Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

31 emaitza jainkotiar bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
ere.
Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos. Entre los autores vizcaínos bere (que tbn. emplea el alavés Lazarraga) es la única forma documentada hasta finales del s. XIX. A finales del s. XIX aparece la forma contracta be, que es en el siglo XX mucho más frecuente que bere en la literatura de este dialecto. En un cantar recogido en la crónica IC, así como en dos ejs. de Añibarro (LoraS 152 y 193), aparece tras oclusiva sorda la forma pere; en este mismo contexto algún autor vizcaíno reciente (San Martín (Zirik 61), Anduaga (AUzta 55), Oskillaso (Kurl 115)) emplea pe.
Se documenta además raramente la variante e desde la segunda mitad del s. XIX, por lo general en bersolaris, y frecuentemente junto a ere; la hallamos en Xe 320, PE 74, Ud 69, AzpPr 82, EusJok 112, JanEd II 119, Arrantz 156, Tx B II 187, MendaroTx 49, Mattin 102, Uzt Sas 200, MMant 138 y Ostolaiz 49. La forma 're aparece siempre tras vocal; es algo más frecuente al Sur (v. Bordel 120, UNLilia 13, Mdg 135, Goñi 86, Ag G 236, EusJok 104, LuzKant 141, Ox 164, Tx in Auspoa 24, 154, ArgiDL 32, Yanzi 170, MendaroTx 55, EA OlBe 19, SMitx Aranz 119, Gazt MusIx 119, NEtx LBB 332, Berron Kijote 30, AZink 48, Insausti 100). En DFrec hay 7.729 ejs. de ere, 3 de bere y 317 de be.
Etim. La forma originaria es bere, en último término igual al bere posesivo.
sense-2
1. (gral. (no V); SP, Urt I 62, Lar, Añ, Gèze, Dv, H), bere (V; Lar, Añ, Dv (V), H), be (V; H), e (V-gip), pere , pe , re (V-gip). Ref.: A (be, bere, ere); Bon-Ond 171; Lrq; Asp Leiz (ezeze); Holmer ApuntV 15; Iz Ulz; Etxba Eib (bere, ere); Elexp Berg (be, ere, re).
También; (en oraciones negativas) tampoco. "La forma común en Eibar es be, y ere se dice a veces imitando a los de Elgoibar" Etxba Eib.
Gram. Partícula enclítica que se emplea para destacar en una afirmación o negación --ya expresada o implícita-- un nuevo elemento al que también afecta dicha afirmación o negación; equivale a 'también' en las afirmativas y 'tampoco' en las negativas. Se emplea además en oraciones que sirven para enfatizar la inclusión de un elemento en una afirmación o negación --no necesariamente expresadas anteriormente--; equivale entonces a 'hasta', 'incluso' (afirmativas) (p. ej., Nik orduan egin nuen parrezantzoa Baxatxurron ere entzun zezakean, A Ardi 33) y 'ni', 'ni siquiera' (negativas) (p. ej., Gauza aphurra zen [...]. Baiña hura ere, ttipiago bazen ere, etzuen erdietsi, Ax 598 (V 384). Está seguramente relacionado con este último valor el uso facultativo de ere en oraciones negativas detrás de ciertos pronombres, adverbios y sustantivos: ezer, deus, inor, inon, inola, bat, fits, tut, ja, etc. (q.v.). En el caso de behin ere (q.v.), ere es obligatorio. El uso facultativo de ere tras baino corresponde tbn. sin duda a dicho valor enfático.
Ere se puede emplear, a modo de refuerzo --y por tanto facultativamente--, detrás de ciertos adverbios: oraindik, berriz, beti, benturaz (q.v.) y otras palabras y expresiones: baizik, nonbait, bada-ezpada, zer gerta ere, etc. Forma parte además de un buen número de expresiones: izan ere, batez ere, hain zuzen ere, denik ere, inondik ere, atan bere, izaitekotz ere, ondo ere ondo, etc. (q.v.).
Se coloca, en su uso más corriente, inmediatamente detrás del sintagma u oración al que afecta. De forma excepcional puede aparecer desplazado de esta posición enclítica: Erraiten derio nigarrez eta ere hasperenez. Arch Fab 157. Halazaliak eztira beraiñez bihotz mardo. Ere haurraren eta galüparen ikhustiari, kolera gaintitü zeron. MaiMarIl 118s. Aizeria bestera, dana da tranpia [...] / Tranpian ere dakust oraintxen mirua. AB AmaE 410. Min hau xangrea balitz!... Bainan, ere, hala ez balitz! Barb Sup 34. Ezen bortitzago bizi moldea, bortitzago ere da, gazte batentzat bereziki, presondegitik ateratzeko gutizia... Ardoy SFran 88s. Cf. H: "Ere est parfois prépositif, mais alors il remplace are (partic. prépositive). Ere hainitz sainduk erraten dizie, même, de plus, plusieurs saints disent (AR)". Para desplazamientos a posición post- o interverbal, así como para oraciones en las que el verbo es el elemento destacado por ere, v. infra.
Para su uso en oraciones afirmativas ante vb. fuerte con prefijo ba- o sin él, v. 2 ba-. Para ERE BAI, ERE EZ v. infra. Para las oraciones del tipo bai... ere, baita... ere, ez... ere, ezta... ere, v. baita, ezta, etc. EGLU III 35-53 trata de manera exhaustiva el uso de ere.
Azkue señala su diferente pronunciación respecto del bere posesivo: "El primero [el posesivo] es barítono, se dice bere; el segundo es polítono, se dice berè".
Gomez andia zan arren, / An zan Presebal bere. (Cantares de la quema de Mondragón). TAV 3.1.7, 83. Zaldibarrepere parte dabela. IC I 555 (en otra vers., II 185, Zaldibarrek pere). Orduian ere bere eskuian dik grazia guzia. E 99. Zegati ik Silverori on eretxi baeutso, Silviak bere niri ezin ukatu eidan neure remedioa. Lazarraga 1152v. Bizkaitikan bere akonpañatzen debe. (Cantar de Bretaña). ConTAV 5.1.1. Bilbao, an bere dongeak birao. RG 61. Ni il azkero bere, idiok exar daie. "Después de yo muerto también". RS 452. Aiphatuez berze alde badik berzerik ere. EZ Man I 28. O Iesus Krist hillen ere bitz arazitzaillea. EZ Man II 81. Den iustuena ere, egunean zazpitan erortzen da. Ax 463 (V 301). Orai ahalkez ere bururik ere ezin ailtxatuz. Ib. 383 (V 251). Arrazoin dut eta arrazoin ere handia hetaz mintzatzeko. ES 116. --Nor dira negargilleak? --Atsegin, zillegiak ere, uzten dituztenak. CatBurg 45. Bizi zireno, nahi gaberik ere, erortoki izanen zira khanbiamentiari. Mst III 33, 1. Ni-pere jasoko dot sarri nire biotza Jesus gana. Añ LoraS 152 (193 guk pere). Zertan gauden ere, begiratu gabe. AA I 499. Bekhatorei berei ere, [...] urrikalmendurekin behatzen deraie. Dh 235. Zuen aitak badaki, eskatu ere baño lenago, zuek zer bear dezuten. Lard 383 (cf. baino ere). Faraon etzan onela ere bigundu. Ib. 68. Jazteko ere, zuk ez batere gastuari begiratu. Bil 87. Ez lukete nehork hitzik ihardestea ere merezi. HU Zez 107. Goiko Jaunaren erabagiak / Zuzen be zuzenak dira. Enb 66 (v. tbn. bere ib. 62). Erdi debalde be iñok eleuskio erosi gurako. Eguzk GizAuz 55. Etzunaten atera Diputadu txar bat ere. Or QA 82. Gero asi nintzan irri egiten ere. Or Aitork 15. Edozein modutan ere, gure galdekizun onentzat bi erantzupen zeuzkaten. Vill Jaink 40 (cf. infra (2)). Min ematen dit entzuteak ere. NEtx LBB 44. Ni be bategana urreratu nintzen. Gerrika 17. Egia ere da, bai, Basagizon Ona kristau mixiolariek aurkitu zutela. MIH 167.
(En diversos tipos de exclamaciones; tienen en común la elipsis de varios elementos de la frase). "Au da zantarra be! ¡Pero qué cochino es! Ori da bastoa be!" A Apend.
Naigaberen bat emon aldeutsugu? --Ez, andrea, esatea be! Ag Kr 158. --Emen dek bera. [...] --Azkenean ere! Alz Ram 107. Sartu... bañan onelako zikin etorriko itzan ba? Zer esango duten ere. Lab EEguna 95. Berrogei ta bost metro luzekoa atera dute [piñu] bat. Sinistea ere! Munita 116. Bai zera! [...] Zuriñe ondo be ondo ezagutu ezpaneu ere! Erkiag Arran 74. Askotaz obeagoa zan bestaldekoa. Esan bearrik be! Bilbao IpuiB 63. --Zer dala-ta? --Ara; esango neuskizue. Baiña, ez; enoa esatera. Miñen bat emoteko be! Ib. 83. Zer zozokeria! Orrelako galdera egitea ere! Vill Jaink 19. Badaki ba berak ere etzaiola nehor jotzen hasiko, ahalgez ere! Xa Odol 51.
(Con verbos; para nominalizaciones y oraciones subordinadas v. supra).
a) (Con el vb. como elemento enfatizado).
(Inmediatamente tras la forma no personal del verbo, en oraciones afirmativas y negativas).
Tr. Este orden es casi general ya desde los primeros textos.
Iautsi izan den hura bera da igan-ere dena zeru guzién garaira. Lç Eph 4, 10. Eztu nahi bertze gauzaz nehor mintza ere dakion. Ax 341 (V 227). Asko baita aditzera emaiteko, bizitzen bezala hiltzen ere dela. Ib. 216 (V 144). Eta hartakoz ardüra dütü tristeziak hetarik hürrüntzen denian, koleratzen ere da arhinzki. Mst I 6, 1. Ez dio beti behar den begiz Jangoikoari begiratzen ta esan ere oi du: [...]. Mb IArg I 229. Nere kriadu serbitzarien artean artuko eznuen, begiratuko ere eznion. Cb Eg II 152. Etziren gelditu haren zehatzetik hiltzat utzi zuten arteraino: hillen ere zen burreuen eskutan, ez balu, mirakuilluz, luzatu bere bizia. Lg II 272. Konfesatzen ere dira, bai; baña aurrera esan diran paltak. Mg CC 162. Esan diteke ta esan bear ere da [...]. AA III 607. [Dantzaak] ez dira kenduten, ta etxuria daukanez, kenduko bere ez dira guztiz. fB Olg 154s. Baditeke lorifikatzen ere diren agerian bere konduita laidostagarriaz. Jaur 108. Ea lotsatzen ere etzan farragarrikeri aek iñork entzutea. Izt C 164. Erregea errukitu zan, eta ez leku eman, ezen, zor guzia barkatu ere zion, eta joaten utzi zion. Lard 411. Gogo hobearekin jaten dute orduan; edaten ere dute gehiago. Dv Lab 276. Ezkinela abiatzen ere ahal Jesusen ondotik. Jnn SBi 33. Eztabe nai entzun be nire izena. Echta Jos 151. Laster maitatu ere, harek, Alduda. JE Bur 156. Egin oi izan da ta egitten ere da. Inza Azalp 17. Kantuño horrek zintzurra erlastu ere daut. Barb Sup 25. Apaizari agindu izan zion, mutilletako batzuk, Azpeitiko saillera aldatzeko, ta kendu ere ba zizkion. Or SCruz 90. Ikuitzen ere baldin badezu / gaizki ibilliko zera. Tx B I 147. Begiak zerura goratzen ere etzan ausartzen. Ir YKBiz 343. Berak ez zituen bakunak besteak baino gehiago ez gutxiago erdeinatzen. Lehenago, maite ere izan zituen. Mde HaurB 11. Begiratu zidan, bai, ta azkenean etorri ere zitzaidan. Ibiñ Virgil 66. Batzutan nortzen ere dituzte Zuzentasuna, Bakea, Egia, Urrikalmena. Lf in Casve SGrazi 8. Batzuetan, nola ez ba, erdararen hosinean amiltzen ere da, erdararen itzuri dabilela. MIH 345.
v. tbn. Elsb Fram 155. Larz Senper 50. Mattin 84.
(El aux. con el pref. ba-).
Eztu sainduén nezesitatea suplitzen solament, baina abundatzen-ere badu. Lç 2 Cor 9, 12. Iainkoak eztituela solament kreatu ukhan gauza guziak, baina rejitzen eta gobernatzen ere badituela. Lç Ins G 2r. Zeren baldin bide bezala Iainkoa onhesten badugu, zerbitzatuko ere badugu. Mat 123. Inguratzen dute, tentatzen dute [...]; eta peril da, zenbait desespera arazitzen ere baduten. Ax 558 (V 357). Jakiñ ez ezen, irakurri ere badet oarrez ta arretaz. Lar, carta a Mb 277. Arzen dute bekatua utzi ta onzeko zerbait asmo ta nolerebait onzen ere badira. Mb IArg I 239. Bearbada konfesioan aitortuko ere baditu. AAIII 609. Bekhatu egin badut, konfesatu ere banaizela. Dh 129. Eta izan ere badaitekea? Gy XI. Oñaze andiak ematen ziezten, eta asko iltzen ere baziran. Lard 70. Kapitaina beldurtu zen eskuetarik kenduko ere baziotela. Jnn SBi 140.
(Tras el aux., en oraciones afirmativas).
Berrets diotzotzu ere leheneko graziak. EZ Man II 68. Lertu nai dute ere abere guztiak farraz. It Fab 127.
(Tras el aux., en oraciones negativas).
Eztira ere deskorteski mesprezatu behar. SP Phil 327.
(Tras verbos fuertes).
Amorio garbiak, [...], indar gehiago behar luke eta du ere, [...] amorio higuin, hats, lizunak baino. Ax 489 (V 316).
(Tras la forma no personal, en oraciones con egin reforzando el verbo enfatizado).
Tr. Este uso se documenta en el s. XIX en los vizcaínos J.J. Moguel, Uriarte, Arrese Beitia y D. Agirre; en el siglo XX es frecuente su uso entre guipuzcoanos y vizcaínos.
Beriala sinistuten dabee, ta mudau bere ez dala egingo mutilla. JJMg BasEsc 249. Egin eutsazan emakume galduari agiraka garratzak, bere lotsabagakerija, nekez entzun bere egiten dana gaitik. Ur MarIl 28. Ezin dot jarrai zerren errendu bere egin nazan. AB AmaE 134. Izen ori oraintxe artean entzun bere eztot nik egin. Ag AL 137. Joxepantoni zijoan apaiñena ta tokatu ere alaxe egiten zitzaion. Urruz Zer 44. Etzioten begiratu ere egin. A Ardi 122. Esan be egin neutsen. Kk Ab II 185. Susmau be egin barik. Otx 5. Ni lotsatu ere egiten naiz. Ldi IL 157. Galdetu ere egin zioten: [...]. Ir YKBiz 113. Asmatu ere egiten zituten aldian aldiko. Or Eus 63n. Allandek etzun aitatu ere egin etxean. Etxde JJ 40. Gurean marra iragan ere egin zela esango nuke. Vill Jaink 162. Bi mintzaira arrotz, / mintzatu ere egiten ditut behartua naizen oroz. Xa Odol 28. Batasun aldera irauli ere egin zen, ixuri ez ezik. MEIG V 134.
(Expresiones enfáticas del tipo badakit jakin ere; además el participio seguido de ere puede ir precedido de complementos).
Tr. Frecuente en textos vizcaínos y guipuzcoanos del s. XX.
Bera izan zan izan be, aurrenengo eta kementsuen ibilli zana. Euzkadi 2-II-1929 (ap. Alt Erderismos Eusk 1929, 201). Gogozko barriketia lakorik eztago, egon be, nekia uxatuteko. Kk Ab II 145. Eman ere, nik eman nion bide ortarako. Etxde JJ 253. Alderdien bear, ukan ere badugu. Or Aitork 179. Olantxe urten oi dabe urten be, atsegiñaren itur-burutik eresizko iturriak. Erkiag Arran 149. Idazlea ezagutu ere an ezagutu zuen. Zait Plat 17. Egiñ ere, berberak aitortzen digunez, bere "izarraren leraz" egin baitzitun. Gazt MusIx 63. Jakin be ez ekian gitxi gero berak! Alzola Atalak 110. Gertatzen bait-zaizkie gauzak eta gauzak zaldun ibiltariei, eta aiñ miragarriz ta ustegabean gertatu-ere. Berron Kijote 91.
b) (Referido a otros elementos de la oración).
(Inmediatamente tras la forma no personal del verbo, en oraciones afirmativas y negativas).
Eta munduaren finerano hala izanen ere da. Lç Adv ** 7r. Bada haren langile garelarik, othoitz egiten-ere badrauzuegu, eztuzuen alfer Iainkoaren graziá rezebitu. "Nous vous prions aussi que". Lç 2 Cor 6, 1. Othoizturen ere ditut hekin begirailleak. EZ Man I 124. Damu hartuko dut egin dudan ofensaz, enseiatuko ere naiz haren erremediatzera. SP Phil 217. Eremuan mundu bat badut / Zu enekiñ zarenean; / Ene esparantza zaitezke / Hiltzen ere naizenean. Gç 169. --Jinkoaren maniak eztireia hausten egitez, eta erraitez baizik? --Hausten ere dira gogoaz, eta nahiaz. Bp I 104. Beraz, dalarik San Agustiñ guztiak baño argiago, izango ere bada beste guztiak baño Santu andiagoa. Lar SAgust 12. Tristetzen da, hasperen egiten dü eta orazione erraiten ere badü ordian. Mst I 12, 2. Hau aditu duten apostol bik esan ere dute ametsa dela orien esana. Mb IArg I 275. Asko ez baliz bezala / mirari ain andia, / ipiniko ere dezu / ordeazko Artzaia. GavS 30. Ta eman ere badiozkae eriari, ongi badagoka, leneko bere osasuna. Ub 214. Apoloniusek agerrerazi ere zian Akhiles bere thonban hogeitasei zehe handitarzün ziana. Egiat 172. Egiten ere diotzotzu aginzak. Mih 50. Miletan murmuratu ere naiz zure probidentzia amultsuaren kontra. Brtc 203. Jangoikuak eragozten dabenian pekatu gauzaren bat, eragozten bere dau jartia pekatu egiteko peligru ezagutuban. Mg CO 127. O nere Jangoikoa! maitatzen zaitut gauza guzien gañean [...]. Maitatzen ere dut nere lagun projimoa.CatAN 73. Batzutan gerthatzen ere bada [...] arima hantustez ta bere buruarendako prezamenduez gizentzea. Dh 57. Ogijaren izenian aituten da bizitzia iragoteko biar dogun guztija [...]. Aituten bere da erropa, edo soñekua. Astar II 260. Etxe andra onek berak jarri ere zeban Donostian Jesuitaen dakiregia. Izt C 477. Sinistuten dot [...]. Sinistuten bere dot, Elexa Ama santeak irakasten deustan guztia. CatBus 54. Aditu ere badiogu: Nik ondatuko det eskuz egindako Eliza au. Lard 446. Erran ere baditake badela laborarien artean eraile txarrik. Dv Lab 65. Eta erraiten ere deiküie Mariak lehia handirekin ezagüterazi zeiola Josefi Jinkoari egin zian Birjinitatezko botoa. Ip Hil 65. Gaurkoak bezalako izialdura eta jostetek khalda eman ere daukute. Barb Sup 126. Berinazko beranda bat agertzen ere daukulakotz bidearen gainera. JE Ber 55. Urmael batean, ura denik eta gutxiena igitu baledi ere, berez geldi dagon eguzkia igitzen ere dala dirudi. Or QA 171. Jaun ertorak irakurri ere zauzkigun [...] parte hartu zuten guzien izenak. Xa Odol 89. Irakurle argiak ikusiko ere du eskularru leunez tratatu ditudala maiz aski. MIH 371.
v. tbn. Lg II 136. VMg 23. MarIl 10. It Fab 17. Aran SIgn 58. Legaz 27.
(Tras el aux., en oraciones afirmativas). Altube (Erderismos Eusk 1929, 199s.) consideró incorrecto este uso.
Ofrendatzen derauzkitzut oraino jende deboten desir on guziak [...]. Ofrendatzen derauzkitzut ere bakezko othoitzak. SP Imit IV 9, 5s. Aithortü behar dügü ere gure konzentzia edo barakindiari traidore giradialarik dügüla bihotzian haiñbeste azi gaizto manirtera üzten. Egiat 232. Uhar hazkarrenez naiz ere burlatzen. Gy 172. Baña sinis nazazu ere beti zu alabatzen dagokizuna [...] zure etsaia dala. Arr GB 90. Eta utzi zuen ere eskuskribatua bere doanditza edo panejiriku eder bat. Aran SIgn II. Etorri zitzaigun ere erri artan arkitzen zan Españiako bize-konsula. Zab Gabon 55. Lenbizian ikaratu zan zerbait Anton-Zurrut, baño pitxer bat bota, eta aize batzuek atera zituanian soñu-joaz, bota zion ere Mari-Andresi bertso bat era onetan. Urruz Urz 50. Berdin aise izanen zaut ere frogatzea bigarrena. Elsb Fram 131. Akta horiek egin ditazke ere bertze hitzez. CatJauf 20. Aditzen dugu ere eskualdun phestetako lumazko gudu hori nork zuen bethierekotz ezarri Eskualdunen artean. JE Bur 143. Ikasi zuen ere meatzeko burua salatua izan zela. FIr 148. Larre-zerriek, ezkur ta gaztain, / artzen dute ere aragi. Or Eus 74. Hamekagarren mendeak ekharri zuen ere Elizarat Hongria. Zerb IxtS 103. Orduantxe igarri zion ere bere iru senideak alkarren antzekoak zirala. Etxde JJ 243. Santuak berak aitortzen du ere barne-gertari esaneziña azaltzeak dun korapilloa. Gazt MusIx 165. Hortarik ari bazira, kalte egin duzu ere bertze asko jenderi. Larz Senper 36. Gogoan hartu behar dugu ere eta bere egiazko indarrean neurtu, euskararen sarrera, lehen, agerian nahiz isilean, debekatuak zituen toki, ataka eta barrutietan. In MEIG VI 44.
v. tbn. Bv AsL 114. Jnn SBi V. HU Aurp 96. Ox 72. Ardoy SFran 62.
(Tras el aux., en oraciones negativas).
Ez dugu ere nahi egin dakion minik gutiena. Lg I 270. Eztu ere Eliza-gizonak ofiziorik batere erraten. Dh 265. Ez naiz ere gauza eder handietan ebili. In Hm 170. Ez diteke ere nitzaz urriki. It Fab 224. Etzuen ere hartuko gezurti baten ganik legetan gogorrena. Hb Egia 7. Etzuten ere etsitu aditu zutenean san Benoat etzela etxean. Jnn SBi 106. Hura ezpeita izan sorzarozko bekhatiaz khozatürik, eztütü ere haren ondorio gaiztoak igurtzi. Ip Hil 33. Ez dogu bere aztu bear españatarrok, [...]. Itz Azald 74. Etzuen ere an miraririk asko egin. Ir YKBiz 193. Ez dut ere uste Barojaz esan daitekeenik. MEIG III 144.
(Detrás de verbos fuertes).
Anhitz gauza banuen-ere zuei skribatzekorik. Lç 2 Io 12. Ofizio gaitzena duk ere itsasokoa. EZ Man II 129. Hala dio ere ebanjelioan espiritu saindiak. Tt Onsa 124. Etzien ere bere artian deüs berhezirik. Bp II 75. [Sua] badizeka bihotz oni barrendik eta kanpotik, [...]. Badizeka ere beregandik kanpora. Lar SAgust 13. Tenpluan berean, eta arkaren hurbillean zuen ere bere etzantza. Lg I 252. Dago ere egia zela. Egiat 174. Eztago ere obligaziorik agerzeko. Mg CC 108. Ongi liteke ere adiskide prestuek patu bat egin balezate. Dh 74. Dinogu bere, Aita guria. Astar II 252. Bazakarren ere denbora berean / Urthe askoren karga zama haren pean. Gy 5. Begi ederrak dituzu ere. Bil 52. Diote ere predikatu nahi duzula. Laph 149. Badakizu ere eztudala nahi atseginik mundu huntan. Jnn SBi 152. Bazuen ere, erran behar da, nor eta zer aipa. HU Aurp 109. Gauza ziurra da bere, ez dagoala pekaturik. Itz Azald 154. Eztauzkagu ere arlo astuntzat eguneroko esne jeisteak. Ag G 152. Badakik ere Kattinekin ezkondu nahi ziela. Zub 63. Zertako ez ditugu ere bi sabel? Barb Leg 66. Aize baduk yare, / baduk ere elai. Ldi UO 30. Gogora dakarte ere nagusi arena. Or Eus 282. Badator ere haien artetik surmur ezagugaitz bat. Mde Pr 117. Or daude ere goiko izarrak. Vill Jaink 43. Baziren ere bekatorosak, "boketa" eder baten egiteko gaia. Ardoy SFran 193. Izena duen edozerk izana ba omen du ere. MEIG VIII 112. Ez dakit ere ongi ohitura aldatze hori zerk ekarri duen. MIH 246.
v. tbn. Hb Esk 98. Zub 74. Zait Plat 119. Anab Aprika 8. Xa Odol 58.
sense-3
2. (Lar, , Dv, H), bere (Lar, , H).
(Detrás de una oración condicional forma una oración concesiva. Incluimos aquí las construcciones de participio con -(r)ik y de -(e)la(rik) (con verbo conjugado), aunque en algunos casos el valor concesivo no es del todo claro. Para las oraciones con participio + -ta (-da) v. infra ).
"Aunque, ere, bere. Pospuestos" Lar, Añ. "Quoique" Lrq.
tradizioa
Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos. Cf. HALA ERE, HALARIK ERE, HALA (TA) GUZTI(Z) (ERE), GUZTIAGATIK ERE, GUZTIAZ ERE.

Zu gaztia bazir'ere, adimendu hon duzu. E 217. Orain negua bada ere / etorriko da udea. (Azcoitia, 1566). FLV 1991, 289. Munduan direan rikeza guztiak emun baleustae bere, ezin geiago artu nei. Lazarraga 1147v. Emanak emanik ere, franko gelditu baitzeien. Ax 229 (V 153). Arratsean urrezkoak badirudite ere, ez naute betetzen. Lar SAgust 3. Biak, seglare zirala ere, relijiosoen bizitza egin zutenak. Cb Just 5. [Pekatua] eragozten eztienak, artarako kargua eta obligazioa duelarik ere. Gco II 6. Juizijoko egun artian zeruban sartu ezbalira bere, [...] Jaungoikua ameetiari ez eutseen itxiko. fB Ic I 16. Aberastasunarik nai ez dutenak, txipiak izanik ere. Legaz 53. Txit biotz oneko zala ere, asarrekor zan. Or Aitork 228. Zaldun batek ezin dezake bere hitza atzera har, emakume bati badio ere eman. Mde HaurB 33. Esteberen anaiak egin aitorra aintzakotzak artu ezik ere [...], beste artzaien aitorrak ontzat jo bearrekoak ziran. Etxde JJ 194. Gero asko edan gabe ibiltzen bagiñan ere, orduan igual geitxo ere batzuek, tamalez. BAyerbe 30. Gauzarik bildurgarriena bazan be, ezin itxi. Gerrika 23.
azpiadiera-2.1
Begiraturen naiz, munduko diru guziak izatekotan ere, hedatzetik eskua erregeren semearen gainerat.Lg I 316.
azpiadiera-2.2
Ezen berak ez badu maite ere, ez du jasango berea zelako gizona beste batena izatea. Mde Pr 174.
azpiadiera-2.3
(En oraciones concesivas con ere precedido de participio con -ta (-da) y de participio seguido de (e)ta (da). El valor concesivo de algunos ejs. puede ser dudoso.
tradizioa
Tr. Propio de la tradición meridional; hay tbn. un ej. de Mattin.

Zerura joan edo ill ta ere, bizia bezala zegoen. Cb Just 126. Ekusi zuen belar jaten ta jaten hari ta ere, beti arkitzen zirala igar ta mear. Mb IArg I 392. Lenengo lekuan ezin, naita ere, enzun dezakeanean [meza] . AA II 49. Baina gabak ordubak emonda bere, ez dira palta, ez plazaan ta ez bideetan neskaak. fB Olg 72. Okerrenera jo eta ere, anaia dezu. Apaol 110. Gura ta be, alegiñak eginda be, ezin eban iñok euki [...]. Kk Ab I 51. Izan dezazken gauza guztiak eskeñi ta ere, eziñ eskeñi zorraren berdiñekorik. Inza Azalp 62. Goizean euria ikusi duelaik / arras kontent omen zen: / bestara jin eta ere / etzuela lanik galtzen. Mattin in Xa EzinB 115.
azpiadiera-2.4
(Colocado, a modo de refuerzo, detrás de oraciones concesivas con -arren o -gatik ).
Ifernuko penetara kondenatua egonagatik ere, bada Elizan behar den erremedio guztia. Mat 72s. Zenbait huts eta falta izanagatik ere, badirudi ezen [...]. Ax 17 (V 7). Izan arren bere gu milla bider esker-baga gaisto okerrak, [...] amorez beterik zatorkuz. LoraS 50. Neskatxak ez ukhana gatik ere xede gaxtorik, [...] asko eta asko bekhatu eragin dezake. Dh 73. Egiten dabe pekatu [...] aginduten badeutsee euren krijadubai jaijegunian biarra egiten, eurak egin ez arren bere. Astar II 67s. Euren jakituria andia izan arren bere. Itz Azald 194. Zuk nai izanarren ere zer? Etxde JJ 36. Adinean harat joanak izana gatik ere, elgarrekin solastatzen ziren. JEtchep 51. Gaia berez oso ona izan arren ere, era arrunt gordin eta nabarmenean azaltzen digulako. MAtx Gazt 60.
azpiadiera-2.5
[Aizea] poparean ezarren ere, lagungarri izaten ebenetan, pozarren ibilten ekien. Erkiag Arran 78.
azpiadiera-2.6
(Detrás de sintagma nominal con -gatik formando expresiones con sentido concesivo).Cf. ere expletivo detrás de -gatik: Ikhusia da aphur bat gosta behar dela Jesu Kristoren uztarri sakratua kharraiatzeko; horren gatik ere salbatzaile amultsu hark bere zerbitzua deitzen du uztarriaren izenaz. Dh 200.
Ez dezazula enzun niholererako balaurrik, ez mandatu ixilik, zer nahi aitzekia gatik ere. He Phil 306. Ongi jainkotiar izana gatik ere, bagina ere estaturik sainduenekoak, aphez, fraide, serora, horiek oro gatik ere ez gare gehiago bekhaturik ezin eginezko estatuan. Jaur 133. Hainbertze oinhazeren gatik ere egundaino bezein hazkar zagola bere giristinotasunean. Jnn SBi 151. Aitortu behar da Kornubiako jende komuna oraindik ez doala inglesa uztera, berpizleen ahalegin bihoztoi guztiak gatik ere. Mde Pr 263.
sense-4
3. (G, L, BN, S; SP, H). Ref.: A; Lrq.
(En expresiones con pronombres interrogativos del tipo nork (non, noiz...) ere ... bait- o -(e)n 'quienquiera (dondequiera...) que').Cf. oraciones subordinadas en las que ere simplemente refuerza una conjunción: NOIZ (ETA) ERE, NOLA ERE: Eta nola ere ahoz aho / Berria jin beitzen handiago. Arch Fab 135. Zonbait egunen buruan, noiz ere iduritu baitzitzaion amari adimendua ethorrixea zuela semeak, erran zion: [...]. Barb Leg 146. Cf. nolanahi dela (ere), zer gerta ere, zer hel ere.
tradizioa
Tr. Empleado por autores septentrionales de todas las épocas. Cf. infra el uso de zein ere... -(e)n en la tradición meridional.

Hirur gauza albaditu ehork ere egiaz, / Nola ere hil baitadi, doha salbamenduian. E 41. Zertara ere aplika baikaitez, behtiere gure fin eta intenzione prinzipala den hire beldurrean bizitzera. ABC A 8r. [Ama Birjinak] nori ere eta nork ere behatzen baitzioen hari, [...] garbiki bizitzeko nahikunde handi batzuk pitzten eta emaiten bazerautzan. Ax 365 (V 241). Lehen zer izan baita ere, azken finean, [...] berthutean perseberatzea, irautea eta hartan akhabatzea. Ib. 457 (V 297). Noiz ere bainaiz / hauzaz orhitzen, / zin zinez, / baniz hil-naitzen. O Po 17. Bederen ematen darotzut / zer ere bainaiz gustia. 117. Nork ere ahalke baituke haren ohoratzera jenten aitzinian, hark ere ahalke dükiala [...]. Bp I 125. Zertaz ere gizonak egiñ baitu bekhatu, hartarik beretik izanen du pena. Ch I 24, 3. Dabit errege seinduak, zenbat ere baitzen ongian finkatua, bere burua galdua zaukan. Dh 96. Manu harrek ekhartzen zuen nongo ere baitzituen batbederak bere aintzinekoak edo arbasoak, eta, han behar zuela eman eta harrarazi bere izena. Jnn SBi 10. Nun ere baita, eta den tokian, ez du bihotz-min ttipia behar. HU Zez 16. Milesker, arima onak, nor ere baitzaizte! Barb Leg 126. Zertan ere ari baitira, heien leku bilakatzen da antzokia. Lf in Casve SGrazi 12.
azpiadiera-3.1
(Con -(e)n ).
Baina, zer itxaron zuen ere, aita besoetakoak agurtu zuen ohi zuenaz. Mde HaurB 45.
azpiadiera-3.2
Gogoan zer bazuen ere, han erran dituenak ez dire gaizki.HU Aurp 179.
azpiadiera-3.3
(Lar, Dv) Oraciones del tipo zenbat (zein) ere... bait- y zenbat (zein) ere... -(e)n (estas últimas en autores guipuzcoanos --recogemos ejs. de todos los autores meridionales--; también en Oihenart y Pouvreau: zein ere... -(e)n). Tienen a menudo un valor concesivo. "Quan grande eres y largo, no lo alcanzarás, zeiñ ere zeran andi ta luze, eztezu iritxiko" Lar.
Zenbat ere zu hilltzera baitzare etsitua, / Agien du berreturen zure egunen kontua. EZ Man I 50. Ez, hurrentzen nizanean, / Zein ere den ikertzerik, / Ez behin ere gogorik, / Niri hunki egitekorik. O Po 21. Eztezazula niholatako mandaturik enzun, zein ere aitzakiagatik nahi den. SP Phil 305 (Pouvreau lo emplea con nahi den como verbo, salvo en Imit III 30, 5: Zein ere dohain konplirik baita, guzia ene ganik da). Bat-bedera zein ere herritan eta jenderen artean haurdanik hazten baita, hango hitzkuntza hartzen du. ES 385. Ala beikira desditxatü, hula phausialat nahi bagira arrimatü, [...]. Zunbat ere, gure bizitze orotan, saintütarzünaren herexarik bat ere ezpeita ageri. "Cum necdum appareat" . Mst I 22, 7 (SP ikusirik eztala, Ch ageri ez den arren, Ip eztügülarik). Baña zein ere andiak liraken irabazte oriek, ez lukee pits bat balioko. Mb IArg I 161 (304 zenbat ere). Ciceron tristea, lurreko onragatik, bere erretorika guziaz zeñ ere zan, ta lenago alegin guziaz prestaturik zeñ ere zegoen, alere [...] utsegiteko bildurrak beti. Cb EBO 59 (47 zenbat ere). [Jonathas] etzitzaion batere bekaxtu Dabiti, zenbat baitzen ere arrotza. Lg I 280. Zenbat flako bai zare ere, zerbitzatu gogo duzun Jainkoak borthiztuko zaitu. Brtc 174. Zenbat ere txikiak dirudien pekatu arin benialak. Ub 211. Bere odoletik Mesias sortzeko uste guzia galtzeak zein ere atsekabe andia eman zion, are andiagoa artu zuen [...]. Lard 137.
v. tbn. Dv LEd 72 y HU Aurp 158 (zenbat ere). Jandarmekin berekin ez zinintazkela hurbil heien ganat, zenbat ere baitzira jaun komisarioa. JE Bur 195. Zein ere ondasun ugariak dituen batek, gizonaren bizia eztago ondasun asko izatean. Ir YKBiz 279. Ez dago gizonaz etsitzerik, zein ere galdua dirudien hondamendian barrena. MEIG I 195.
azpiadiera-3.4
(Refuerza pronombres interrogativos (nork, nor...) en función de relativo).
Juan zan Perusara, nun ere arkitzen zan [...] Ugolino kardinal jauna. Bv AsL 189. [Orrien] erdiak erlijiosoari eman ziozkan, nork ere, ziran guziak apurtu eta putzura bota zituen. Arr May 171.
sense-5
4. (En oraciones negativas, tras pronombres indefinidos como inor, ezer, o adverbios como inoiz, inola, etc.). "(No faltó alma) viviente, iñor ere faltatu etzan" Lar (v. tbn. Añ). "Ninguna cosa, ezerere, ezerk ere, ezerbere, ezerkbere" Ib. "Iñork ere baldin badaki" H. "Inorrena bere ezta egin biarra nirea baxen" Ib. "Ñórere eztiáun, no hay nadie" Iz R 311.
tradizioa
Tr. De uso gral.

Ehon ere ehor ere eskapatu gaberik. E 51. Eztakizkión gehiagorik minza izen horretan nehori ere. Act 4, 17 (Ol iñori ere; He nihori gehiago, TB, Dv nihori). Eta eztidedila yorere atra mezatik bedeizioa errezebitu bage. Ber Trat 98r. Bat ere, eta nehoiz ere, bekhaturik egin gabe egoiteko gogo deliberatua. Ax 464 (V 301). Nihortaz ere etzuela erakutsi hanbat sentimendu. ES 164. Bere buruaren beldur izan behar du nihoren ere baiño gehiago. Ch III 53, 2. Zeren ezpeita ihurere maküla gabe, ihurere karga gabe, ihurere besteren mengua eztenik. Mst I 16, 4 (Ip ihurere, Ol iñorik; SP, Ch nihor). Alako errege nork izan naiko luke? Iñork ere ez. Cb Eg III 333. Artu zuan asmoa bekaturik batere, iñon-ere ta iñoiz-ere ez egiteko. AA III 510. Inori bere esan baga. Astar II 182. Ezingo ete da aldatu? Inoz bere ez. Ur MarIl 38. Davidek iñoren ere bildurrik etzeukan. Lard 204. Ez zien ihurere ediren hurak etxen hartü nahi ükhen zütianik. Ip Hil 89s. Txardina saltzailiak orai luxereki / ihurate ezin jinez, untsa elgarreki. Eskual 20-3-1908 (ap. DRA). Elurra ari zun eta iñon ere lurmenik ez. Or SCruz 59. Ezin zezaioketen ezer ere erantzun. Ir YKBiz 294. Nehun ere ez bezalako gerthakari bat. Lf Murtuts 18. Nork esan dezake egiazki ezertaz ere damurik ez duela? Txill Let 40. Urik iñoz be ez bota [esneari] . Gerrika 199.
azpiadiera-4.1
(En oraciones interrogativas).
Nihoiz ere desiratu othe duzu Zerua? Brtc 88.
azpiadiera-4.2
(En oraciones condicionales).
Nihon ere ikhusten baduk / Birjinaren iduria. 139. Iretsten tuela laster ontasunak, / [...] baita andrearenak ere, / ahal badu niholere. Gy 312. Guk, iñola ere al badegu, gaur arratsean bertan joan bear degu. Arr GB 11. Iñola bere al baeban, atara egiala zoritxar eta oñaze areitatik. Or Tormes 113.
azpiadiera-4.3
(En oraciones afirmativas).
Erakustak ehon ere nor den ogengabia. E 247. Bai, hau egiten duenak, dio Cayetanok, niola ere zuzenzeko, zuzenduko ditu bere gauzak. Mb IArg I 384. Naiago det milla bider hill [...] lotsa nazakean ezer ere egin baño. Arr GB 26. Huts hori nehola ere nahi nuke orai estali. Laph 152. Gerta duk iñoiz ere aulena moskortu, / ta, igesi-gauz ez dala, etzanda an gelditu. Or Eus 29. Herriak inglesaz bestelako hizkuntza bat iñoiz ere erabili zuela ahazturik zirudien. Mde Pr 257.
sense-6
5. (Con valor intens., tras adv. o adj.).
Ez deutsazu esan konfesoriari sarri bere, daruazula gogo edo propositu benetakua ez ostera pekaturik egiteko? Mg CO 209. Ikaratu nintzan lartxu be, ta enintzan geiago eskatzen azartu. Or Tormes 85. Eta, ororen buruan, hala ongi ere zen bezala, Erregeren alaba Ellanderekin esposatu zen. Barb Leg 124. Neuk erakutsiko dautsubet zubei, ondo be. Otx 134. Ez jakiñat, aspaldian larregi be jan izan jonat eta emen nabin oin nere buruoni arterik artu ezin da. SM Zirik 15. Saiatuko da, ain egikor ere, safiku, alkaiku ta bitariko askelepiarren igikera berrizten. Gazt MusIx 65.
azpiadiera-5.1
(En oraciones negativas).
Kartzela artan txit alegre ere / ez det iduki biotza. Noe 30. Zumaian? Etzara txarra be, Mielga. Ezagun dozu askotan izan etzareana bertan. Ag Kr 21. --Nai izango zenduke zuk ni lako bat, daukagun aldea gorabeera. --Bai, ori bai. Ez zagoz txarto bere. Erkiag BatB 69.
sense-7
(Con hain ). Cf. ejs. de hain zuzen ere s.v. HAIN ZUZEN.
Eta, egia erraiteko, hain ona ere zen aphez maitea! Barb Sup 2. Eskerrak bere buruaren jabe zala. Ain jabe ere, nai zuan aldera jotzen zuan. Anab Poli 7. Bentura iñork ulertzen ez zituan gauzak esaten asi zanean, ain benetan ere, narbartetarrak adarra jotzen asi zitzaizkion. Ib. 101. --Ez al du zure arpegi ber-bera? --Ain ber-bera ere! NEtx LBB 118. Baiña, ain egoki ere, karroxaren ondoan zegon. Berron Kijote 105. Bat datoz horretan, hain bat ere, zenbait zaharragorekin. MIH 374. Oso eta bizirik daude Peru eta Maisu Juan eta inguruko guztiak. Hain bizirik ere! Ib. 168.
azpiadiera-6.1

(En oraciones negativas).
" Ezta añ onáre, no es tan bueno" Iz Ulz.
Ain santu andiak ere ez diranak, baña bai ebilli birtuteko bidean, izan oi dituzte aldi askotan [...] atsegin geiago. Mg CC 226. Ori etziatok aiñ ongi ere. Urruz Urz 62. Bazkal-orduan, besteak nere galdez asitakoan, ain ongi ere enabilela ta goi-aldera joan naizela. A Ardi 117. Ez abil ain oker ere, Vargan. NEtx LBB 113.
azpisarrera-1
BEZALA... ERE, LEGEZ... BERE, LEGEZ... BE, LEZ... BE. Tan(to)... como, tal como, así... como. Cf. Lç Col 1, 6: Zein heldu izan baita zuetara, mundu orotara ere bezala.
Eguna trabaillatzeko bezala, gaua ere repausatzeko gizonari ordenatu ukhan draukoanaz geroz. ABC B 4r. Egin bedi hire borondatea, zeruan bezala lurrean ere. Ins E 4r (es casi general esta expresión en el "Padre nuestro": Mat 80, Ber Doc 84r, Gç 37, Lard 383, CatB 10, CatJauf 2, CatUlz 3, KIkG 30, Inza Azalp 140, Ol e IBk Mt 6, 9, etc.; lez... be KIkV 46; en autores vizcaínos nolan (zelan)... alan: Bet 4, VJ 14, TAV 3.2.14, Arz 20, Astar II 259, Ur CatArrig 69, etc.; nola... ala en CatBurg 4, Ub 81, Gco I 416, CatG 10, Legaz 21; en suletino se prefiere zelian lürrian bezala Bp I 41, UskLiB 13, CatS 14). Lurrean bezala itsasoan ere esku duzuna. Mat 332s. Badakizu zure eta gure aita prestua hil dela, eta hil ere ongi eta sainduki, bizi bezala hil ere. Ax 329 (V 218). Athea bere erroetan bezala, itzultzen da nagia ere bere ohean. Ib. 45 (V 29). Ematerat zohala bere bizia yuduentzat bezala jentilentzat ere. Lg II 223. Hostia kontsekratuan badago Jesu-Kristoren gorputza bezala odola ere, eta kalitz kontsekratuan odola bezala gorputza ere? CatLuz 36. Au motille! Baserrin bezela kaleen e. Aparta! Alz Bern 72.
azpisarrera-2
ERE BAI, ERE EZ. Ref.: Bon-Ond 171; EI 86; Etxba Eib. También; tampoco.
tradizioa
Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos. Se emplea en oraciones en las que el verbo personal se omite. Su posición más frecuente es al final de la frase. Apenas hallamos ejs. en los que en este contexto aparezca sólo ere (así en JEtchep 111: --Kasu! --Nik ere? --Zertako ez hik? --Ez bainaiz gaixtoa! ). Para las oraciones del tipo bai... ere, baita... ere, ez... ere, ezta... ere, donde el verbo también se omite, v. baita, ezta , etc.

Eta ez [dute imajinatu ukhan] Iainko bat solament, baina haien [...] ausartgoa erhoak imajinatu eta egin ukhan ahal duen bezenbat ere bai. Adv ** 2r. Zinbat joazen / ebili pobre munduan, / goseak ilik, / otzak bere bai kanpuan. Lazarraga 1199v. Halatan galdegiten du eta ihardesten ere bai. Ax 530 (V 341). Pekatua ill bedi, ta ni ere bai pekatuarenzat. Cb Eg II 33. Konzienzijako sitsa bizi da, biziko bere bai beti infernuban. Mg CO 192. Debekatzen due gizona bidegabe iltzea, eta iltzeko bidea prestatzen duen guazak egitea ere bai. AA II 104. Guzurrik esan ez, ta egiijarik bere ez. fB Ic II 180. Erantzungo ez didazute eta askatu ere ez. Lard 449. Bekhatua hil bedi, eta ni ere bai bekhatuarentzat. Dv LEd 70. Oriek orrela ta / geiago ere bai, / lurrian zilipurdi / egin dute lasai. Xe 205. Badira oraino gizonak, eta izanen ere ba agian gero eta gehiago. Arb Igand 29. Ama bat zer dan bazekiagu, ta i ama zulo aizela ere bai. Alz Ram 57. --Ez zira nunbait erori? [...] --Ez, jauna, ez! --Lehenago ere ez? Lf Murtuts 38. Antzik be ez! Bilbao IpuiB 187. Dena da posible, Jainkoa bera ere bai. Vill Jaink 54. Basarri zar aietatik, ta kaletik ere bai, zenbat erlijioso eta erlijiosa sortzen ziran! BAyerbe 17. New York-en aldatu eta Denver-en be bai. Gerrika 205. Filosofiaz mintzatzen hasi beharrik ere ez. MIH 208.
azpisarrerakoSense-2.1
Son raros los ejs. en los que encontramos un verbo personal. En algún caso no habría que descartar la posibilidad de que en realidad el verbo pertenezca a una oración yuxtapuesta diferente. Cf. Etxba Eib: Zure gurasuak be bai, antxe ziran.
Lausengariak zaizko / Pattini guttitu. / Jakitatez ere bai / bera da ttikitu. Zby RIEV 1909, 227. Arek aitor egingo du nitaz, ta zuek ere bai aitor egingo duzue. Ir YKBiz 456.
ere
<< eraste 0 / 0 erlijioso >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper