Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

8 emaitza inobre bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
mukuru.
tradizioa
tradizioa
Tr. Documentado en autores septentrionales desde Leiçarraga, al Sur se encuentra, además de en Lizarraga de Elcano y Echenique, en autores del s. XX. Al Norte la forma general es mukurru; emplean mukuru Pouvreau (junto a un ej. de mukurru ), Haraneder (-kh- ), Goyhetche y Zalduby; hay además mukhurri en Casenave. Al Sur, si exceptuamos un ej. de mukurru en Azkue, mukuru es la única forma documentada. En DFrec hay un ej. de mukuru y 2 de mukurru .
etimologikoa
Etim. De lat. cumulu, a partir de la forma metatizada *mukulu .
sense-1
I . (Adv.).
azpiadiera-1.1
(SP, Urt I 87, Lar, Izt 71v, Hb, H), mukurru (Hb, H, Lander ap. DRA .), mukurri (Hb, H (S)).
Abundantemente, a rebosar. " Neurria mukuru emaitea, donner la mesure comble" SP. "Abastadamente, naroro, ugari, mukuru " Lar. " Harraska ala mukurru, al ras o colmado" Lander (ap. DRA). v. gonburu.
Emazue eta emanen zaizue: neurri ona galkhatua, eta higitua, eta mukurru doana emanen zaizue zuen golkhora. Lc 6, 38 (HeH mukurru dohana; He gaindiz dohana, TB gaindituko dena, Ol gañez dariola, Leon gaindikorra, IBk gainezkakoa, BiblE leporainokoa). Eskerdunari mukurru izari. "La mesure comble" . O Pr 154. Hango batel guziak / eragintza saindu hortaz / egun hautan gaindiz doaz: / ez da nihon xokorik / mukurru ez doanik. Monho 52. Emanen zaizie neurri bat ona, bete betea, ta kalkatus mukuru gaingatu artaño. (130). LE-Ir (s.v. gaingatu). Pilota partidetan / hau ikusten dugu: / ez dela aski joa / handi ez mukuru. Zby RIEV 1908, 93. Pillotokia zagon / mukuru betea. Bera EEs 1916, 138. Urrenik, eltzaria guriñaz ondurik / [...] / artatik ere jan du bitan mukururik. Or Eus 369. Danantzak mukuru dario maitasuna. JKort EG 1955, 91. Jakesek arima mukurru zeukan. Mde Pr 145. Izadiaren indarrak mukuru zirauen, goi ta bee. Erkiag Arran 96. Hainbeste gogoeta daude hor mukuru, [...], kabi-ezinik, liburuari leher-eztanda eragiteko zorian... MIH 48.
v. tbn. Mukurru: Prop 1893, 139. Eskual 1931, 20 (ap. A EY III 254). Leon Io 2, 7.
azpiadiera-1.1.1
(Precedido de instr.).Rebosante (de), colmado (de). " Eliza jendez mukurru bethea (BN-ciz-arb), saski andana bat janariz mukurru beteak (BN-ciz), [...] eliza jentez mükürri betherik zen (S)" Gte Erd 288.
Gertatu da presuna batek ardietsi duela bertuteez neurria mukuru. SP Phil 181. Hor dauka kutxa bat inobre handia, / hetaz [diamante eta perlaz] mukuru gaiñdia. Gy 320. Hatzeman dut eltze handi bat diruz eta zilarrez mukurru betea. HU Zez 56 (v. tbn. 61). Leihoak mukurru dagode betheak ikusliarrez. JE Bur 29. Zapatez mukurru alphotxak. Barb Sup 29. Dena yendez mukurru. Zub 70. Ontartez mukuru danak esker-onez ordaintzen ez yakitea, ez da bide. Zait Sof 140. Landare xume, denak lorez mukuru. Or Poem 538. Cadizko bahia ikusirik eguzkiz mukuru (gaiñezka). Etxde Itxas 84. Hor ari zaizkigu gure eskuak euskal aberastasunez mukuru betetzen. MEIG III 113.
v. tbn. Mukurru: StPierre 16. Lf Murtuts 2. Othoizlari 1959 (n.º 19), 222. Herr 31-3-1960, 1.
sense-2
II . (Sust.).
azpiadiera-2.1
1. (AN-5vill, B; Aq 959 (AN), H), mukuro (AN-5vill), mukurru (H). Ref.: A; Izeta BHizt2; Gte Erd.
Montón. "Mukuru ederra in dugu" Izeta BHizt2. "Milloi mukuru bat irauzi du (AN-5vill), milloi pilla earra irabazi zun (AN-gip)" Gte Erd 14. "[Dirua] bi mukurotan paratu (AN-5vill)" Ib. 223. "Ango jende mukurua!" Ib. 225. "Sagar mukuru aundia zen" Ib. 257. v. mukulu.
Obra on hautzaz mukuru / egik beraz handia, / eztuentzat iuiamendu / hartan ahalkeria. EZ Eliç 116. Lo itera goan [zen] fal mukuru baten ondora. Echn Ruth 3, 7 (Dv espal-meta, Ker garagar-meta, BiblE garagar-pila). Euren diru-mukuruaren neurriaz edo sariaz jabetuteko. Erkiag Arran 130.
azpiadiera-2.2
2. (G, AN-gip, L, B, BN, Sal; Ech 25r, Ht VocGr 340, Lar, Lecl, H; -kh- Dv), mukurru (L-ain, B, BN, S; H), mukurri (H (S)), mokoru (G-to-bet), mukora (Hb), mukoro (Lh). Ref.: A (mukuru, mukurru, mokoru); Lh (mukora).
Colmo, súmmum. "También se toma esta palabra muru en mi lenguaje por colmo, o colmar y lo mismo significa mukuru " Ech 25r. "Abastanza, naroa, ioria, mukurua, murua " Lar. "Colmo, murua, morua, mukurua " Ib. " Bethea da gaitzerua, bainan eskas du mukurrua, [...] il lui manque le comble. [...] Au fig., comble, plénitude, abondance extrème" H. " Mokoru, colmo, rebasamiento" A.
Zeruan izanen duzu ontasun guzien frankia eta mukurua. SP Imit III 16, 1 (Ch bethetasuna, Mst bilkhüra, Ip gaintika, Pi ugaritasuna, Leon gaindika). Egiazko bertutearen mukurua. SP Phil 153 (He 155 mukhurua edo konpligunea). Dudan eta kordokan egotea bera ez othe liteke zorakeriaren mukurrua? Dh 185. Beartsuz ez baiña Zure ontasunaren mukuruz egin baitituzu. "Ex plenitudine bonitatis tuae" . Or Aitork 380.
azpiadiera-2.3
3. (H), mukurru (H), mukur (H).
"On le dit de cime, tête, sommet [...]. Zuhaitzaren mukuruan, à la cime de l'arbre. Mendi mukurruan, au sommet de la montagne" H. Cf. mokor.
azpiadiera-2.4
4. " Mukurru (BN-baig), enorme, bulto" A. Cf. mukulu (2).
Lau gizonen artean mukurru (bulto) andi bat mendian beera amildu zuten. A Ardi 130s.
sense-3
III . (Adj.).
azpiadiera-3.1
1. (Hb, Dv), mukurru ( VocBN, Hb), mukurri (Hb; -kh- S ap. Lh ).
Colmado, pleno, rebosante. "Adj., mesure plus que comble, avec exhaussement sur le niveau des bords du contenant" VocBN . " Mükhürri, plein à déborder" Lh.
Ohore mukuru guziak ez deus baitadutza. SP Imit I 3, 6 (Ch ohore handiena, Mst, Ip uhuriaren goratarzüna). [Gauza guzien] frankoki, neurri mukurruz eta gaindi berriz konplitzeko. Ib. III 30, 1 (Mst bürütila gaintika, Ip hobeki eta gaintika, Ol, Pi erruz ta gonburuz;
v. tbn. neurri mukuruz en III 47, 1). Tolare mukurutik. Or Mi 29.
azpiadiera-3.2
2. mukurru (L ap. Lh; A). "Huraño, esquivo" A. "Gizon mukurru horrek hala erran dio, ce sauvage le lui a raconté ainsi" Lh. Cf. mokor. v. muker.
azpisarrera-1
ELUR-MUKURU (AN-5vill ap. A). Avalancha de nieve.
azpisarrera-2
MUKURUAN. En masa. "Erleak denak mukuru-mukuru, mukuruan" (G-bet).
azpisarrera-3
MUKURU EGIN. Colmar(se).
Graziaz, Jaunaren izatea guganatzen duan jainkokiaz betea, ornittua, mukuru egiña izan zala. Inza Azalp 155.
azpisarrera-4
MUKURU-GAINDIKA. A rebosar.
Hun thenporalen mükürri gaintika ükheitia. Mst I 22, 2 (SP gaindiraino, Ch haiñitz, Ip gaintika, Leon nasaiki).
azpisarrera-5
MUKURUKILAN. Abundantemente.
Ardu gorri huna dügü / bentatik jinerazirik / türla türla ere edan / mukhurrikilan gogotik. Casve SGrazi 92.
azpisarrera-6
MUKURU-MUKURU. a) A rebosar, hasta ariba. "Galtzirua mukuru mukuru bete (B), [...] irina liro liro eman didate / mukuru mukuru (B)" Gte Erd 288.
Ugari ematen duenari ordain ugari ta sari aundia emango zaio, neurri bete betea, mukuru mukuru. Ir YKBiz 135n.
b) En masa. "Erleak denak mukuru-mukuru, mukuruan" (G-bet).
azpisarrera-7
MUKURUZ. En abundancia.
Bere erraietatik mukurruz jaurtitzen dizkigute etengabeko txirtxirriz belarriyak gortzen dituzten piztitxoak. J.M. Tolosa EEs 1913, 113.
azpisarrera-8
SATOR-MUKURU. v. sator.
mukuru
<< inorme 0 / 0 partitu >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper