Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

44 emaitza nafartar bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
seme.
etimologikoa
Etim. Relacionado probablemente con aquit. Sembe-. Para algunas hipótesis sobre su origen, v. LH 290 y SHLV 463.
sense-1
(gral.; Lcc, Volt 79, Mic 7r, SP, Deen II 124, Urt I 18, Ht VocGr , Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN , Gèze, Dv, H). Ref.: Bon-Ond 138; VocPir 157; A; Lrq; ContR 516 y 533; AtSac 65; Iz ArOñ, UrrAnz, Ulz, R 401, To ; Etxba Eib ; Holmer ApuntV ; EAEL 37, 44; Elexp Berg ; Gte Erd 14, 55, 61, 222 y 301.
Hijo varón; en pl. tbn. ref. tanto a varones como a hembras, gralmte. en usos figurados. "Ene semea, mon fils, terme amical d'une personne agée ou d'une personne vénérable. [...] Au pluriel: descendants. Abrahamen [...] semeak, [...]" H. "Semetako artu zuten (AN-gip), semetzako (G-azp)" Gte Erd 61 (cf. semetzako).
Tr. De uso gral. En DFrec hay 681 ejs.
Et oditores Garcia Petriz et seme et Pardo (1190). Lope Iaun Ortire semea (1131). Seme de Egusquiça (1206). Arzam 399.
Labrit eta Errege / aita seme dirade (Pamplona, 1493). TAV 3.1.13. Munsarasko seme lealok. fJZ 99. Nahi duiena hala duke amak semiaganik. E 109. Gizon batek zituen bi seme. Lç Mt 21, 28. Ezta haur xarpanter-seme? Ib. 13, 55 (HeH zurgin-seme; en las demás versiones, -en seme). Gizon anaieák, Abrahamen arrazako semeák. Lç Act 13, 26 (Ol, Ker seme; He, Dv ume, TB haur). Arrezkero ene semea / eztakust neure begietan. Lazarraga 1197r. Adinon da bost ume, alaba bi ta iru seme. RS 108. Iesu Kristo bere seme oneritziaren amoreakatik. Ber Trat 109r. Ni semez naiz erdiren. EZ Noel 43. Noeren semetarik bata maradikatua gelditu zen bezala. Ax 258 (V 172). Iaungoiko aita eternoaren semea. Cap 30. Zer aire dibinok darama / Lohiolako Semea? Gç 193. Semia Jinko deia? Bp I 30. Irakasteko euren semeai. OA 76. Bi errege handi eta elizako seme fidel eta leial haukien majestateari. ES 119. Ofrezietan bere semia aita eternoari. Urqz 11. Abade batek esaten zien beti bere relijiotar monjeei: nere seme onak, otoitz eta otoitz Jangoikoari. Mb IArg I 374. Biak Ama Birjiñaren seme estimatuak. Cb Just 79. Profetek gizonaren semeaz erran izan dituztenak. Lg II 210. Mundurat eman behar dudan semeak gizonen erospena obratuko du. Mih 38. Clotaire bigerrena Fredegondaren semia. Egiat 276. Tisoren seme Jean hori. Monho 38. Iru persona diferenteak daudela: au da Aita Jaungoikoa, Seme Jaungoikoa eta Espiritu Santu Jaungoikoa. Gco I 395. Buzterri astuna ta karga andia darabilde Adanen semeak. Añ GGero 309. Auxe nai leuke Elexa Ama Santubak egin daijen bere semiak. Astar II 247. Prest ziñan zu iltzeko / gaur zure semea. It Fab 233. Seme premua ere lothua da zinki. Hb Esk 121. Seme gazteena. Lard 48. Seme zarrena. Ib. 112. Eta ikusi lurrian / zure semien semiak. AB AmaE 24. Zapetain seme mariñel hura. Elsb Fram 123. Jinko seme gizon eginaren Ama. Ip Hil 1.
(s. XX). Ufatu ginduen sua Agerreko semeek eta nik, aldizkatuz. JE Bur 62. Adiskide batzuen seme umezurtza. Ag G 58. Gizona Jaungoikoaren seme ta zeruaren jabegei egiten. KIkV 85. Bañan zu, nere semea, zu Ramuntxo deitzen zera. Alz Ram 126 (habla una abadesa). Euzkadiren seme txar lotsa bakoenak. Enb 52. O Tobia itsuak semeari bizirako bidea erakustean ikusten zun argia! Or Aitork 286. Seme nagusia oso argia etorren ikastietarako. Alzola Atalak 67. Emazte paregabe bat hor zen bere seme ttipienaz arta hartzeko. Ardoy SFran 74. Gurasoen seme gara gu, baina ez zeharo aitaldeko ez amaldeko. MEIG VII 68.
"Natural de algún lugar, jaiotarra, erriko seme" Añ. "Larramendi Andoaingo seme zen" Dv. "Eskalherriko seme" Ib.
Eta resumako semeak egotziren diradela kanpoko ilhunbera. Lç Mt 8, 12 (Ur, Ol, Or, Ker, IBk seme; He, Dv ume, TB, Ip haur, IBe oinordeko). Dedikazionea ene Iaun Claudius de Rueil, Baionako Iphizpiku digne [...] eta Parisko semeari. EZ Man I 6. Akhaba zekizten Israeleko seme hei bere etsai guztiak. Ax 28s (V 16). Herriko seme bezala neure herriaren abantailletan mintzo naizela. ES 156. Bere jatorriz gure Españako semea omen zan. Cb EBO 3s. Gatzagako erriak bere semeen artean kontatzen du D. Jose de Garro. Izt C 473s. Lardapide, Kurutxet, Nafartar semeak. Hb Esk 156 (v. tbn. 80). Simon zeritzan Zireneko seme edo jatorri bat. Lard 458. Bizkaiko semiak eurenez daukeen bijotz zintzo eta tolesbagetatik. (1866). BBatzarN 241. Deklarau ta artuten dala Bizkaiko semetzat D. Casto Mendez Nuñez. "Se le declara hijo adoptivo de Vizcaya" (1866). Ib. 231 (v. tbn. -ko semetzat hartu F. Labayen in Munita 9). Laphurdiko seme bat. Zby RIEV 1908, 84. Beasaingo seme argidotarra. Ag Serm 500. Ezin eukezan munduko semek / ondo ezagutu nor zein zan. Azc PB 151. Alsaceko seme zen apez hura. StPierre 30. Bizkaiko Ibarrangeluko semiak ziran. Kk Ab II 185. Tolosar seme argi au. Basarri 41. Erpizia da, uri aundiko semea. Erkiag BatB 128. Horra Frantses. Nafarroako eskualdun seme. Ardoy SFran 282. Zaldibiko seme azkarra. BAyerbe 177. Ezin ziezaiokeen eskeini Bizkaiak bere seme argiari [...] esker onaren ageri hoberik. MEIG II 87. v. tbn. Mat 333. Echag 226. Bordel 50. Bil 171. Laph 53. Aran SIgn I. PE 146. Ud 41. EusJok II 23. AB AmaE 103. HU Aurp 156. Echta Jos 306. JE Bur 25. A Ardi 140. Mok 6. Tx B 100. Enb 133. Zub 29. Anab Usauri 90. Lab EEguna 86. Ldi IL 135. Or Eus 34. Munita 9. Etxde JJ 4. Akes Ipiñ 3. BEnb NereA 144. AIr in Izeta DirG 12. Zait Plat 89. Osk Kurl 115. NEtx LBB 182. Alzola Atalak 77. Xa Odol 315. Uzt Sas 340. Larre ArtzainE 118.
Fruto (de).
Hügüna auzitik da sortzen, auzia da gairen eta mündiren ützüli-bordoken semia. Egiat 225. [Umiak] irakusteko Adanen pekatubaren seme dana. Astar II 92. Nor bere egiñen seme bait-da. Berron Kijote 61. Juzku okerrak harrokeriaren eta ezjakinaren seme direla gehienetan. MIH 167. Neke askoren semea izan dela liburu eder hau. Ib. 170.
Duela hogeitabost urteko gizaki guztiak ez ziren Lizardi, baina gizarteko gailur garai hura bere aldiko semea zen, edozeinen antzera. MIH 300.
(Como primer miembro de comp.). "Sememin (V-ger), nostalgia producida por la ausencia de un hijo" A (s.v. -min).
Bere bihotzeko miñarekin ta zuen seme-nai [= 'deseo de tener un hijo varón'] andiarekin. Mb IArg II 320. Ez zitzaion [amari] ez errukirik, ez seme-maitasunik nabaitzen. Etxde JJ 26. Seme-miñak jo eban Txantonen barrua. Ta semearen galdez lez asi yakon emazteari. Erkiag Arran 127.
azpisarrera-1
AITAREN SEME. "Gu aitaren semeak gara (V), nosotros somos hijos de padre. Esta expresión se emplea para indicar la carencia absoluta de medios para hacer algo" A.
azpisarrera-2
AITONEN SEME. v. aitonen.
azpisarrera-3
ETXEKO SEME. v. etxeko.
azpisarrera-4
IJITO-SEME. v. ijito.
azpisarrera-5
SEME-ALABA (gral.; semeak-alabak AN-ulz). Ref.: A; Iz Ulz; EAEL 36; Gte Erd 109. (Pl.). Hijos e hijas.
tradizioa
Tr. De uso gral. en la tradición meridional. Al Norte es relativamente escaso y no se documenta en textos suletinos.

Seme-alabek, sehiek, ondokoek [...] trabu handia ibeniko deratzute. Ax 201 (V 135). Ene seme alaba txipi laztantxoak, ofizio zitalori eutzi egizu. (G, 1648). TAV 3.2.13. Nolakoa izango ote zera etxekoentzat, seme-alaba maite biotzean daukatzizunentzat? Lar SAgust 16. Euren seme alabakaz konturik euki ez dabeenak. Mg CO 251. Bere seme alabak bekaturen batean erori etzitezen. AA II 41. Debruaren seme-alabak dire. Dh 186. Iru edo lau seme alaba edo geijago. fB Ic app. I 6s. Beren seme alaba ta ondorengoai lege zuzen bidezkoak erakutsi. Izt C 215. Seme-alabak ere elkarri eman ziezteen, eta Israelko semeak idolozaleen alabakin, eta oien semeak aien alabakin ezkondu ziran. Lard 122. Mariaren seme-alaben etsai amorratu demonioak. Arr May 30s. Biak bi etxe onetako seme alabak zirela. HU Zez 37. Iru edo lau seme-alabagaz. A BGuzur 152. Seme alaba ttipiekin. JE Bur 78. Seme alaben kalte gabe. Ag G 42. Zein da gurasoen seme-alabakiko eginkizuna? KIkG 53. Bederatzi seme-alabarekin. Tx B I 145. Ama gaxua negarrez, / seme-alabai dedarrez. Enb 64. Seme alaben ikusteko zorienezko muga. FIr 152. Guraso batzuk beste batzuk baño seme-alaba geiago ekarri daroez. Eguzk GizAuz 175. A zelako seme-alaba dotoreak atara bear ebezan! Bilbao IpuiB 60. Seme-alaba pilloa. Alzola Atalak 54. Beren seme-alabez inguraturik. Basarri 117. Bere andre ta seme-alabentzako ogia. NEtx LBB 34. Onek, iru alaba ditu; neba ordiak, seme-alaba bi. Gerrika 286. Seme-alaba aski haziak ditudana. MIH 230.
v. tbn. (Para autores septentrionales): Zby RIEV 1909, 107. Zerb IxtS 31. JEtchep 53. Xa Odol 246. Larre ArtzainE 300.
azpisarrerakoSense-5.1
Eskual Herriko seme alabak.Ox 109. Bere erriko seme-alabentzat prestatu duan erregalo goxoarekin. Mok 11. Arranegian sortu ta azitako seme-alabok. Erkiag Arran 197. Gipuzkoako seme-alabak. Basarri 158. Lur eme arek ez du bularrik bertako seme-alabentzat. NEtx LBB 31. Hemen ageri zaizkigun Euskalerriko seme-alabak. MEIG III 44s.
azpisarrerakoSense-5.2
(Sing. o indet.).Hijo o hija.
Bago zorrik? Bago seme alabarik? LoraS 188. Nola [...] Aita Eternoak artu zaituen bere seme-alabatzat. Gco II 9s. Ainbeste seme alaba lotsa txaarreko. fB Ic III 366. Badua seme alabaren bat atia edegitera. JJMg BasEsc 116. Jaungoikoak seme-alabarik ematen badizu. Ag G 48. Seme alabarik ez dik. ABar Goi 32. Egingo neuke Bizkai guztian be seme-alaba alper bat aurkitu ezetz! Bilbao IpuiB 173. Emaztekia seme-alaba batez erdi egiten dan bezala. Zait Plat 91. Seme-alabarik sortzeke mundu ontatik joatea. NEtx LBB 88.
v. tbn. Etxde JJ 108. Erkiag BatB 131. Olea 117.
azpiadiera-2.1
Idazlea izatea, alde batetik, eta Euskadiko seme-alaba, jaiotzez nahiz bizitzez, izatea, bestetik.MEIG IV 50.
azpisarrera-6
SEME-ALABATXO. Dim. de seme-alaba.
Zuen seme-alabatxoai eskañtzen dizuet liburu au. Arr GB 3. Euren semealabatxuai bateatutea luzatu. Itz Azald 130. Aitak eta amak borondate onez / seme-alabatxuak azi. MendaroTx 166. Ai seme-alabatxuok! Min artuten dozue? Bilbao IpuiB 148. Beren iru seme-alabatxokin etxetik atera ziranean. NEtx LBB 33.
v. tbn. Etxde AlosT 59. Insausti 15. Seme-alabatxu: Euzk 1930, 381. Erkiag BatB 128.
azpisarrera-7
SEME-HAZI. Futuro hijo.
Bere seme-aziak gerria borobilduta, an zegoan gaxoa atadian. Ugalde Iltz 48.
azpisarrera-8
SEME BAKAR. (V-gip; Lar, Añ, H (-kh-)). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. Hijo único. "Unigénito" Lar y Añ. "Igartzen jako seme-bakarra dana" Elexp Berg.
Tr. Más usado al Sur. La forma semakar, que Lhande da como labortana, es en realidad creada por Arana Goiri en 1897 (AG 1465).
Zeru, lur, eta itsaso guztien egillea, / gehiago aithortzen dut haren Seme bakharra. EZ Man II 199. Gure jaun Jesukristo bere seme bakarraren baitan. El 6. Erriko etxandera baten seme bakarragaz ezkondu. Cb EBO 43. Populu haren yabearen seme bakharra zela. Lg II 233. Jainkoaren seme bakarra da Jesu-Kristo. Ub 129. Haren seme bakharra da, eta bakharrik harena. Jaur 358. Ama alargun baten seme bakar illoian zeramatena. Lard 395. Aintza Jaungoikuaren Semakarrari dagokana. AG 1464. Nere seme bakar Leonen berriak. A Ardi 1. Seme bakarra aita bateri kentzen diona. ABar Goi 71. Ahanzten duzu naski seme bakharra naizela? Zerb IxtS 62. Ama alargunak seme bakarrari. Alzola Atalak 45. Beren seme bakar Karlitos ori kotxeko ezbearrez ilda gelditu etzaie ba! TxGarm BordaB 57.
v. tbn. Acto 25. Iraz 4. Lar SermAzc 49. CatBurg 5. Mb IArg I 140. Brtc 197. Añ EL1 207. Gco I 386. AA I 503. JJMg BasEsc 64. Astar II 268. CatLlo 5. CatB 11. CatLuz 3. CatBus 5. Ur MarIl 16. CatAe 4. Aran SIgn 95. Legaz 2. Zab Gabon 39. Arr May 125. Jnn SBi 150. Zby RIEV 1909, 109. Moc Damu 10. Itz Azald 29. CatJauf 2. CatUlz 4. Ag G 220. Alz Bern 51. KIkV 24. KIkG 8. ArgiDL 15. Inza Azalp 15. Enb 104. Etcham 151. Or BM 86. Ir YKBiz 246. TAg Uzt 66. Osk Kurl 20. MAtx Gazt 21. NEtx LBB 85. Uzt Sas 208.
azpisarrera-9
SEME BAKOITZ. Hijo único.
Eramaiten zuten hil bat, bere ama alhargunaren seme bakhoitza. Lc 7, 12. Amaren seme bakotxa naiz. Lazarraga 1144r. Iesu Kristo zure Seme bakoitzaren [...] amoreagatik. Ber Trat 76v. Zure seme bakhotxaren gorputz preziatua. EZ Man II 78 (47 s. bakhoitz). Iesu Kristo aren seme bakotx geure Iaunagan. Cap (ed. 1893), 5. Jinkoaren egiazko seme bakhoitza dela. Bp II 51. Ama batek bere seme bakhoitza galdürik zian. Egiat 237. Jinkoaren seme bakhoitza. Ip Hil 94. Zure Seme bakhotxarekin. Leon Imit III 5, 1 (SP y Mst seme bakhoitz, Ch s. bakhotx).
v. tbn. Mat 55. Harb 63. Tt Onsa 178. FPrS 5. Gç 38. CatLan 11. UskLiB 14. CatS 14. S. bakotx: Arg DevB 134. He Gudu 75. Brtc 18. MarIl 47. CatSal 5. CatR 5. Mdg 160.
azpisarrera-10
SEME BESOETAKO (besotako Ae ap. CEEN 1971, 359). Ahijado. v. besoetako.
azpisarrera-11
SEME EGIN. Dar a luz (un hijo varón).
Legiak manatü zian emazte güziak elizala joan litian xahatzera, erdzetik berrogei egünen ondoan, seme egin bazien; eta hirur hogeien ondoan, alhaba bazen. Bp II 102. Emazteak seme egin zun, ta Sanson izena ezarri zion. Ol Iud 13, 24 (Dv seme batez erdi, Ker seme bat izan, BiblE haurra izan).
azpisarrerakoSense-11.1

( Semea, semeak, etc. egin ).
"Parir hijo, semea egin " Izt 87v.
Donzella daguala semea egin dau. Acto 182. Ama beti birjina geratuten zala, semea egin baño len, seme egikeran eta semea egin ezkero. Cb CatV 68. Semea egin zuanean. AA I 596. Nik bion gelan seme bat egin nuen. Lard 209. Ikusirik semeak egiteari utzi ziola. Ib. 37. Amak egiten ditu non nai bai semiak. AB AmaE 411. Birjina Arantzazukoa, / semea egin duzu. (Ae). A CPV 963. Amak semiak egiten dituzte / leku askotan munduban. EusJok 47.
azpisarrera-12
SEME-ELI. "(S), ribambelle de fils" Lh.
azpisarrera-13
SEME-ERAILE. "Filicida" Lar.
azpisarrera-14
SEME-ERRAIN (Pl.). Hijos y nueras.
Noe bere iru seme-errañekin ta abereakin kutx-ontzian sartu zaneko. Ub 13. Noe, bere emaztea eta oien iru seme-errañak bedeinkatu zituen. Lard 10.
azpisarrera-15
SEME ESPIRITUAL. Hijo espiritual.
Mark saintia, Jondane Petiriren seme espiritüala eta diszipülia. Bp II 118.
azpisarrera-16
SEME ESPIRITUKO. Hijo espiritual.
Nola konsolatu ez nere seme espiritukoa egiten danaren osasun ta bizitza berriarekin! Mc CC 126.
azpisarrera-17
SEME GALDU (V-gip ap. Etxba Eib). Hijo pródigo (solo incluimos los ejs. referidos al del Evangelio).
Ni seme galdua, ta Aita ona besoak zabaldu, ta niri laztan ematera: soñeko berri ederraz janzi, ta semetzat artzera! Cb Eg II 139 (Dv LEd 246 seme galdua). A Jangoikoen seme galduba! Zuzaeta 49. Nola onratu etzuen, Ebanjelioak kontatzen duen Aitak, Seme galdu ta etxera biurtu zitzaiona? Mg CC 139. Seme galduarena egizu: zure paparra joaz, len utzi dezun itzal ederrera itzuli. Munita 154.
v. tbn. Añ EL1 160. Ir YKBiz 298.
azpisarrera-18
SEME GEHIEN. Primogénito, hijo mayor.
Orroaz, odei sabelian / Hegoaren seme gehiena. Hi haiz debruaren seme gehiena. Jnn SBi 155. Oihuka seme gehienak ez ninduen utzi lantegitik hurbiltzera. JE Bur 63. Dohatsu beharrean orai zireztenak, / Gaizki bekhaiztu gabe ausarki dutenak; / Aitak zuek zituzte seme gehienak / Bere Erresumako premu gai lehenak. Ox 70. Seme geiena amabi urteko mutiko gotortua. FIr 132. Etxean ezkondurik zen seme gehienak sei haur ukan zituen. JEtchep 53. Johan, orai Xaberriko seme gehiena. Ardoy SFran 117.
azpisarrera-19
SEME NATURAL. Hijo natural, no adoptivo.
Zerren dan seme naturala aita Iaungoiko biziena. Cap 21.
azpisarrera-20
SEME HONDATZAILE (ondatzalle Izt 98v). Hijo pródigo.
Arako seme ondatzalle Jesu Kristok adierazo ebanak. Mg CO 52. Umiltasun au agertu zuan Ebanjelioko seme ondatzalleak. AA III 525. Seme ondatzallearen parabola. Lard 417.
v. tbn. Inza Azalp 12.
azpisarrera-21
SEME ONGILE.
Baitabere emon eutseen erri onetako Seme Ongilliaren izen ederra. "Hijo benemérito" (1866). BBatzarN 241.
azpisarrera-22
SEME PONTEKO (G ap. A; Lar, Dv (G), H). Ahijado.
Aita besuetakoak izan biar dira euren seme pontakuen zainzaile. Astar I 135. Seme ponteko Infante D. Francisco Fernandorena. Izt C 497. Apaidiña eta seme-pontekoa. Zab Gabon 78.
azpisarrera-23
SEME PRODIGO. Hijo pródigo. v. SEME GALDU.
Seme prodigoa. Lç Lc 15, tít. Seme prodigoak bere falta aithortzean. Brtc 246.
v. tbn. Cap 118. Tt Arima 26. Gco I 409.
azpisarrera-24
SEME UNIJENITO. Hijo único.
Jesu Kristo bere seme unijenito jaunaren baitan. (AN, 1614). TAV 3.2.11. Aen seme unijenito Iesu Kristo gure Iaunegan. VJ 8.
azpisarrera-25
SEME USTEKO. Hijo adoptivo.
Oiek kristau egin gaituzte, Jaungoikoaren seme-usteko. Elizondo KristPE 2.
azpisarrera-26
SEMEZ. "Semez Elorrioarra da, como hijo es de Elorrio" A Morf 391.
Galdetu neutsan nun bizi zan bera, eta semez tolosarra zala, eta urte askuan Galdakaon. Gerrika 131. Bere izena, Ramon Ortuzar, semez Begoñakue. Ib. 96.
azpisarrera-27
SEMEZKO. Filial.
Afekzione bihotzezkoaz eta semezkoaz Iainkoak maite dituen gauzak egiteintugu. SP POB 22. Semezko eskerra agirian eta berorik erakusteko, txalokatu daigun geure obispo jaunaren gizabidea ta aitatasuna. A EEs 1916, 108.
azpisarrera-28
XEME ( (c. sg. A)) (Forma con palat. expr.).
Argatik nere / olerki-xeme / apal au berdin sortu zait. EA OlBe 71. Ori ere xeme onek, zer dan, jasanez daki. Or Poem 548. Berriz emen, xeme? Or QA 119 (pregunta una mujer a su hermano).
seme
<< printzesa 0 / 0 tresna >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper