Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

168 emaitza sagu bilaketarentzat

Sarrera buruan (36)


Sarrera osoan (132)

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
zuritu.
tradizioa
tradizioa
Tr. Documentado al Sur desde el s. XVI (en la acepción de 'limpiar'). Al Norte sólo se encuentra en Duvoisin, Hiribarren, J. Etchepare, Larzabal, Mattin, Etchebarne y Larre. En DFrec hay 18 ejs.
sense-1
1. (gral.; Lcc, Mic 6v, Lar, Añ, Dv, Zam Voc ). Ref.: A; EI 77; Iz ArOñ, Als (lixibí), LinOñ 182; Etxba Eib ; Elexp Berg .
Blanquear (sentidos prop. y fig.); pintar de blanco. "Blanquear, hacer blanco" Lcc. "Blanquear pared, olzak zuritu " Ib. "Emblanquecer" Lcc y Mic 6v. "(Hacerse, ponerse) blanco" Lar. " Zortzi lixiba ero ber zituben zuritzeko matazak " Iz Als (s.v. lixibí). " Au egiten zan lenengo matasak zuritzeko: ur otzetan autzakiñ euki " Iz LinOñ 182. " Sasoi baten, baserri guztiak zuritzeko agindua egon zan, [...]. Zapixak, euzkittan onduen zuritzen dira " Etxba Eib. . " Iraltseruak aindu desku Sanjuanak aurretik etxia zurittutzia " Ib. " Gaztiago itxura izateko, gura izaten eban urunakin arpegixa zuritzia " Ib. "Blanquear, pintar de blanco. Etxiak zuritzeko pinturia erregalatzen i dabe " Elexp Berg. . v. txuritu, xuritu.
[Ari matasak] iruntz edo euritan zuritu ditezan, zabalduten dira bedar ganian. Mg PAb 139. Mauru baltzari zelan zuritu bere arpegija milla uregaz bere? Mg CO 112. Etiopiako beltzen bat zuritzen danean eta katamotzak uzten dituanean bere mantxak, utziko dituzue zuek [...]. AA III 499. Negarrezko ur garbiakaz zuriturik neure arimea gerta nadin garbi ederrik. EL1 197. Ganaduba gexo danian zuritu biar da kortia eta ito bertan kare bizija. Ur Dial 80 (It zuritu; Dv xuritu, Ip xuritü). Ihausirik iriñean, zuritzen du soiña hartan. Gy 249. Zelhaia gelditzen da gero gatzez zuritua, elhurra egin izan balu bezala. Dv Dial 114 (Ur zuriturik; Ip xuritürik). Begira zeñ odol kolore bizia daukaten [nere eskuak] . Begira nola oraindik nere begietatik darizkidan iturri biak ere ezin zuritu izan dizkidaten. Arr GB 143. Mendi tontor guztiak elurraz zurituak daude. Zab Gabon 25. Orma ta tabiketan ieltsoz luzidu; / Gero edurra legez ederto zuritu. AB AmaE 214. Berorrek zuriturik / Biotz nabartxuak / Urtengo dabe danak / Uso biurturik. Ib. 180. Kolorez baltza jaiotzaz dana bere narruan, / Eguzkiaren argiak ez dau zurituten. Ib. 91. [Orriak] oritu ziran lenengo, erdi zuritu gero; ta azkenerako iausi ziran. Ag AL 108. [Arno ta Oiz] sendoai buruak zuritu jakoezan edurrez. Ag Kr 77. Etxe-arpegi zabala, aspaldietan zuritu etzalako, narras ta loia agiri zan. Ag G 128. Udare ta sagarrondoak lorez zuritzen. A Ardi 101. [Soroak] elurrez zurituak. Alz Ram 51. Artillea garbitu, zuritu ta lantzeko. Ir YKBiz 242. Igeltsoz zuritutako etxe mozkote bat. TAg Uzt 43. Bainan ahanzten zitzaitan hospatzea neurthitzotan heien jaunzdura igandetan, bihotzaren zuriz ala? Zuritzetik hek bezala Ortzi Jaunak zaint'nazala. Mde Po 35. Elurra gero ta trinkoago ari zun [...]. Etxeratu orduko bazterrak zuritu zitun arras. Etxde JJ 254. Izipua da igeltzeroak paretak zuritzeko erabiltzen duten eskobilla. And AUzta 43. Itsasoaren erdian zuritzen asten den olatua bezelatsu. Ibiñ Virgil 99 (v. tbn. 39). Loteixa zuritu, apaiñdu eta ondo janztia. Etxba Ibilt 466. Negu gorrian bazter guziak zurituta zeudela. NEtx LBB 158. Alperrik hodei hondarretaraino esegi du ilargia zure gaua zuritzeko zeruak. Azurm HitzB 30. Tori, Rosa, zure arpegiko azala zuritzeko. Ib. 43. Zepaik andreik ez du artuko ogia zuritu artean. Uzt LEG I 284. Etxeak ederki zurituak eta kuriosoak daude. Uzt Sas 348. Karez zuritu barriak basarrietxeak. Alzola Atalak 85. Elurra egin ziela; txabola-ataria zuritu. BasoM 93. Ontan, belardiak-eta gauean argi egiten zutela zuritu ziran. Insausti 249.
v. tbn. Urruz Zer 84. Ldi UO 26. JE Ber 8. Otx 80. Kk Ab II 161. Or Eus 347. Anab Aprika 34. Mattin in Xa EzinB 87. AZink 137.
azpiadiera-1.1

(Part. en función de adj.).
"Blanqueado" Lar.
Ari zurituba ta matasatuba sartuten dabee ariltegijan. Mg PAb 139. Sepultura zurituak eta edertuak bezela. Gco I 444. Il-obi zurituak dirudizue. Ir YKBiz 402. Azari! Ill-obi azal-zuritua! "Sepulcro blanqueado". Or Poem 548. Etxe aurre zuritua. MEIG I 149. Gau-txoriak maite ditu, komeriantea, timatzaileak [...] gizarte eta eliz-pilare zurituak baino areago. Ib. 182. Gainalde zurituak nahikoa erakutsi eta goraipatu ditugu, esan du berekiko, goazen behin zoko ilunak miratzera. Ib. 145.
azpiadiera-1.2
(V-gip ap. Elexp Berg; Lar).
Encanecer. "Cano, urdindua, zuritua " Lar. " Zela zurittu jatzun burua " Elexp Berg. .
Dendari bilo zuritiak. AstLas 12. Buru ule murritu edo zuritubaz. Mg CO 114. Ulia zuritu bada imiñi peluka gorri bat. JJMg BasEsc 189. Buruko illea eta bizarra dakazkite zuritubak. Echag 59. Bilho zurituak khentzen daizka errotik. Gy 19. Ile zuritu gizonak. Hb Egia 23. Ene burua zuritua bihotzminekin hobian sarraraziko duzue. Dv Gen 42, 38 (BiblE agure hau). Guk, burua zurituta degunak, urrutitikan usaia artzen diagu. Apaol 45. Illia zuritu ta ankak berriz sortu. Urruz Urz 56. Zertatik buru ori egin jak zuritu? Edurpena duala ei leiekek sinistu. AB AmaE 311. Bizarra zuritua. Ib. 277. [Etzuan] ezkontzeko leia utzi, ezta tximak oso zurituta gero ere. Ag G 298. Ille guztiya zuritu. Tx B 62. Zuriturik bizarrak eta bigotia. MendaroTx 222. Buruko uliak zergattik zurittuten dira bixarra baño len? Otx 41. Burua zuritu zait zure buru-eske. NEtx LBB 337. Ileak sobera zuritu ondoan. Larz Iru 20. Nere garaiko jendea geiago ere zuritu da buruz. Insausti 266.
v. tbn. Zav Fab RIEV 1907, 538. Azc PB 351. Munita 131. Alzola Atalak 42. Uzt Noiz 14.
azpiadiera-1.3
Palidecer. " Zuritzea, devenir pâle, blêmir" H. " Momentu baten zurittu zan da lurrera jausi zan " Elexp Berg. . " Kolore danak [...] zurituta deukoz (V-gip), [...] nola zuritu den! " Gte Erd 199 (junto a zurbildu, zurpaildu, etc., de otras zonas). v. zurbildu.
Koloria zurituta, agintia juanda, jaateko gogo bagarik. fB Ic III 272. Jose, Peru izketan aizan bitartean, zuritu, gorritu, otzitu, berotu [...] zan iru edo lau aldiz bai. Ag G 175. Nola odol-ixurtze handi batek, aurpegia zuritzen duen. FIr 192. [Martiñi] koloreak zuritu omen zitzaizkion. Uzt Sas 337. Eta apeza nuen apoa bezala zuritua. Eta ni berriz tomatea bezala gorritua. Etchebarne 109. Ni harritua, zuritua naski, gelditu omen nintzan. Larre ArtzainE 229.
azpiadiera-1.4
Lastoa zuritu bage itaiak du bota. "Antes de que palideciera la hoja." Or Eus 46. Gal-soroak zuriturik, ondurik daudela igitarako. Ir YKBiz 71.
sense-2
2. (V, G, AN ap. A ).
"Lavar los trapos, zapiak zuritu " Izt 67r. "Limpiar" A.
azpiadiera-2.1
(Uso fig.).
Zuri nazanean munduan errurik / eztet ez izango neure parerik. Miserere 333. Onen izena zuritzearren, bere senarrarena bezteko gai etsitu zitun. Etxde JJ 164. Berandu dek, berandu! Ire bizitzan egin ditukan belzkeriak zuritzeko. NEtx LBB 377.
sense-3
3. (V, G ap. A ; Urt) Persuadir, convencer. "Allectare, irabazi, [...] ekharrarazi, [...] hitz ederrez ertxatu, zuritu" Urt I 513. "Adornare testes, lekhukoak phozoátu, [...] irabazi, [...] zuritu, [...] bereganatu" Ib. 223. "Convencer, persuadir. Alperrik abil, mutil: asterdian diru-eske? enok zurituko beingo-beingoan, [...] no me convencerás a la primera" A.
Mirinakea ona da eta ondo deritxot baina Amak eztau gura ta ezin zuritu dot. Azc PB 177. Sei bidar gitxienez esan eutsen [...] Batxin eske ioateko. Esanen esanaz zuritu ebe da ateraiño eldu zan. A BGuzur 119. Eztabaida gogor bat euki euden. Simon gorrik nire aldeko agurea zuritu ezin izen euenean, erramue goratu ta iotera ioan zan. Ib. 132. [Aita] jarri neure bizkarrean neuk jasoko dot eta. [...] Eznazu zurituko... Iges egidazu, Anjel, maite zaitut eta. Ag Kr 210. Aita: alperrik ari dira. Gizon au zuritu baino errazago litzake [...] katu bati sagu-uzia kentzea. Au itzuli! Au kristautu! A Ardi 117. Gaitasunik andienarekin, alkar zuritzen ta zilibokatzen. Ag G 40. Zurituta naiagon neure zoruna zorigatxak berberak jaboten jonala. "Persuadida estoy y resignada" . Arriaga Lekob 40. Nik eztakit nola, beinik bein emengo lekaime guztiak zuritu zituen. A Ardi 76. Erorrek ikusiko dek zein berera ta poliki Isabel ezkaitz ori neronek ezi ta zurituko dedan. Ib. 141. Orrela nai al dok ik Gonamotzen alabaren bat zuritu? Ba-yagok obarik! Erkiag Arran 19. Alabea beingoan limurtu edo zuritu ez dozunean, amaganaiño jo duzu. Ib. 123. Alperreko itzak neskatillea zuritu nairik. Ib. 70. Olarratz jauna zuritu dogu zure alde zerbait egin dagian. Erkiag BatB 203. Goiz aretan, sozio bi zuritu zituan, bere menera jarri. Ib. 19. Orregaitik, beste errietakoak jokatu nai ez-ta egon ei ziran. Baiña agintariak zuritu ei zituen ta egin ei zan estropadea. Etxabu Kontu 151.
v. tbn. Ir YKBiz 525.
sense-4
4. (V, G, AN-gip, B, S). Ref.: A; Iz ArOñ; Elexp Berg; Gte Erd 32.
Pelar. "Mondar fruta, pelar patatas, deshojar maíces. Artoak zuritu ditugu (G, AN), hemos deshojado los maíces" A. " Gaztaiñaak zurittu " Iz ArOñ. . "Pelar una fruta, un caramelo, etc. Aitta, zurrittuidazu naranja au " Elexp Berg. . " Sagarra zuritzen ari naiz (V-gip, G-azp-nav, AN-gip, B, S)" Gte Erd 32. v. txuritu (2).
Artoak zuritu, linuak apaindu. Mg CO 130 (v. tbn. artoak zuritu en DurPl 71, Ag G 134, TAg Uzt 292, BEnb NereA 110). Patatak zuritu. Iraola 26. Suetiaren onduan gaztañak zurittuten. Otx 119. Zumeak zuritzen ari zen. 'Le vieillard [...] écorçait des harts' . Or Mi 83. Zuritu du zura lên-ezpalez. "Dejando aparecer lo blanco" . Or Eus 151. Aparia prestatzeko patatak zuritzen ari zen. Etxde JJ 27. Ia burua zuritzeraño moztu zion illea. Anab Aprika 25 (v. tbn. Poli 39). Axala khendu ta adarra zathika zuritzen. Osk Kurl 147. Urritz makilla bat zuritu ta aren azala bota zuala zartagira. BBarand 29. Bikote bakotxak ontzi ori bete patata zuritu. Gerrika 29. Artoak zuritzea. Insausti 287.
sense-5
5. (V, G, L, B, BN, S ap. A ; VocB ).
Resolver, dirimir, esclarecer (un asunto, cuestión, problema, etc.). "Aclarar un enigma" VocB. "4. º [...] comprobar una verdad, averiguar un suceso; [...] 8. º ajustar cuentas" A.
Lenaz zuritu gura ditut neure gauzaak, bakarrik begiratuteko arimakuei [eriotzako] ordu izugarri atan. JJMg BasEsc (ed. 1845), 280. Lanariak jarrai bezate bere lanean, aalik eta esku-artean dituzten arazoak zuritu bitartean. EAEg 20-2-1937, 1113. Erabaki zuen bere gogoan biharamonean bertan hauzi hori zurituko zuela Isabelarekin. Mde HaurB 22. Auzi au gure naiera zuritu dezagunean, Lapurdi aldera pake-pakean bizitzera joango gaituk. Etxde JJ 118. Aauzi ura unerik galtzeke zuritu bear zula ta. Ib. 124.
sense-6
6. (V-arr-oroz, G ap. A; Añ (G)).Adular.
Ez ditugu egundaino entzun gure ait' amak gure laudatzen eta gure zuritzen kanpokoen aintzinean. Larre ArtzainE 64.
sense-7
7. "Desgranar [...] los maíces, (c) zuritu " .
sense-8
8. (V-gip ap. Elexp Berg ).
Excusar, disculpar, justificar. "Justificar. [...] Orrekin bere burua zurittu nai izan dau " Elexp Berg. .
Zer esango eban Riktrudisek, bere aitagaitik alango gauzak asmau zituana Portun zala iakin ebanean? [...] Riktrudisen aurrean zuritu bear eban bere burua Portunek, al eban giñoan. Ag AL 96 (v. tbn. 111). Itxi egidazu niri neure buruba zurittuten, besterik ezian. Otx 89. Orduan [lege-irakasle] arek, bere burua zuritu naiez, galdegin zion Yesusi: Baña nor da nere urko-laguna? (Lc 10, 29) Ir YKBiz 266 (Ol, Ker, IBk zuritu; Dv edertu). Ugazaben errua pixka bat zuritu nai leuke Aita Santuak. Eguzk GizAuz 157. Bidegabe ori zuritzeko, auxe esaten izan da: ondasunetzazko lege aldatu ezin baten bidez domu-biltze guztia aberatsen alde zala. Ib. 27. Baña, egiteko okerretan norbait atzitua izan ondoren bere burua zuritu nairik ari dana gorrot-gorrotatzen dut. Zait Sof 174. Ixil zegok, ez dik zuritu bearrik. "No necesita justificarse" . Or Poem 548. Ez nedukan neure burua zuritzerik ere, egia ongi atzeman ez nulako aitzakian etzindudala serbitzen. Or Aitork 193. Zer erantzungo diogu nere yaunari? Zer esango? Nola gure buruak zurituko? Ol Gen 44, 16 (Ker, BiblE zuritu; Dv zer aitzakia dezakegu zuzenki?). Eztaukate beren buruak zuritu bearrik, biak etxekoak baitira anai-arrebak bezelaxe eta euren arteko artu-emanak eztizute peko txarrik. Etxde JJ 136 (v. tbn. 165). Bere burua zuritzearren Mattinena loitu baitzun. Ib. 163. Baiña ori ala bada [...] kondairaren antolatzailleak bearko du bere burua zuritu. Vill Jaink 175 (v. tbn. 182). Jainkoa badela probatzen asi gera gu eta ez Jainkoa zuritzen. Ib. 176. Lapurreta estaltzeko, "conquista" izen ospetsua jarri zaio. Saldukeria parkatua izan oi da "Tratado" izenaz zuritua baldin badator. Ib. 177. Sokratek ez ote zuen bere burua zuritu nai, berez zekarren ioera onarturik eta Anaxagoraren iarduna bazterreraziz? Zait Plat 88. Alako bearreko dan gauza egiteko orrenbeste korapillo? Eta gaiñera diru ori guzia agiriok iristeko? Zer, ba, diruak zuritzen al ditu ezkontzak, ala? NEtx LBB 61. Nork bere burua zuritu behar izaten du aurrenik, barka-eske. MIH 184. Cesar handiaren heriotza zuritzeko ezin eramana eta bekaitza baino estalki apainagorik behar. Ib. 314. Nork bere filiak eta fobiak izan ohi ditu, esplika daitezkeenak batzutan, baina nekez zurituko ditugunak besteren begi aurrean. MEIG V 102. Gaztetango oroitzapenak zuritu beharrean ari zen Unamunok besterik esan arren [...]. MEIG III 82. Gramatikak baditu gure artean adiskide minak eta etsai amorratuak. Adiskideak adiskideegi ditu, nere ustez, baina ez da hori aski etsaiak zeharo zuritzeko. Ib. 61. Ametzagak ez du inoren aurpegirik bezten ez zuritzen. Ikusten duena kontatzen du. Ib. 126. Besteren lehiari gehiago zor diogu, beraz, geure zabarkeriari baino. Bi euskaldun handik, ordea [...] zuritu gaituzte pixka bat euskaldunok arazo honetan. MEIG VII 62. Bazekien, ordea, [...] bere buruaren aurrean zuritu behar zuela, zuzenbideari dagokiona ematekotan, arrotzen aurrean zalaparta bizian aldarrikatu zuen euskararen berri ona. MEIG V 105. Ez, zineman amesten dugun amets izkutua gaizkile ausart eta lotsagabearena da. Erreka jo-erazi diogu berriz ere gaizkileari, bere buruak zuritzeko edo. MEIG I 151.
azpiadiera-8.1
(B ap. A ; VocB ).
"Blanquear, disimular una mentira" VocB. "Disimular, paliar. Aistion errana zuritu bearrez dabila, anda queriendo disimular lo que ha dicho hace poco" A.
sense-9
9. (V-arr ap. A ).
"Pagar (deudas)" A.
Gitxi balio ta bere, zorra zuritzeko beste ba da. Or Tormes 99. Zordunak [...] ondorengo amar-urrenean bere zorra zurituko ez balu. EAEg 1-3-1937, 1183. Dendako zorrak be, oindiño zuritu barik daukaguzala. Erkiag Arran 14. Bere ordaiña eskatzen eban, zorra zuritua izan zeitean. Erkiag BatB 88. Gelatxu batean sartu ziran, kontuak zurituteko, nunbait. Ib. 56.
azpiadiera-9.1
Costear.
Bizkaiako Diputazioak batzarrea egingo du [...] eta [...] erabakiko du, gerrako gastuak nola zuritu. Or SCruz 34. Aurreneko urteetako ikas-lanetan Elduaingo Parrokiak zerbait lagundu izan bear zion; baño gañerontzean berak ba zun zerekin zuritu Seminarioko paga-bearra. Ib. 18. Gurdiok sortzen zituzten ordainkizunak ere zuritu egiten zituzten. "A cargo de aquellos corrían los gastos" . EAEg14-2-1937, 1061.
azpiadiera-9.2
"Pagar deudas ajenas. Alde guztietan zorrak jeuzkan baiña aittak zuritze juan " Elexp Berg.
sense-10
10. (V-gip, G-azp; Izt 32r).
Ref. Iz ArOñ; Elexp Berg. . "Cuajar, llegar a cubrir la tierra nieve o hablándose de nieve" Izt 32r. " Edurra zurittu dau, el suelo se ha cubierto de nieve" Iz ArOñ. . "Cuajar la nieve. Edurra eiñ arren eztau zurittu " Elexp Berg. .
sense-11
11. " Zuritu burua (B), sincerarse" A.
sense-12
12. Pulir. "Blanquear a la lima o a la fresa las superficies de una pieza. Piezeri aldia guztiak zuritxu-ta itxurazkuauak gelditzen dira " SM EiTec1. .
sense-13
13. Aplacar (el hambre, la sed).
Beretzat eta semetxuarentzat gosea zuritu eta ibituteko lain batzen eban. Erkiag BatB 23. Gosea ta egarria [...] zelan edo alan zuritu ta arinduaz, emon zituan umetako urteak. Ib. 34.
sense-14
14. (V-gip ap. Iz ArOñ ).
" Suríttu, txondár-sulua suríketan, limpiar el lugar con la azada para hacer la carbonera" Iz ArOñ. .
Orain nerekin bizi dan anaia onek-eta, egin zioten baso bat Martin Mujika edo Estanko orreri. Piñudi bat zan, da bota ta zuritu egiteko kargua zuten artua, eta alaxe egin ere. (Interpr?). Uzt Sas 337.
sense-15
15. "Aceptar una apuesta. Zurittu nai bok, zurittu " Elexp Berg. .
sense-16
16. " Zuritu, blanco, aragán (sic)" VocB. .
sense-17
17. (Part. en función de sust.).Blanqueo. "Zuriz pintatzea. Ondo etorriko jako etxeaurriari zurittu bat " Elexp Berg. .
azpisarrera-1
EZIN ZURITUZKO. Injustificable.
[Hitz kontuan] birtute genuen garbizaletasuna inoiz, ez hain aspaldi. Orain berriz, ezin zurituzko bidegabekeria. MEIG VI 169.
azpisarrera-2
ZURITZEKE. Sin mondar, sin pelar.
Zuriturik eta zuritzeke zeuden lur-sagarrei. EEs 1926, 215.
azpisarrera-3
ZURI-ZURI EGIN. Blanquearse, ponerse blanco. "Zuri-zuri-zuri eiñ zittezenian, arilddu eitten zian" Iz ArOñ.
Palakin zabaltzen genduan, zarpak eta gerok zuri-zuri eginda. Auts aundia jeikitzen zan da arnasik ezin artu. JAzpiroz 75.
azpisarrerakoSense-3.1
" Zuri zuri inda jarri da (AN-gip)" Gte Erd 312.
Eta bertatik zuri-zuri egindda urten biar ixan eben, errotarijen antzera. Altuna 90. Bestetan ur azpian egon oi diran guarriak, orain zuri-zuri egiñik daude eguzkitan. Anab Poli 106. Zuri-zuri eginda, larria biotzean, zai zeuden ekaitzaren azkena ikusteko. Ib. 65.
zuritu
<< 1 zur 0 / 0
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper