Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

4 emaitza ikuilu bilaketarentzat

Sarrera buruan (1)


Sarrera osoan (3)

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
ukuilu.
tradizioa
tradizioa
Tr. Documentado desde Oihenart, aunque es escaso al Norte, donde sólo aparece con el sdo. de 'prado'; al Sur lo hallamos desde mediados del s. XVIII. Uku(i)llu es la var. más usual; aparece en autores guipuzcoanos desde Iturriaga y Echagaray, además de en algunos vizcaínos modernos como Altuna o Erkiaga; emplean ukullo Xenpelar, Illarramendi, Ibiñagabeitia y Ataño. Iku(i)llu aparece en textos guipuzcoanos del s. XX: Urruzuno, Mujika, Jautarkol, Barandiaran, Orixe, N. Etxaniz, Uztapide...; tbn. en Erkiaga, Zaitegi y Villasante. Las var. en o- son más frecuentes antes del s. XX: oku(i)llu, documentada ya en Mendiburu y en un texto de Berastegi del s. XVIII, aparece tbn. en V. Moguel, Zavala, Iztueta, Otaegui, Urruzuno, Azkue, Tomás Agirre y Erkiaga; okollu en un texto alto-navarro de 1801, en Añibarro, Apaolaza, Ezale y Enbeita, ok(h)olu en los textos septentrionales (Oihenart, SGrat, Prop, Eskual ) y en Akesolo, okelu en Añibarro, Astarloa, Zavala e Iturzaeta, okellu en Lardizabal e Iztueta y okullo en Urruzuno y Txirrita.
etimologikoa
Etim. De lat. (medieval) locellus (> vasc. okelu ).
sense-1
1. (V-ple-oroz), okellu (A, que cita msOch ), okelu (Lcc, H), okoilu (V-ger-ple-oroz-m; -ollu Añ (V)), okolo (V-ger), okolu, okuilu (-ullu Mg PAbVoc, Arch ap. DRA ., H). Ref.: A (ukuillu, okoillu, okolo).
Rincón; rincón oculto, escondrijo. "Rincón" Lcc. " Zurkulluba, okulluba, escondrijo, rincón" Mg PAbVoc. . "Escondedero, escondrijo" , "rincón" Añ. "Rincón, escondrijo" A. "Rincón, sea de la cuadra, sea de la cocina" Ib. " Ene bihotzeko okollu eta ostendera guziak " Arch (ap. DRA). Cf. LzG: "Oquelu, sitio del horno de cocer el pan donde se quema la leña antes de meterla [la masa] (Ant. Salvatierra)".
Ikusiko dozu persona deboto bat okelu ezkutu batean negarrez ta zizpuruka oraziñoan dagoala. GGero 322. Ene biotzeko okollu ta ostendera guztiak. EL2 131. Ifinten da bide ondoko okelu ezkutubetan zelata. Astar II IX. Mutil eta neskatillak bazter eta okelubetan sarturik euren soñuban danzetan dabenian. Ib. 144. Arimea daukazue bazter ta okelu baten sarturik. Zav Serm I 23. Bakotxa al daijan okeluban eskutetan da. Itz Berb I 383. Eztau beste batzuk legez zokondo edo okollura bota ta bertan ustelduten edo autsak iaten itxi. Ezale 1897, 267b. Basoan yaio, basoan azi, etsera etorrita okoluak garbietan asi . (V-arr) A EY III 392 (que traduce "cuadras"; se trata de una adivinanza de la escoba). Ango okolu guztiek, arri bizien antzean, euren arimeari aldarrika lez daragoioe, dirautsiela: Lur au aita zureak atxurtue da, orma au aitaite zureak yasoa. Akes Ipiñ 22. Mutikoa abiau zan aguro, txakurra egon oi zan okuillurantz. Erkiag BatB 95.
sense-2
2. + okolu (G-nav ap. A; okholü BN-mix, Sc ap. A; Dv (S), H (S)). Ref.: A (okolu); Iz Als (jaiskiya). "Prado junto a la casa" A. "Cada una de ellas [casas de Soule] tiene un pequeño enclave o anexo, llamado okholia " Htoy Recherches 242.
Azti bi jin dira gure okolura, batak du izen sohegi, bertzeak aztura. "Aux avenues de nôtre maison" . O Pr 548. Jin nizan zur' okolura. O Po (ed. Michel), 231. Haurra laster Behetiko okholün gora. SGrat 4. Busi ez da gehiago larre lanthu gabeko bat, bainan bai okholu bat. Prop 1893, 120. Etxola bakhotxari datxikolarik okholu edo sorhopil hetsi bat. Prop 1907, 221. Büstanobiko okholü zolan ekhia franko. Eskual 14-3-1913, 2.
sense-3
3. (G; VocCB; -ullu Dv (G), H (V, G)), ukullo, ukulu (Añ (G)), ikuilu (-ullu G-azp-goi-to), okellu (Lar, Añ, Dv, H), okelu (H), okilu (Dv), okoilu (-ollu VocZeg 286, H), okuilu (G-azp-to; Dv (G); -ullu H), okullo. Ref.: A (ukuillu, okuillu); AEF 1955, 78; Iz To (ikulluba). Establo, cuadra; corral. "Caballeriza" Lar, . "Corral" , "establo" Añ. "Cuadra" A. " Ikulluba, el establo (de vacas); okullue, okullu bat (G-goi)" Iz To. .
Lapurra da, ardi okullura ataritik ez, baizik bestetatik sarzen den gizona. Mb IArg I 370. Okulluko ardi gorotzarekin. (Berastegi, 1763). ETZ 130. Lengo garautegiak, ardantegiak, okeluak, salak ta kamarak anditu ta zabalduko dodaz. GGero 62 (Ax 75 (V 50) sotoak). Idi makar bi dagoz / geure okulluan. Zav Fab RIEV 1909, 37. Ukullu zar batean / Beleneko erriyan. Echag 30. Abereak miñez daudenean on da ukullua zuritzea. It Dial 80 (Ur korta, Dv heia, Ip barrüki). Arkitu aldezan zabarra ta sas guztia okullura daramala. Izt C 150 (84 ukullu, 234 okellu). Okelluetan zeuzkan berrogei milla zaldi. Lard 210. Nere ukulluko zaldirik obeena. Arr GB 125. Orduantxe zetorren ukullutik kaiku bat esnerekin. Zab Gabon 33s. Azariren papera okullu batean / egoki egin zuen eguna argitzean. Otag EE 1883b, 64. Zakurrak okolluan asi ziraden zangaz. Apaol 70. Mando samatuak atze atzeka sartu nai izan ebazan korta edo okuilluan. A Ezale 1897, 144a.
( s. XX.) Ukulluko txekorrik andiena. Ag G 55 (51 ukullo). Abere gorotzari kendu lezaioken ezetasuna [...] ukulluetan bildu egin bear da. EEs 1916, 269. Asto itxu bat zeukan Pernandok ikulluan. Muj PAm 58. Baserrittarrak itxi ez aletegi ta ukullubetan lorik egitten. Altuna 101. Ikulluan aurrera sartu ziran, beitegiraño. Or SCruz 52 (Eus 337 ukuillu). Komedi-tokia da / gure okollua; / beiak adarrak dantzan / ta ik akullua. Enb 161. Illuntzean argiarekin ukullura joango zan. Sabiag Y 1934, 26. Askan jana, aberea ukullura! ABar Goi 42. Euki zitzakean lasai aski amar bei okullu zabalean. TAg Uzt 16. Ukullurako azpigarririk ez duala. Munita 55. Txalak ukulluan itxirik. Ol 1 Sam 6, 10 (Ker kortan). Utziko al diguzu leiotik ukuilluko usaia entzuten? And AUzta 48. Batzuetan, kortan sartzen zituen, ikuillu illun aretan. Erkiag BatB 50 (122 ukuillu). Ukulluetatik [sugeak] uxatzeko erretzen zuten. Ibiñ Virgil 106 (96 ukullo). Ganadu-mordoska bat / ikullu zarrian. Uzt Sas 29. Zer janik ezin billaturik, legorpe ta ukulluetan barrena, zenbatek [txantxangorrik] ez du katu ta txori-arteetan beren bizia uzten! Ataño TxanKan 21. Txarria gosez okoilluan. Gerrika 275. Ikullua txerritegi zan. JAzpiroz 13.

v. tbn. Xe 300. Sor AKaik 113. Bv AsL 24. Alz STFer 130. A Ardi 6. ForuAG 325. Tx in Imaz Auspoa 24, 154 (B I 78 okullo). Anab Usauri 69. Etxde JJ 12. Basarri 142. Osk Kurl 92. Salav 36. Etxba Ibilt 461. NEtx LBB 180. Berron Kijote 175. Insausti 34. Ukullo: Ill Testim 29. MendaroTx 106. Ataño TxanKan 28. Ikuilu: Urruz Zer 129 (48 okullo; Urz 47 okullu). Jaukol Biozk 82. JMB ELG 80. Zait Plat 103. Vill Jaink 147. BBarand 115. Okuilu: VMg 93.
sense-4
4. (V-ger). Ref.: A Apend; EI 381.
Portal.
azpisarrera-1
UKUILU-AITZUR (ukullu-atxur G-goi, AN-gip; ikulluatxur G-to; okuillu- G-azp). Ref.: A (okuillu-aiztur); EEs 1931, 40; BU Arano (ukullu-atxur); Iz To (ikulluatxurra). "Azada de dos púas" A. "Especie de rastrillo para remover las camas del ganado" BU Arano. "La azada de 4 púas para sacar el estiércol" Iz To.
[Murumendiko dama] ikullu atxurrarekin illea orrazten ikusi zutela askok. BBarand 23.
azpisarrera-2
UKUILU-ALDE. Zona del establo.
Naiago zuan ikullu aldean edo mandioan zerbait egiten jardun. TxGarm BordaB 121. Ukuillu aldera joanak dituk. Zendoia 173s.
azpisarrera-3
UKUILU-BAZTER. Rincón de la cuadra.
[Job] arkitzen zen orduen okollu bastar arretan materiturik eta podre bat egiñik. (Intza, 1801). ETZ 179. Bei-elea bildurik / gaur illunabarrean, / ukullu bazterrean / nagoala lotan. Echag 122. Ukullu-bazterrean egiten dana mai-aintzinean debekatzen dalako. Or Aitork 64. Bere erraiña botaka arkitu zuan ikuillu baztarrean. NEtx LBB 24. Idiak ikuillu baztarretik erantzun: "Muuu! Gero duk Erramu". EZBB I 35. Jarri genduan ikullu baztarrean zepoa, arratoiak ziralakoan. BBarand 51.
azpisarrera-4
UKUILU-JABE. Propietario de establos.
Ukullu-jabe aberats baten alaba zan. "Ganadero" . Berron Kijote 221.
azpisarrera-5
UKUILU-ZAINTZAILE. Guardián de establos.
Arratsak idiskoak tegira biltzen dituenean eta bildotsen marrakarekin otsoen belarriak zorroztenagotzen mendiko ikullu zaitzalleak bezela. "Stabuli custos" . Ibiñ Virgil 116.
azpisarrera-6
UKUILU-ZOKO. Rincón de la cuadra.
Eztula ta antziya / ukullo-zokotik. Xe 296. Ondo billatu nazu / ikullu-zokua. Auspoa 76, 139.
ukuilu
<< 1 ore 0 / 0
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper