Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

27 emaitza ebasle bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
buruzagi.
tradizioa
tradizioa
Tr. Buruzagi es la forma más extendida. Entre los suletinos dicha var. alterna con bürzagi. Al Sur hallamos buruzari en textos guipuzcoanos desde mediados del s. XIX, aunque en el XX buruzagi es la forma var. más frecuente tbn. en los textos de este dialecto. Hemos encontrado algún ej. de buruzai en J. I. Arana.
etimologikoa
Etim. Quizá de buru + *zani (forma antigua de zai, zain, etc.); v. FHV 414s.
sense-1
1. (G-to, AN, L, BN, S, R-uzt; SP, Urt, Ht VocGr , Lar, Añ, Lecl, Arch VocGr, VocBN , Gèze, Hb, Dv), buruzari (B, L; VocB ), burutzari (L-côte), buruzai (G-goi-to; Añ), buruzugi (AN-5vill), burzagi (R, S; Dv), burzegi (R-uzt), burzai (Lar), buzagi (S). Ref.: A (buruzagi, buruzai, buruzari, burzagi, burzegi, buruzugi); A Morf 495; Lrq; EAEL 39; Gte Erd 138.
(Sust.).Jefe, superior, cabeza, autoridad. "Chef, principal. Elizako Buruzagia, prélat" SP. "Abbas, komentuko buruzágia " Urt I 17. "Cabeza, el primero, el principal" Lar. "Xefe, cabeza, superior" Ib. "Oficial, en la milicia" Ib. "Caporal" Ib. "Gerarcha" Ib. "Prefecto" Ib. "Prepósito" Ib. "Almocadén, cabo o capitán de soldados, Soldaduen agintaria, burua, buruzagia " Ib. "General, en la milicia, gerrarien buruzagia " Ib. "Tribuno, Magistrado para defender el Pueblo, iripediaren burzaia, zaitzallea " Ib. "Capataz" y "mayoral" Lar y Añ. " Aitzindaria, buruzagia, le chef" Arch VocGr . " Burzegia nonko, azkaziak anko (R-uzt), de donde (es) el jefe, de allí (son) los parientes" A. Cf. VocNav: "Alsasua tuvo dos buruzais hasta el año 1843. Suena este nombre por primera vez en un privilegio otorgado en 1167 por el Rey D. Sancho el Sabio, documento que obra en el folio 181 del Libro redondo de la Catedral de Pamplona [...]. Las palabras castellanas sobrejuntero, cabo, cabo mayor y mayoral corresponden a Buruzagui en la información practicada por el Abad de Leire y D. Pedro Aldaba, siendo Gobernador de Navarra D. Guerín de amplepuix (Campión Euskalerría t. 33, p. 54). Aparece empleada esta voz, no en el sentido de mayoral o alguacil, sino en el de administrador de fincas o herencias, en testamentos del siglo XVI, de la zona de Sangüesa". Cf. LzG: "Buruzai, guarda jurado. '...y dos Jurados, que se llaman según el idioma bascongado Buruzais, cuyo nombramiento se ha de hacer en los recién casados...' (Contrasta, 1749)", "buruzaye, guarda o pastor (Andoin, Eguino)". Cf. Arbizu AEF 1955, 96s (s. XVI): "Fueron muy enconadas las disensiones entre la Universidad de Ataun y los pueblos fronterizos de Navarra a causa de las prendarias de vacas y puercos [...]. Para tratar de ello los de Arbizu se reúnen en "junta gnl... a llamamiento de buruçagui". Cf. la ordenanza municipal de Lesaca (n. º 47, p. 12) cit. en A EY I 92: "Desto les balgan a los ysurburuzaguis por cada pie diez sueldos" (Azkue precisa en nota que "en la pág. 5 se habla de los costieros (guardas de campo), llamados en vascuence isurburuzaguiac"). v. buru (I, 3).
tradizioa
Tr. General en la tradición septentrional desde comienzos del s. XVII. Al Sur se encuentra en algunos autores guipuzcoanos desde principios del s. XIX. En el s. XX es normal en éstos y en los alto-navarros, y se da tbn. en algunos vizcaínos. En DFrec hay 155 ejs. de buruzagi, 37 de ellos septentrionales.

Quod Orti Lehoarriç faciet ut lingua Nauarrorum dicitur unamaiçter et Aceari Umea faciet buruçagui quem uoluerit. (1167). TAV 2.2.11. (Moret traduce: "Mayoral de Peones") Don Garcia Buruçagui de Murugarren. (1233) Ib. Lope Buruçagui (Echarri, 1242). Ib. Pero Periz buruçaguia (1350). Arzam 188. Garcia buruçagui. (1366). Ib. 188. Arima da lohiaren buruzagi handia. EZ Man I 99. Barkha hunen burjesa duk ene Aita eternoa, / ni nauk gero buruzagi haren hurrenekoa. Ib. 30. Eta Adan eta Eba / gure buruzagiak. EZ Noel 141. Birjinatasunaren buruzagia, aingeru guziak baino goragokoa. Harb 82s. Hura guztia, euskaldunen buruzagi bezala, zuri dagotzula, zuri zor zaitzula. Ax 9s (V 5). Egin zen deabru, eta deabru guztien buruzagi, kidoin eta kapitain. Ib. 139 (V 92; cf. ib. 557 (V 356) Luziferrek Deabru buruzagiak eta kapitainak). Elizako eta Tenporaleko Buruzagi eta Iujeen Ordenanzen falsifikatzea. FPrBN 25. Aingeruez beherago / egin duzu lehenik [gizona] / Zeure obren buruzagi, / dadukazu gorenik. Hm 42. O Iainko gure Iaun handi, / buruzagi lehena. Ib. 41. Non hekin [zuen emazten] buruzagi eta nausi zaudeten. SP Phil 396 (He 400 buruzagi). Elizako Buruzagi guziei. Ib. 413. Handi guztien Erregea, / Munduko buruzagia. 203. Aita amek, bürzagi bürzagisek bere haur eta zerbütxarier ahalaz eranzüten eztienek. Bp I 107. Europa [...] eman zioen Japhet bere semeari, egiten zuelarik alderdi hunetako Buruzagi, Jabe eta Nausi. ES 389. Hitzkuntza guztien buruzagiak, dio, zirela Hebreoa, Grekoa eta Latina. Ib. 387. Aitzindari eta buruzagi hainitz den lekhuan behin ere ezta enkontru onik. Ib. 141. Heresiaren buruzagi traidore, fedegaixtotako haren eta haren banderizakoen kontra. Ib. 125. Zerbitzatzen ez dakienarenzat hirrisku da buruzagi izatea. Ch I 20, 2. Gogo onez eta uzkurkeriarik gabe obedi diozozute zure Buruzagiei. He Gudu 111. Ziren zure egitaten bürzagi eta gobernari, ez zerbütxari eta esklabo. Mst III 38, 1 (Ip bürüzagi). Zenbat buraso eta buruzagi bere umeen eta azpikoen alderat lazokeria ahalkagarrienean bizi direnak! Lg I 254. Jainkoak [...] berezi izan nau haren populuaren buruzagitzat. Ib. 302. Sinagogako buruzagiak. Lg II 259. Buruzagi sakratu haren [Jesusen] imitatzeko ahalak egiten dituenean. Mih 34. Zoinen [Elizaren] bürüzagi ageri dena baita gure Aita Seindia. CatLan 14. Zu, Seme gizon egina, segituko zaitut ene buruzagia bezala. Brtc 88. Bostehün frairen bürüzagi zenak. Egiat 232. Milla gizonezko errejimentu bat, zeinaren Kolonel edo buruzagi baita bere Justiziako ezpatazko Baillif-handia. Revol 99. Errege bat buruzagi zenean, / bazen bake, bazen libertate. Iraultza 26. Zeru-lurren Jabeak / ezarritu Printzeak / populuen aintzindari / nazionen buruzagi. Monho 54.
( s. XIX.) Etxeko buruzagi bezala dituen eginbide guziak. Dh 196. Gizon balientia / Inazio Mari, / konpañia guztian / au da buruzagi. FrantzesB I 47. Bera kongregazioneko lehen buruzagi gelditzen da. JesBih 413. Sen Grat gure bürzagia, othoi. UskLiB 143. O, ene Jinkua, ene bihotzaren bürüzagia. Ib. 106. Gure konduita gure buruzagien, gure azpikoen, gure higualen alderat. Jaur 378. Erriak bazinduzte / zuek buru-zagi, / ez uke justizia / ibilliko gaizki! It Fab 31. Nafarroako Santxo lendabizikoaren denporan izandu zan soldadu ta buruzari bitorea txit. Izt C 495. Agintari eta Buruzariak jarri ditzatela berpertatik aginde oek bear dan bide zuzen egokian. "Los Alcaldes y Justicias" . Ib. 140. Non egondu zan bere Erriko mutil armatuen Buruzari. Ib. 488. Buruzari jakintsu eta biotz andiko onek Kanaantar geienak menderatu zituen. Lard 121. Gizon argitu eta itzuli handitako bat ethorri zitzaion Napoleon lehenari, Angeles buruzagien izenean. Hb Egia 117. Hirur alditaraino apostoluen buruzagiaz ukhatua izan zinena. Dv LEd 4. Hiri huntako buruzagi aita Franzizko da; ezik bere ditu bihotz guziak. Laph 213. Aita Buruzagiari behar diozu galde hori egin. Ib. 61s (habla un franciscano). Bere gehien eta bürüzagien uhuratzera eta haier obeditzera. CatS 47. Zuk ere, Etxekanderia, / erran beharzu egia; / solas hortan zu othe zinen horien buruzagia? 'Le boute-en-train' . ChantP 310. Familiako buru-zariak. Xe 235. Bide-ebasle batzuen buruzaria. Zab Gabon 80. Zeña une artan Azkoitiko Bizietxeko Buruzai baizegoan. "Superior de la Residencia de Azcoitia" Aran EE 1883b , 7./span> Nun da Txurrukak aiña lan aundi / nun da beste bat egiña? / Nun armari ta buruzaririk? / nun au lako mapagiña? AB AmaE 103. Birjiña txit santaren kongregazio bateko buruzagiarekiñ. Arr May 85. Deputatuak orduan ziren Erreboluzionearen aitzinean edo buruzagi bezala abiatu. Elsb Fram 60. Hemezortzi urte ditu [...] lanari lotu ginela, hura buruzagi, Eskualdun gazetan. HU Aurp 157 . Frantziako armada guzien buruzagi. Ib. 73. Hautarik bat luzaz egona semenario batetako lehen buruzagi. Ib. 183. Orroitu dire beren buruzagi ohiaz. Ib. 65. Kontseiluaren buruzagi edo presidenta berak hautatzen du kontseiluak. HU Zez 89. J.-P. Arbelbide, Hazparneko misionesten buruzagiak egina. Arb Igand 3. Ama buruzagia da erien eskuetarat sendagailuen emailea. Prop 1898, 61.
( s. XX.) Elizaren Buruzagi bezala. CatJauf 65. Lurdesko buruzariak, da esatea, gobiernuko jaunak. Goñi 40. Bi alderdietako buruzagiek. JE Bur 51. Bonapartek zun beste anaia're, / ark ere nai buruzari. Imaz in FrantzesB II 143. Apez geien buruzagia zen orduan Ameriketarik jinikako misionest bat. StPierre 35. Eta Zuk, zeruko gudarien buruzagi orrek. ArgiDL 76. Zazpi urteko mutiltxoa eraman zuten bein Asclepiades Buruzagiagana. Inza Azalp 30. Herriko aphez eta bertze buruzagiek hala argiturik. "Et les autres autorités" . Barb Leg 132. Don José bizardo,Goizuetako semea zuten langille-buruzagi. "Capataz". Mok 6. Berreun gizonen buruzagi. Or SCruz 10. Ango buruzagi edo jefeari. Ib. 57. Salamancan eta Portugale-ko Coimbran eskol-etxe buruzagia. Zub 46. Buruzagiek aginduak emanak beren menekoeri, ilik edo bizirik gure gizona arrapatzeko. FIr 148. Buruzariya bailitz bezela. Tx B I 110. Carlos hirugarrena eta haren emazte Leonor Castillakoa zirelarik Nabarreko buruzagi. JE Ber 21. Bürüzagík [=Jáun Aphezküpík] eráiten diék. Lrq Larraja RIEV 1931, 239. Atxillotu ta txikotez ondo lotuta buruzagijagana eruan zittubezen. Otx 58. Ponzio Pilato zan Yudeako yaurlari; Herode, Galileako buruzagi. Ir YKBiz 38. Ipiñi eutsozan gizonari begien aurrean sozialismoaren buruzagiak [=Marx-ek] . Eguzk GizAuz 49. Gudari-taldeko Buruzagiaren aitorpena. "Jefe militar" . EAEg18-10-1936, 75. Hura hil ondoan, batere buruzagirik gabe gelditu ziren Israelitak. Zerb IxtS 44. Buruzagi hautatu nute. Lf Murtuts 51. Aker ipurbeltz itxuran deabru traketsa / da ango [akelarreko] buruzagia. SMitx Aranz 215. Morotar buruzagi oldartsua . (impetuoso caudillo). Etxde AlosT 38. [Engelesa] baitzen orain garaitzaileen mintzaira bakarra, eta Irlandara garaituen mintzaira izaki, ez da zail igartzea zein izanen zen azkenekotz bestearen buruzagi. Mde Pr 209. Erromatarrak heldu ziren Bretaina Handira, eta laurehun bat urte han egotekoak ziren, Britonen buruzagi bezala. Ib. 248. Polizi-buruzagiak eskatu bezala. Mde HaurB 107. Frantziako kaputxin guzien mandatari Erromarat zoan, han Buruzagien-buruzagia, edo holako norbeit hautatzeko. Zerb Azk 55. Buruzagiak asmoa aldatu zuan. NEtx Antz 142. Naaste ta iskanbil aretako talde edo alderdi biei beingoan agertu yakezan bakoitzaren buruzagiak. Erkiag Arran 141. Aginpide berria ekarri zutenen buruzagi (nagusi), errizaleen arteko Anito zenuen. Zait Plat 10. Buruzagi argitu moltzo batentzat. Lf ib. XVIII. Pikete buruzagiaren aginduak. Arti Tobera 280. Lau millonetatik, bi neretako eta zuendako milloi bana. Badakizue ni naizela buruzagi. Izeta DirG 22. Hola hobe duk, erretor... Ez adila sobera eskuz esku ager munduko buruzagiekin... Larz Senper 34. Bankoaren buruzagia. Iratz in Alzola Atalak 119. Jacques de Gouveia, portuges "erretor" edo buruzagia. "Le 'recteur' ou supérieur" . Ardoy SFran 87. Mundu huntako Buruzagi giristinoekin. "Chefs chrétiens de ce monde" . Ib. 325. Bere buruzagi Iñaki Aitarekin. "Son Père Supérieur Ignace" . Ib. 300. Aurrez aurre datorkigun orrek buruzaia, Alifanfaron enperadore aundia duala. Berron Kijote 195. Othekar lan bürüzagia. 'L'architecte Othekar' . Casve SGrazi 64. Geren buruzagien aginduari burla egin geniola. Alkain 41. Bera izan zan orduko buruzagia. Etxabu Kontu 37. Ez dut oraino deusik erran Mauleko ikastetxe hortako buruzagiaz. Larre ArtzainE 140. Besteak bezalakoxea lehen, handizkien artean bat; orain lehenbiziko, guztion buruzagi. MIH 314. Alderdi, talde, taldetxo, mordo eta mordoxken buruzagi nahiko eta ustekoak bide erraza aurkitu dute gure artean. Ib. 374. Gaur egunean euskaraz mintzarazten inor saiatzen baldin bada [...], buruzagien artean dabil, dudarik gabe, Aita Patxi Altuna. MEIG III 153.

v. tbn. Arg DevB 118. Xarlem 258. MarIl 20. Bordel 83. Lap 337 (V 154). Zby RIEV 1908, 412. UNLilia 18. JBDei 1919, 356. LuzKant 78. Etcham 168. Anab Usauri 121. Lab EEguna 116. Vill Jaink 187. Ibiñ Virgil 44. Olea 173. Xa Odol 89. Mattin 80. Gerrika 125. Buruzari: Aran SIgn 87.
azpiadiera-1.1
(Con el sdo. especializado de 'comandante').
Buruzagi eta Arduradunak. "Comandantes e Intendentes" . EAEg29-12-1936, 677. Asi kabotik eta buruzagia bitartean arkitzen diran aginte malla guzitako agintariak. "Desde el cabo al comandante" . Ib. 27-10-1936, 147. Gudarozteko edo erri-gudarietako Buruzagi edo kapitan izan bearko dira. "Comandantes o capitanes" . Ib. 6-4-1937, 1439.
azpiadiera-1.2
burzagi (R-uzt), burzegi (R-uzt), bustegi (R-is), bustei (R-is), buztegi (R-is). Ref.: A (burzegi, bustegi); Iz R 287, 304, 394, 400; ContR 518 (bústegià), 531 (bùrzegiá).
Amo, propietario. " Urzainkiko mestara urtean bi aldiz bustegi bageko ardiak eragutan tei, bapanari berea emoiteko " A. " Burtzegiaren ilteari (R-uzt), al morir el amo" A Morf 495. " Burzegiák emon diztázu bízpor garrotekáldi (R-uzt), el amo me ha dado unos cuantos palos" Iz R 287. " Busteiák emon dítan olastáldi bat (R-is), el amo me ha dado una paliza; erran zan nón dagón busteiá, di dónde está el amo" Ib. 304. " Búztegi bat (R-is), un amo; buztegiá (sic), el amo" Ib. 400. " Burzági bat (R-uzt), un amo; burzagiá (sic) el amo" Ib. 394. v. jabe.
--Nori bühürtü behar da? --Ebats zaionari ezagütü bada [...], bestela gaizaren bürzagiarentako eman amoinatan. Bp I 100. Hontarzün gütiago zien akadoiek eziez lehonaren bürüzagiak, ezi bihotza amoriotsü ükhen ezpalü, arimala etzian makhila khaldüz mantsotüren. Egiat 266. Eretako barberaren zaldia, / [...] eia nurat juiten zeian bürüzagia. Etch 426. Gaiza edirenen bürüzagia nur den jakiteko. CatS 50. Oihal fabrika baten buruzagi. JE Bur 197.
azpiadiera-1.3
Maestro. Cf. ESKOLA-BURUZAGI.
--Zergatik beraz Jesüs jakinsien erdian jarririk zagoan? --Zeren egiaz hen bürzagia baitzen. "Le maître" . Bp II 34. Ezi eztüzü zerbütxaria bere Jauna beno gütxiago, ezetare dizipülia bere bürzagiaren gañetiko. "Super magistrum" . Mst III 56, 3 (Ip bürüzagi; SP, Ch nausi, Leon erakasle). Testamenta bera ez da aski; behar da irakurtzen yakin, eta irakurtzalek behar dute buruzagi bat. Hb Egia 119. S. Bernatek, S. Bonabenturak eta S. Thomas, theologoen bürüzagiak. Ip Hil 17.
azpiadiera-1.4
"(AN-araq), recadista" A. Cf. Yang DA: "Buruzagui o buruzai, especie de mayoral o alguacil que antiguamente tenían algunos pueblos, con la obligación de avisar a los vecinos a las juntas de los concejos y a las obras públicas, tocar la campana, llevar pan y vino a los vecinos que trabajasen en dichas obras, y recoger las multas y ventas de los contraventores a las ordenanzas municipales".
azpiadiera-1.5
Persona que es más fuerte; vencedor. " Buruzagi düzü (S), il l'emporte sur vous, il vous est supérieur" Dv. "(S-saug), maître; vainqueur. Syn. nausi. Zure bürüzagi nüzü, je suis plus fort que vous" Lh. "3.º supérieur en forces physiques; victorieux" Lrq. Cf. infra su uso adj.
Har itzak aren armak / eta has defendatzen! / Zuin giren bürüzagi / sarri dük ikusiren. Xarlem 1343. Bilho thirakan aisa bürüzagi dela! Etch 274. Othoitzen hait eztizadala khantorerik hunt haboro; / eztakika ni nizala bürüzagi hartako? 'Que je suis le maître en cela?' . ChantP 384.
sense-2
2. (Arch Gram 17, Dv).
(Uso adj.).Principal, capital. " Hiri buruzagi, ville capitale" Dv. v. buru (III).
tradizioa
Tr. Documentado en textos septentrionales desde comienzos del s. XVII; no lo hallamos a partir de principios del s. XX.

Bekatu mortal buruzagiak dira zazpi. Urguillutasuna, abarizia, [...]. Mat 26. Orazione, barur eta limosna, erromeriak / giristiñoaren dituk obra buruzagiak. EZ Man I 26. Zazpi bekhatu mortal buruzagiak. Harb 26. Egiazko fedearen eta legearen defendatzaille eta aitzinatzaille buruzagiak. Ax 6 (V 3). Anhitz gauzak egiten derauka giristinoari gaitz eta kalte; eta hetarik bat da, eta are buruzagietarik, hira, kolera, haserretasuna. 'De las principales' . Ib. 279 (V 187). Hiri noble hura [Iruñea] izatu da Eskual-herriko hiri buruzagia Celio Augustoren arauera. "Cantabrorum regni caput castra" . ES 118. Dorre haren eragille buruzagia eta aitzindaria <aintzidaria> zen Nembroth. Ib. 389. Zergatik bekhatu horiek deitzen tuzu Kapitalak edo Buruzagiak? CatLav 168s. (V 86) Arzain buruzagien arthak eta ordenanzak Jainkoaren zerbitzuko. Ib. 146 (V 75). Zu eta ni beno / konbatant hobe duzu / eta armetan ere / buruzagiago duzu. Normandie 140. (ap. DRA) Philistindarrek eraman zuten arka Azot zaritzon bere hiri buruzagitarik baterat. Lg I 257. San Luk paganoa zen sortzez, eta Antiochekoa; erran nahi da, Syriako hiri buruzagikoa zela. Lg II 89s. Bekhatu buruzagien edo kapitalen gainean. EucolT 19. Salbamendua dela munduan ditugun egiteko guzietako buruzagia. Dh 111. Harmadako musikarik ederrena baino lehenago eta buruzagiago daukate beren danbolina eta xilibitua. Zby RIEV 1908, 85. Egundaino ministro buruzagi bat ez da mintzatu gaizkiago, itsuskiago, alimalekiago, nola [...] . Combes gure ministro nausi delako hura. HU Zez 178. Gauaz inguratu dute soldadoz eta jandarmez semenario handia; [...] jandarmen artean jalgi dituzte kanporat ixtudiantak, beren apez buruzagiekin. Ib. 162. Frantziako gizon buruzagiei mintzo zitzaielarik. HU Aurp 135. Charles Minjonnet, Eskualdun gazeta hunen jabe buruzagietarik bat. Ib. 176.
azpisarrera-1
BURUZAGI-ONDO. Ex-director.
Anaia-Fraide Eskola Girixtinoetako Juvenal martyr, Hazparneko Eskola buruzagi ondoak. Lander RIEV 1914, 158.
azpisarrera-2
BURUZAGI-ORDAIN. Jefe suplente, superior suplente.
Bere Buruzagi ordain Aita Barzée kartsua zer gerta ere ezarririk. "Ayant [...] laissé sa suppléance de Supérieur entre les mains du fervent Père Barzée" . Ardoy SFran 257.
azpisarrera-3
ESKOLA-BURUZAGI. Profesor, maestro.
Beste eskola bürzagi [...] bati eraginen. Bp I 23.
buruzagi
<< bidebasle 0 / 0 danba >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper