen zitun adarrak. TAg Uzt 139. [Tiobibo] aren parean gora ta beera ibiltzeko beste baezpako bat. Anab Poli 81 (v. tbn. Aprika 15). Jarri zan gurdiaren azpiko aldetik kurpillaren parean. Salav 64. Mendiganeko muga-arriaren parean ezkutatu zan. Alzola Atalak 47. Maite bi doaz bidean, / oiñak alkarren parean. NEtx LBB 260. Gero zakurra ere gertatu / zen erbiaren parrean. Xa EzinB 120 (118 parean). Itxasoan Ondarroaren parean itxasontzi bat galdu zala. Etxabu Kontu 133. Justu justua itaxura bat badut bizkarraren parrean. Etchebarne 69 (ib. 64 parean). Berriro atakatzen nuan, eta ezin aurrera pasa. Amasei edo amazazpi aldiz buelta osoak bere parean edo bere alturan. Albeniz 122. Binaka zeuden galderok, bata bestearen parean. MEIG VI 139. v. tbn. fB Ic III 376. Astar II X. Iraola 44. Tx B I 209. SM Zirik 106. Arti MaldanB 201. JAzpiroz 76. Gerrika 213. Parrean: Prop 1884, 278. Lf Murtuts 21.
azpiadiera-1.1

(Precedido de tema nominal nudo).
" Gasolinera parian izan da akzidentia " Elexp Berg. .
Erromako Uri parean. Aran SIgn 212. Zer oinetako ederrak ez derabiltza [hirizainak], nolako plaka distiranta ez xilko-parrean. JE Ber 47. Arri-alkira igotzen da leio-parean. NEtx Antz 110. Zuriñe bizi zan etxe-parean. Erkiag Arran 71. Txapa zarren bat buru parian. Uzt Sas 69. Ego-aizeak eta iparrak / topo Usurbil parean. Zendoia 121. Euren errota parian bera urak iges dabenian. Gerrika 282.
v. tbn. SM Zirik 46. Salav 62.
azpiadiera-1.2
(Precedido de -ko ).
Auritzeko parrean hunat. Barb Sup 129. Zurriolako parian. Tx B II 54. Etxahuniako parean uzten zun xalanta eta bakarrik jatxi oi zen Hegiaphaliaraño. Etxde JJ 146s. Antxume basarriko parean nintzala-edo. BAyerbe 99. Café Arriaga-ko parian, ibai partetik bizkor samar netorrela. Gerrika 134.
azpiadiera-1.3
(No precedido de sust.).
Parian igaroten dan neska bati. fB Olg 54. Barnez-barne parrean direlarik biak [axalak], izerdia batetik bertzera iraganen da. Dv Lab 384. Eguzki begiak badabe / artuten [lañoa] parean beian. AB AmaE 150. Amabost urte ditut / amabost parian, / amabost besterik ez / guztiyen gañian. Sor AuOst 103 (en boca de una solterona). Herriko-etxetik oraino hurbilago, parrean [...] etxe ttipitto bat. HU Aurp 182. Beha egoiten bazaizkio aitzinetik, parrean, edo, han harat joan eta, gibeletik. JE Bur 162. Neskazar batek gelditutzeko / ots egin ziran parian. Tx B I 67. Ameriketako leihorra parrean jada zutelarik. Barb Leg 138. Parian pasau zanean. And AUzta 56. Parean egokitu mutilla. NEtx LBB 142. Ez da . i- non eta noiznahi agertzen: euskalkiaren arabera, e- izan ohi du parean. MEIG VI 191.
v. tbn. JanEd II 81. Canc. pop. in SMitx Aranz 131. SM Zirik 127. Anab Aprika 60.
azpisarrerakoSense-3.2
A la altura de (en el tiempo).
Musikan Beethovenen ingurutsuan egin nuen planto; pinturan, inpresionisten parean edo. MEIG I 107.
azpisarrera-4
PAREAN PARE. "Parrean par, [...] frente a frente" A (s.v. par).
Abramek harturik hekiek guziak, egin zituen erdiz-erdi eta bi zathiak bi aldetara parrean-par ezarri. Dv Gen 15, 10 (Urt bata bertzearen aitziñaz aitziñ, Ur bata bestearen aurrean, Ol aurkez, Bibl parrean, BiblE bata bestearen aurrez aurre). Jainkoa eta Zezar / biak parrian par / errespeta eta maita elgar / ez elgarri jazar / ez eta're elgarrekin sobera barna sar... Larz Senper 34.
azpisarrera-5
PAREAN PAREKO. Similar.
Zazpi urtekoak, bederatzi eta amabi zeuzkatenak ere gela batean ikasten genduan, eta danai parean pareko erakusketak egiten etzan giro. Insausti 73.
azpisarrera-6
PARE BATEKOAK. "Bik pare batekoak die, ez due oker andirik, los dos son parejos, no tienen mucha diferencia" SMuj.
azpisarrera-7
PARE EGIN. a) Emparejar. "Parear, poner pares" Lar. b) Empatar, igualar. "Batekoari bateko, [...] par egiten du, as contre as, c'est paire" H (s.v. parra). v. 2 parra. c) "Estorbar (V-m)" A Apend.
azpisarrera-8
PARE EMAN. Igualar. v. PARRA EMAN (s.v. 2 parra).
Zenbat tranpa dituen / azeri pestiak, / orreri par emoten / ez kapaz bestiak. Ayesta 111. Al dunai bistan par emoteko / ez da bearko lausorik. Ib. 129.
azpisarrera-9
PAREKO (V-gip ap. Elexp Berg; Izt 61r, H). A) (Adnom.). a) (Precedido de gen.). Semejante (a), comparable (a). "Gizon indartsu zezenaren pareko bat" H. "Bergan ezta sortu Zezeagan pareko pelotaririk" Elexp Berg. "Topau daben nobixua eztok bere parekua" Ib. Cf. infra (B).
Non da haren zauriaren / parreko dolorerik? Hm 126. Bokhantzaz Ciceronen parekoa. ES 145. Elkarren parekoak dira bata ta bestea. "Nihil differunt" . Mb IArg I 96. Nahi duen guzia egin dezaken, eta ahalaren pareko borondate on bat duen izate soberano batenzat. Mih 70. Aberen pareko edo antzeko egiten da. Gco II 59. Biziera altuba, aingeruben parekua. fB Ic III 301. Lekhu zeruen pareko hautan. EgunO in Arb Igand 179. Herodesen pareko / salbai borreguak. Bordel 48. Jainkoaren parekoak, eta ona eta gaitza dakizutenak izango zeratela. Lard 3. Bi izarren parekoak izango dira zure begiak. Arr May 73. Nola baita Española tinbala ederraren parekoa. Elsb Fram VII. Ihurtzuriaren pareko mintzo hura. Jnn SBi 21. Lehenagoko eskualdun baten pareko egina zen Piarres. Barb Sup 44. Lehoin baten parekoa baitzen. Zerb IxtS 77. Odei ta odei Napar aldetik, ipernu beltzaren parekoak. Or QA 75. Etxeko jauna, Aldareko Irudien pareko egiten du. Lek SClar 112. Zin ura sasi-ziñaren pareko jo zitekean. Etxde JJ 73. Ondoez aren pareko garraztasuna. Vill Jaink 117. Haren pareko egunik munduan / kasik ez liteke izan. In . Xa EzinB 122. Mendiko pittiken pareko haur baxakak baiginen. Larre ArtzainE 66. Anka-narrua ere txal edo beienaren parekoa edukiko zuan. Insausti 38. Askok Barojari ukatu dionaren pareko arrazoiengatik gertatu da. MEIG V 95.
v. tbn. Lap 18 (V 10). TAg Uzt 63. Gand Elorri 93.
azpisarrerakoSense-9.1
Semejante, parecido.
Baztango "Oinazez" abestiaren parekoa da. Zub 58. Haren deklarazioa ez litzakeela zurearen parekoa. Arti Tobera 284. Ez itxuran pareko / kristauak balira. Insausti 49.
azpisarrerakoSense-9.2

(Tema nudo, con izan, jarri, etc.).
" Haren jakitatea ez da zurearen parreko, son savoir n'est pas comparable au vôtre" Dv. " Ez dezake ezar bere jakitatea zurearen parreko, il ne peut comparer son savoir au vôtre" Ib.
Errabiaren pareko da / Koleraren asaldua. Monho 110. Yar ditezke, zein nahi, mirailen pareko. Hb Esk 197. Eza ta baia, illunaren eta argiaren pareko ditxin. Or QA 68. Edozer gauz egiteko legin dala deritzat Zaitegi, zalantza barik, eta edozeiñen pareko. Ker in Alzola Atalak 129. Milla Pareren pareko ba ziñezkean. Berron Kijote 29. Gizona meloinaren pareko: ontuago, hobeago. EZBB I 131. Onen pareko ni ez nintzala / nion bitarte igerri. Insausti 240. Eta horientzat den euskara nekez izango da guk ikasi eta erabili genuenaren pareko. MEIG VII 167.
azpisarrerakoSense-9.3
(Precedido de tema nominal nudo).
Asto-pareko amaika kirten / bizi da gure nunduan. BEnb NereA 103.
(No precedido de sintagma nominal).
Ni futbolari buruz izketan jarri edo astoa aldarean meza laguntzen jarri, ba, parekoak giñateke. Zendoia 149.
b) (V-gip ap. Elexp Berg; parreko Dv A). De enfrente; de al lado. "Elizaren parreko etxea enea da" Dv. "De enfrente" A. "Gure parekuak bentania beti itxitta eukitzen dau" Elexp Berg.
Olazko Ama Birjiñaren pareko tokiya. 'Frontero'. Aran SIgn 85. Nerearen parreko etxe-ezkina batek. HU Zez 203. Irlaren par-eko eremu bat handia. Prop 1906, 159. Izketan zeuden pareko leiora. Ill Testim 29. Bi "kafe" handi ba haatik zoko batean, zumezko jar-alkiek hartzen daietenak parreko arku-azpi guzia. JE Ber 20. Bageramatza, ] sartu ginen athearen parreko bertze athe batetik. Ib. 23. Haurrekilakoa zen izeba bat xoko-jarleku batñoan zegoen, eta pareko beste xoko jarlekuan heiekilakoa ez zen gizon ezkongabe bat zegoen. Mde Pr 83. Mendien pareko / illunei lotuta. Gand Elorri 70. Dargaignaratz-saltegiaren parreko etxean. Iratz in Alzola Atalak 119. Atearen pareko leiotik atera. BBarand 45.
B) (Adv.). De modo semejante.
Itzalaren pareko, / suntsi dire bethiko / populu handiak. Hb Esk 21. Burua apal badago gaixtagin beltzen pareko. Iratz 100. Itsas-lurreri nausitu lehengoen pareko. Ib. 112.
azpisarrera-10
PAREKORIK (L, BN, S ap. Lh; Añ). "Igual, sin otro igual, bere parekorik, bere bardin" Añ. "Parekorik ez du" Lh.
Ez dek ezpatarik / ire parekorik. It Fab 204. Ezagunak eta eztitsu gozoak [izenak], nola oen parekorik arkitzen ez dan. Izt C 6. Ene ustez guti du bere parekorik. Hb Esk 144. Argatik ez du lenbiziko Eliza onek bere parekorik izan. Lard 211s. Ez da nihon ene zorigaitzaren parekorik. Laph 209. Añ ederki ikasi zuen, non inguru aietan bere parekorik etzuen. Arr May 120. Zure parekorik an etzala / laiste ziyoten igarri. EusJok 53. Ez bait-da zure parekorik. Berron Kijote 29. Zer daki alabainan biziaz, eta bizitzeko indarrez, horien guzien parekorik berak sekulan jastatu ez duenak? Larre ArtzainE 129. Baiña Mindegian parekorik / ez det ikusi neronek. Insausti 263. Ene ustez, ez dago deus ere horren parekorik. MEIG III 104.
v. tbn. JanEd I 68.
azpisarrerakoSense-10.1
(En oraciones interrogativas).
Zer ziudade izan zen ziudade aundi unen parekoik? Echn Apoc 18, 18 (Lç parerik).
azpisarrerakoSense-10.2
Parekorik gutxi du erlijio gaietan, eta nagusirik inor ez. MEIG III 101.
azpisarrera-11
PARE-PARE. A la par.
Gazte biak urtez pare-pare ta gogoz erne. NEtx LBB 22.
azpisarrera-12
PARE-PAREAN (par-parrean H (s.v. parra)). a) Frente a frente.
Niko pare-parean du Matildek. NEtx LBB 133. Parre-parrean du / Larrun mendi-kaskoa. Mattin 46. Orduantxe pare-parean bainentorren. Alkain 111. (Tras gen.).
Bost andra, ta eurekin bi edo iru astogaz, kaletik etxera, eta, neure eskumatik onen pare-parien niñoela. Gerrika 163.
b) Justamente, exactamente.
Emen pare-parean datorrena noski [atsotitza]. "Como anillo al dedo". Berron Kijote 221. Auxen bada, iruditu zitzaion, pare-parean zetorkiola bera zegon ataka artarakoxe. Ib. 67. Ostirala zan pare-parean. "Acertó a ser". Ib. 47. Buru-gaiñean, burukian, jo zuan pare-parean. "De lleno". Ib. 112. Bata-bestearekin pare-parean elkartu ditezen. "De encajado igualmente y al justo". Ib. 117.
azpisarrera-13
PARE-PAREKO. Muy similar.
Erronkariko azentua erdal-azentuaren pare-parekoa da. MEIG VI 105.
azpisarrera-14
PARE-PARETIK. Justo por delante de.
Ni nabuek ateraten nenguen soluen pare-paretik etorren. Gerrika 65.
azpisarrera-15
PARERA. A la par de, a la altura de. "Parera aillegau zanian pregunta au ein zostan" Elexp Berg.
Parerá ellegátzean oiueginzio. LE Ong 23v. Elzen dira oneek atx eta arri pilo parera, eta abijetan dira berorrenak atx eta arri urtika. Astar II X. Txomin-Saguren parera eldu baño lenago. Kk Ab II 91. Heldu izan zen Mendibetik haratago, Salbatoreko parrera. "Au-dessus" . Barb Leg 127. Kamieten-bordako parrera. "À la hauteur de" . Ib. 147. Hiriñoaren parrerat heltzearekin. JE Ber 91. Ogei ukaldi eman orduko [arraunlariek] / eldu zaizkie parera. Or Eus 396. Iritxi ziran Cuba izena dun erkalaren parera. JAIraz Bizia 28. Argia dagon parera etorri nok billa . SM Zirik 54. Laster eldu zan neskatillearen parera. Erkiag BatB 86. Gure etxe parera irixtean. Ataño TxanKan 150. Iritxi zan nere parera. BBarand 125. Parera iritxi zanean. Ib. 157.
azpisarrerakoSense-15.1

(Fig.).
" Ene parrera etzira heltzen, vous n'arrivez pas à ma hauteur" H (s.v. parra).
Jakiña, orren maisu aundiaren parera igotea ezta ain errez. Vill in Bilbao IpuiB 7. Nola edozein lanetan [emakumiak] igo / zaizkigun gure parera. Olea 279. Beste hizkuntzetako asma-lanekin berdinduz gero [...], ez da . Joanak-joan nere iritziz, haien parera heltzen. MEIG II 56.
v. tbn. Insausti 227.
azpiadiera-1.1
Urkiak birtute geiago ditu. Urritzak altzaren parera ditu birtuteak. Ostolaiz 73.
azpisarrera-16
PARERAINO. Hasta la altura de.
Eldu zen bere basetxe pareraño. Etxde JJ 151. Soiñeko urdiña eukan, ortzia bezin. Luzean, belaunak aiñakoa. Beso motz-samarrak, ukondo pareraiño. Erkiag Arran 97.
azpisarrerakoSense-16.1
(Precedido de -ko ).
Eldu gaituk Sagardoiko pareraiño. Etxde JJ 7.
azpisarrera-17
PARERAKO. "Parrerako, qui est en direction pour arriver à tel vis-à-vis, à telle hauteur" Dv.
azpisarrera-18
PARERIK. (SP, H; parrik H (s.v. parea)). a) (En oraciones negativas). No (tener, haber, etc.) igual, semejante, comparable. "Eztu bere parerik, il n'a pas son pareil" SP. "Bere parerik eztu" H.
Tr. Su uso disminuye durante el s. XX, sobre todo en la segunda mitad.
Parerik eztabe kanporakoz. (Cantar de Rodrigo de Zárate). IC I 564. Orai ezta edireiten / heuskararen parerik. E 255. Zegaiti alegriarik ez da / munduan zure parerik. Lazarraga 1164r. Parerik eztozuna al dakizu. Ib. 1186v. Parerik eztuen ogi hartzaz. EZ Man II 78. Hark ez othe zuen parerik eztuen haragizko pitzturarik sentitu behar? SP Phil 438. Gu salbatzea gatik pairatu zituen penen parerik nihork nihon eztuela pairatzen. Harb 138bis. Hark eztu nihon parrik. Hm 50. Zuiñek agian ezpaitu uken [...] bere korajian lagunik ez parerik. Tt Onsa 16. Erri bateko kanpaetzat eztau [Tomasek] bere parerik. Acto 122. Uste behar duzu eztela flakeziarik zurearen parerik. Ch III 28, 1. Orregatik [atseginzak] ziran parerik ezin zukeenak. Mb IArg I 169. Amorio andi onek / parerikan ez du. GavS 26. Ez zen agertuko nihon eskaldunen parerik / Parte on bat jasaiteko estatuko zorretik. Monho 58. Parerik eztuen humiltasunarekin. Gco I 458. O Jangoiko Jaun andía gor bakárra, bere parerik eztuéna. LE Ong 32r. Neskatilakan ere ez dü parerik. Etch 396. Familietan sekulan ez du / parerik etsenplu onak. Bordel 83. Izpirituz etzuen inguru parerik. Hb Esk 132. Ikusteko ederra, eta menturaz parerik munduan izan ez duena! Lard 86. Nere garrasien parerik ez da. Dv LEd 265. Ezta izan arima Jinkotiarrik Mariaren parerik. Ip Hil 51. Oneko eskualdeari emanez geroz, ez du parerik. HU Aurp 93. Mutil galanta zara, / eztaukazu parrik. Azc PB 190 (in Ur PoBasc 185 parrik). Ez da [eliza] horren parerik Alemania guzian. StPierre 26. Hango garrasien parerik ez zen. Barb Leg 130. Andrea, zure parerik ez da / plaza bat ondratutzeko. In BBarand 68. Ez omen zuan parerik ez Biarritzen ez Donostin joko-txirringa erabiltzen. TAg Uzt 169. Fernandok fandangoetan etzuen parerik. Zerb Azk 36. Badakizu lan oietarako ez dudala parerik. Izeta DirG 21. Jakiturian parrik / ez euskal lurrean. Ayesta 121. Edo, seguragoz, aterki on bat segiaraztea, segurak ez baitu parerik. Larre ArtzainE 314.
v. tbn. Miserere 333. Ax 255 (V 171). Gç 138. Cb Just 117. Xarlem 111. Dh 239. Echag 185. JesBih 462. MarIl 79. Jaur 369. It Fab 90. Gy 108. Bil 153. CatS 109. ChantP 300. JanEd I 107. Arr May 185. Zby RIEV 1908, 92. Ox 26. Zub 82. Etcham 97.
b) (En oraciones interrogativas).
Zeruko bidean zoazten guziak ondo ikusi ta esadazute nere damugai onen antzekorik edo dolore onen parerik ote dan. Cb Eg II 20. Othe du ingratasun hunek bere parerik? Brtc 92. Non da nere lastimaren parerik? Dv LEd 204s.
(Con zer, zein).
Zein zibitate zen zibitate handi hunen parerik? "Semblable". Lç Apoc 18, 18 (He bezalakorik, TB, Dv e Ip bardin, Ur (G) berdiñ, Ur (V) antzekua, Echn parekoik, Ol idekorik, Ker antzekorik, IBe adinako). Zer da mihi gaixtoaren / nihon ere parerik? Hm 125. Zer dolore izan diteke onen parerik? Cb Eg II 114.
azpisarrera-19
PARERIK GABE. Sin par, incomparable. v. paregabe.
Egun parerik gabea. EZ Eliç 315. Frantziako lege berria, / lege garbi parerik gabia. Iraultza 108. Nihon parerik gabetzat haltoki laudatua [Garat] . Monho 60. On guzién itúrria, ta guzis amáblea parerikgábe. LE Ong 103r. Gau eder aukerako / parerik gabea. Echag 263. Neskatila gaztetan parerik gabia. Etch 688. Bihotzeko dohainez parerik gabea. Hb Esk 147. San Joakin eta Santa Anaren alaba parerik gabea. Lard 362s. Alper, zital da ordi parerik bagea. AB AmaE 321. Zure grazia düzü / parerikan gabe. Xikito 12. Zeren diren munduan / parerik gabeak. Etcham 213. Eba bietan ahulena da, indarrak duen legean, / bainan lehena, kreatzea den kargu parerik gabean. Xa Odol 274. Bere eliza erromaniko parerik gabearen ezagutzak egin-arazi baitzauzkun. Larre ArtzainE 153.
v. tbn. Gy 28. Xe 254. Arrantz 13. Elzb Po 180.
azpisarrerakoSense-19.1
"Impar, desigual, [...] parerik bagea " Lar.
azpisarrera-20
PARERIK GABEKO. Inigualable, incomparable, sin par.
Ta bake ta poz zeruko garbia ta parerik bagekoa. Mb IArg I 304. Jenerostasun bat parerik gabekoa. Jaur 363. Emakume parerik gabeko onek. Lard 367. Parerik bakoa zan / basoko larrosa au. Azc PB 80. Jatorri gaiñ-gañeko / Izar-Eguzkiak; / Parerikan gabeko / Leial ta nobliak. Moc Damu 3. Tute jokuan parerik bakua zan Itxurbe. SM Zirik 88. Parerik gabeko lagunak. Xa Odol 51.
v. tbn. Sor AuOst 87.
azpisarrera-21
PARETIK. a) Por delante de.
Beren paretik irago zireanean. A BeinB 88. Euren paretik igarota al eban baizen aguro. Erkiag BatB 87. Zearreko sasi-mordoxka baten paretik,
arrastaka-arrastaka sartu uan tira-bidera [zapelaitza]. Ataño TxanKan 193. Pasatu ziran gure paretik. BBarand 61. Gure paretik pasetan ziran txori aundi ta ugariak. Gerrika 70.
b) De, desde la parte de enfrente de. "Kendu zaitte paretik" Elxep Berg.
Komentuko athe-nausiaren parretik doidoi aipatu dugun etxeñoaren muthurreraino baitira trebesean heltzen. JE Ber 54. Pago zaar nekatu aren paretik atzerantza begitu eban. Gand Elorri 189. Gela orren paretik asi bear degu tella kentzen. Salav 17.
azpisarrera-22
PAREZ. A pares. v. parezka.
Urliak ez diozka ollakolkari ipiñi nai arraultzak bat goiti baizik, zeren uste duan, txita gutxi jaioko dirala, parez ipintzen bazaizka. AA II 22.
azpisarrera-23
PAREZ PARE. a) "Parrezpar, adv., en position égale" VocBN.
Trainerurik onenak / Kontxarako ziran [...] / San Pedro orpoetan, / parez pare Tiran. Zendoia 66. Azkeneko rekta biok parez pare. Zinta arrapatzeko nere burua bota nuan, eta nik irabazi nion. Albeniz 117.
b) (V-m, G-to ap. A; parrez par BN, S ap. A (s.v. par); H (s.v. parra); parez par Lc, R ap. A (s.v. par)). Frente a frente, enfrente.
Baionan, Katedraleari parrez-par. EskLAlm 1910 (ap. DRA). Sua zuten beraz bidean phiztua [...] hango etxalde hoberenari parrez-par. GH 1926, 95. Erregebidea goraxago, parrez-par, eskuin-aldetik. JE Ber 50. Egundainoko bizkar konkor luzeak gure sahetsaren parrez-par kukutua [itsasoa]. Ib. 83. Oe gaiñean, gaztea zerraldo dagoen parez-pare, kuadro txikia ormatik zintzilik ikusten du. NEtx LBB 109. Denborak ez gerala / parez pare jarri. Zendoia 47.
c) De par en par.
Ateak parez-pare irikirik zeudela. Aran SIgn 62.
azpisarrera-24
PAREZ PAREAN (parrez parrean H, s.v. parra). Frente a frente.
pare
0 / 0 2 pare >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper