Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

33 emaitza muxar bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
ehiza.
tradizioa
tradizioa
Tr. La forma ihizi es general en la tradición septentrional (izi en Isasti). Eiza se encuentra sobre todo en autores vizcaínos (aunque eiz en RS y Uriarte, y eitz en fB) y en Beriayn. Eiz, que se documenta ya en Lazarraga, es frecuente en guipuzcoano. E(h)ize se documenta en Casenave y Tartas (Onsa 46, junto a varios ejs. de ehizi ), además de Lardizabal, Orixe y Etxaide; e(h)izi en una carta labortana de fines del s. XVI, Tartas, Harizmendi, Mendiburu y Lizarraga de Elcano. En DFrec hay 15 ejs. de ehiza y 9 de ehize (todos ellos mer.), 9 (8 sept.) de ihizi y 30 (29 mer., parece que del mismo autor) de ihiza . (Hay un cierto grado de inseguridad a la hora de clasificar la información lexicográfica de acuerdo con nuestras acepciones. Significados ambiguos como 'chasse', 'caza', se han incluido siempre en la segunda acepción).
etimologikoa
Etim. De *eni- o *ini- (cf. S ĩhĩze ). El carácter reciente del diptongo ei- en los dialectos meridionales tiene tbn. el apoyo de la falta de ex- en vizcaíno.
sense-1
1. (H), ihizi (L, BN, S; Lar, Arch VocGr , VocBN , Dv, H), ehize (G-azp-goi, AN-larr), ehizi, ihize (S; Lecl). Ref.: A (iize, ihizi); Iz To (eize); JMB At; EAEL 89.
Presa de caza. En textos septentrionales, al menos desde mediados del s. XIX, se emplea además significando 'animal', 'bestia', 'fiera'. Entre los autores orientales es frecuente bas(a)-ihizi 'fiera', 'animal salvaje'; en EAEL 85 hay para "gibier", basihizia en Larrañe y basa ihiziak en Urepele; en ib. 89, se recoge en todas las localidades de dialecto vizcaíno kaza como equivalente de "caza, (fr.) gibier, (ingl.) game", cuando en el resto de los dialectos es e(h)iza o sus variantes. "Ihizia, eiza eraikitzea, irakorritzea, lever, faire courir le gibier" H. "Eize gutxi, poca caza (AN-larr)" Iz To. AxN explica ihizia (287) por eiza. Cf. IC I 701: "Eismendi, sierra de caza".
tradizioa
Tr. Documentado en todas las épocas y dialectos.

Eiz ona / itxi dinat menaetan. Lazarraga 1197r. Eiza galdu banegi. Ib. 1172r. Darraionarenzat da izia. ( itzia, B; eizia, A). RIs 24. Ihizi billha daroe / gerla egiten xoriei. EZ Noel 123. Bertze zensuek urruititik, baiña ukitzeak hurbilletik akometatzen du. Begiek, mihiak eta bertze zensuek eraikitzen dute ihizia, baiña ukitzeak atzemaiten du. Ax 417 (V 271). Saingaz zeudezin potxoak, ezin ausartuz bere ihiziaren atheratzera. SP Phil 131. Eizaren zai dauden leoien eran. AA III 573. Desertüko ihizik gizonen beldürrez. Etch 126. Bortutan diren ihizi ederrenen / Zu zira erregia. (Dicho por el zorro al cuervo). Arch Fab 75. Bata tximino / Bestia gathu, ber jauregiko / Ekoiliarrak, ber nausiaren / ihiziak ziren. Ib. 221. Eiz andi au Billafrankara zeramatelako barria. Izt C 192. Ihizi guziek baino gehiago balio du bada gizonetan azkenak. Hb Egia 41. Zure seme onek dakarzudan eiza jan zazu. Lard 33. Berrehun bat urrats egin duteneko, ihizi bat badakusate itsasotik atheratzen. Laph 215 (Ardoy SFran 196 karamar beltxaran bat). Kondenatua izatu zelakotz hango basa-ihizien bazka bilhakatzera. Jnn SBi 156. Gisuak hanitz ihizi xehe ala onddo gaitz-emaile erretzen ohi baititu. JE Bur 188. Oliten bazituzten kaioletan Afrikako ihizi basa mota guzietakoak. Zub 83. Eiza ixugarri a norbatteri erakutsi gurarik. Otx 156. Eizeak ua suma orduko / izkutatu zun isatsa. Or Eus 382. Eiza usaira, zaunga ta jauzi zegien zakurrak. TAg Uzt 76. Eizaz urri izaki gure basoak. EAEg 5-1-1937, 729. Ihiztaria oraino gorderik dagon ihiziaren ondotik bezala. Ardoy SFran 101. Eiz asko eztik jango / auen zai dagonak. Olea 191. Ihizia hil aintzin / jaleik ez gomita! Mattin 109. Zorriketa ari denarentzat kukusoa ere ihizi on. EZBB II 145. Beren eizak gerritik dilindan zituztela. Ataño TxanKan 210 (ib. 208 eize). Naiko eize janda. TxGarm BordaB 151 (ib. 126 eiza). Tiro geiago tira, ta eiz gutxiago bota. Zendoia 102. Nor bere ehiziaren ondoan ibili da: aintzinako sinesteen bila etnologoak, esate baterako, eta hitz nahiz joskera zaharren bila hizkuntzalariak. MEIG IV 92.
v. tbn. AB AmaE 438. Mde Pr 98. Zait Plat 99. Gazt MusIx 235. Uzt LEG II 310. Ihizi: Gç 203. ES 120. Etch 126. ChantP 110. ECocin 56. Elzb Po 216. Elsb Fram 180. Zby RIEV 1908, 762. HU Aurp 96. StPierre 36. Ox 68. Etcham 148. Osk 93. FIr 136. Mde Pr 157. Larz Senper 24. Mattin 109. Xa Odol 254. Casve SGrazi 160. I(h)ize: Zait Sof 170. Or Aitork 282. Casve SGrazi 102. MIH 362. Ihiza: Arti MaldanB 196. Eiz: JMB ELG 41. Ehizi: Hm 66. Tt Onsa 46.
azpiadiera-1.1
(Como primer miembro de compuestos).
Oianetan, iize-aitzuloen artean. Ibiñ Virgil 63. Eiz-usaia suma ezkero / azkar igestu lanetik. Olea 104. Orrenbeste eiz-mota, / danak ez eratxi jota. Insausti 294.
azpiadiera-1.2
(H).
(Sust. colectivo).

Leoiaganontz eiza / guztia joan zedin. It Fab 125. Etxe onetara eiza ugari betorren orduan. Ag AL 12. Bertan zebillen eiz guztia begiztatzeko toki gaintxo egokienetan. JMB ELG 45.
azpiadiera-1.3
ihizi (BN-lab ap. Gte Erd 285 ), ihize. (Aplicado a personas).
Animal. "(Au fig.). Personne dangereuse, madré, qui est à craindre, astucieux, maître, filou, etc. Zer ihizia, ah, le bon gibier! Syn. zer xorikumea! (esp.) ¡qué pájaro!, ¡qué bicho!" H.
Zer ihizia haatik, zu, estakuru bat ederra emanik gelditu baitzinen Eskualdunari berriak igortzetik. StPierre 11. Gaxina bethi nigarrez, [...], guarda ihiziaren sorbalden gainean. Barb Sup 7. Johañe eta Extebe, aizoko bi ihize hun, hor dira nurbaiten haidürü. GH 1936, 312. Etzela komunzki kezka arrangura-minetan higatua bizi ihizi pollit hura. Etcheb MGaric 184 (ap. DRA). Etzitaken hauietarik Juan Fernandez gaizoari begitarterat thu egin zion ihizi gaixtoa! "L'énergumène" . Ardoy SFran 240.
sense-2
2. (V-ger-arr-oroz, G, AN, L, BN, R-uzt (einza), S; Lar, H), ihizi (SP, Ht VocGr, VocCB, H, A), ehize (Sal), ehizi (AN), izi (B), ihize (BN, S, R-vid; Gèze), eitza (V-gip), egiza (AN-ilzarb), ihiza (Lar), iza (V, G, AN, Sal; Añ; ĩza R), aiz (G-nav), aiza (G-nav), aize (AN-olza, R-is), aizi (Darric ap. DRA), . Ref.: Bon-Ond 145; A (aize, einza, eiza, eize, eizi, iize, ihizi, iza, izi); A Apend (aiza, aize); Iz Als (aiz), Ulz (eizi); Etxba Eib (eitzarixa). Caza, acción de cazar. "Caza" Añ y A. "En (V-arr) significa 'acosamiento de jabalíes, zorros, etc'" A.
"Aizira fan (Darric)" DRA.
Tr. Documentado sobre todo en autores meridionales. Se encuentran tbn. ejs. en una carta labortana de fines del s. XVI, en Zubiri y en Xalbador, que podrían interpretarse con este significado.
Posako orak heiz onik ezin lei. "Caza buena no puede hacer". RS 377. Lehenbiziko ehizia zeren den, atrebitzen naiz zure señoriari ain present apeuaren bidaltzera. (c. 1597). FLV 1993, 460. Eitza ta arrainkatzia dira olgeeta inozentiak. fB Olg 31. Esau osotoro eizeari eman zitzaion. Lard 30. Guk egin ihiziaz / ez egin espantu. Etcham 231 (cf. EHIZA EGIN). Uso-eizeaz ari giñala. Anab Usauri 138. Gerriederrek muxar-eizea / atsegiñez dio oroitzen. "La caza de la marmota". Or Eus 87. Jolas-bidetzat artu izan oi da eiza Euzkadin. EAEg 5-1-1937, 729 (ib. 11-10-1936, 21 eize). Eizak ematen zioten aragia besterik ez. JAIraz Bizia 69. Eiza galerazia, ordean, elurtean. Basarri 123. Gizonaren eizea ezta ez oraindik bukatu. Vill Jaink 178. Gizonen jostagarri bada ihizia, / ez duela egiten zorion guzia. Xa Odol 257. Zertan asi ote giñan? [...]; eguraldia eta lanak, basarriko goraberak, eiza. JAzpiroz 165. [Katagorria ] artu ta gustora nintzan, uste gabeko eiza eginda. BBarand 44. Hala nola iratzeak urrietan, hiru edo lau astez... nahiz ihizia ere hor zuten, sakratua, bederen zenbaitek. Larre ArtzainE 61. Su ta gar dabilen sorgin-ihiziaren oihartzunen bat. MEIG VIII 23.
v. tbn. ForuAB 151. Ldi UO 31. Uzt Sas 287. Ataño TxanKan 71. Eize: Zav Fab RIEV 1907, 534.
(Como primer miembro de compuestos).
Eiza-Lagijaren 33gn. atalgijak ixentetan dauz. (1918). ForuAB 151. Hemen ere berri gutisko, Pettan. Ihizi solasik bezik eztuk orai. Zub 75. Eiz-bide au Euskalerriko basauritarrak oraindik [...] darabilkite. JMB ELG 41s. Eiza bide guziak [galerazten ditugu]. EAEg 5-1-1937, 730. Eiza-izkillu, su-gai eta tresnak. Ib. 5-1-1937, 730. Alostorreko jaunak egun artan zittun eize-lagunak. Etxde AlosT 14. Eiz-kontu ortan jarriya nago / inutillan pare. Auspoa 39, 123.
sense-3
3. "Terrain, bois de chasse. Ihizi handia du, eiza andia dauka bere lurretan, il a une grande chasse dans ses terrains" H.
azpisarrera-1
EHIZA-ABERE. Animal de caza.
Eize aberea eztana ere izango da zurean aurraren jaiotegunez. Etxde AlosT 15.
azpisarrera-2
EHIZA-HEGAZTI. Ave de caza.
Eiz-egazti eta pistia mueta askotakoak dira ugari Gipuzkoan. Izt C 196.
azpisarrera-3
EHIZA EGIN. Cazar.
Ihizi egitera goatzan gu botzik, / etsaia ohiltzera goatzan bertarik. FrantzesB II 15. Nola, ene seme, orren laster eiza egin dezu? Lard 32. Ik oraindik ez dek ikasi emen eiza nola egiten dan. TxGarm BordaB 151.
azpisarrera-4
EHIZAKO. (Lar, Añ, H; ihiziko Dv, H). a) De caza. "Venatorio, eizakoa" Lar.
Ihiziko orekin batean. Ax 87 (V 59). Ihiziko zakhurra. Elsb Fram 141. Ihiziko tuttut eta atabal. HU Zez 170. Ene zakur eta ihiziko lagun maitearen izena. JE Bur 17. Aspaldi zuen jastatua nuela heien haragia, ez bainuen sekula amestuko hain onik bazitakela: orduz geroztik nindaukan bethierekotz hartua ihiziko errabiak. Ib. 14.
v. tbn. JMB ELG 31 y Or Eus 91. Eizeko eskopetekin dozena bat gizon. Ugalde Iltz 14. Eiziko ari-bearra erabat alde batera utzi zuan. "El ejercicio de la caza". Berron Kijote 31s. Soldadoa, gobemarien ihiziko xakurra. EZBB II 110.
b) Para la caza. v. EHIZARAKO.
Xakur hauta. Xuriko, hezia, prest ihiziko. Ox 133.
azpisarrera-5
EHIZA-LAN. Caza.
Eizlanerako zatarjantzian dauden eiztarien irudi batzuek. JMB ELG 50.
azpisarrera-6
EHIZA-LEKU. "Ihizi lekhua, tokia, lieu, endroit de chasse" H.
azpisarrera-7
EHIZAN (Añ, H; ihizin H; ihizian SP, Urt III 116; eizean V-arr-oroz ap. A; Lar). Cazando; en la caza. "Xoriketan vel xori ihizian [...] haritzea" Urt III 316. "Cazar, eizean ibilli, eizean atzitu" Lar.
tradizioa
Tr. En la tradición septentrional ihizian se documenta en autores del s. XVII y en algún ej. posterior; ihizin se documenta abundantemente desde la segunda mitad del s. XIX. Hay tbn. ihizen en un ej. suletino en ChantP 252. (Cf. EAEL 58, donde se encuentra ihizin en todas las localidades bajo-navarras y labortanas (en Ziburu ihitziatzen ); ihizen general en Zuberoa (hay tbn. ihiz(t)ekan ); eizean es la forma dominante en Guipúzcoa y no falta tampoco en localidades alto-navarras).

Gizonaren ihizian gau eta egun dabilla. EZ Man I 43. Ihizian usatua. Ax 87 (V 59). Ihizian zebillala milla gogoeta saindu egiten zituen. SP Phil 133. Jolasean, jokoan, lotan, eizean ibiltea. Lar SermAzc 55. Erbi, ollo ta gauza askoren eizaan. Mg PAb 174. Lagundu ziona guziz ondo bere eizan. VMg 28. Libre dan denporan eitzian ta arrainak artuten olgeetia. fB Olg 31. Semeak eizean biltzen zuena janaz. Lard 24. Eizan egitiak, egiteko aldi barruban be, eragozpenak ipiñita daukoz. ForuAB 151. Gaztain goiaren adar goietan / eizean zuen ikasi. Or Eus 79. Eizan jardutea galerazten degu. EAEg 5-1-1937, 730 (ib. 5-1-1937, 729 eizean). Ihizin abiaturik. Zerb Azk 109. Eguna ehizan igarotzeko asmotan. Mde Pr 97. Egun osoak sarri eizean zeramazkian. NEtx LBB 21. Periko eizean zan. TxGarm BordaB 120. Gure etxera etorri izan ziran, eizean ibiltzeko. BBarand 60.
v. tbn. Eizean: Olea 188. Ihizian: Gç 203. Gy 22. Xa Odol 256. Ataño TxanKan 211. Ihizin: Zby RIEV 1908, 770. HU Zez 12. JE Ber 17. Ox 124. Barb Leg 131. Mattin 112. Xa Odol 136.
azpisarrerakoSense-7.1
(Tras tema nominal nudo).
Itsaso guzia beretu dute; egun oroz untzi ihizin dabiltza. Laph 60. Etxean nagola, sugandilla, euli-eizean. Or Aitork 290. Emazte eizean. NEtx LBB 145.
azpisarrerakoSense-7.2
Orduan atun edo egaluzea eizean atrapaten zan; au da, ontzia ibillian joiala.Etxabu Kontu 121.
azpisarrera-8
EHIZA-OR, IHIZTOR (BN-baig, S; Dv, H), IHIZOR (S; H). Ref.: A (ihizor, ihiztor, txakur). Perro de caza. v. EHIZA-ZAKUR.
Hala nola ihiz hor bat alde orotarat baitabila zerbait seindi arthio. AR 34s. Nun dira bada lumako ihizorrak, azeri hatzer ohartuko direnak? Eskual 3-4-1908 (ap. DRA). Bost ehun ihiz-or / libertizeko ororeki. Xarlem 318. Eiz-or espaiñol beltx bat aztaletan zerraien. Mde Pr 100. Lau ihizorekin. Casve SGrazi 102.
azpisarrerakoSense-8.1
(Uso adj.).
Xakhur ihiztorra erbiari bezala, han zagon, zigarro usain bat noiz eta non sendituko zuen. Barb Sup 64. Xakur ihiztor bat bi urtekoa. Herr 14-1-1960, 3. [Xakur bat] ihizorra, xuria. Herr 2-3-1961, 3.
azpisarrera-9
EHIZARA (AN-egüés-olza (-zera); Lar (-zera), Añ, H; ihizira Urt I 30, H; egizara AN-ilzarb; ehizire AN-olza). Ref.: Bon-Ond 156. A cazar, a la caza. "Haurrak ihízira [...] egórri ditu" Urt I 30.
Atra ziradela iai egun bates bi lagun [...] kanpora plazer arzera heizara. Ber Trat 111v. Eper edo ollagorren eizara. Mg PAb 105. Gaizki dirudi premia gabe eizera edo arranzara joatea. AA II 51. Artuko dau afizinoia eizera. JJMg BasEsc 168. Andre batzuek ere / ihizira illkitzen dire. Gy 23. Txiliste-illarrak jan eta bere eizera itzuli zan. Lard 31. Bere gazte denboran eizera itsutua izan baitzan. Arr GB 100. Ezkonduteko eizara, / [...] / alan esaten dabe / iturrian neskak. Azc PB 233. Goiz guziez banindoan ihizirat. JE Bur 15. Eizera juana. MendaroTx 102. Eizara joan dek zakurra. Mde Po 22. Neguan, goizetan beñipin, ateratzen niñun geienetan eizera. Ataño TxanKan 192. Lordizera joaten zan batzutan arditara. Gero eizera ere bai. JAzpiroz 38.
v. tbn. Eizira: Mb IArg I 365. Ihizira: AR 348. Eizera: Olea 189. Zendoia 106.
azpisarrera-10
EHIZARAKO. Para la caza. v. EHIZAKO (b).
Eizirako diran zakurrak. Mb OtGai III 235. Su-arma onak eizerako. Izt C 201. Ezegoan eizerako girorik. Ag AL 162. Ministro jaunen bastoiak eta / eizerako eskopetak. MendaroTx 145. Eizerako gauza ez dana. Lab EEguna 72. Oiñak pisu Elizarako ta atzaparrak arin eizerako (lapurretarako). Or Eus 62n. Eizarako txakur oberik ere... Erkiag Arran 24. Alare, eizerako giñun itxuenak. Ataño TxanKan 192. Arek duan eizerako apizioarekin. TxGarm BordaB 149.
v. tbn. Eizerako: Olea 23. Zendoia 103.
azpisarrera-11
EHIZA-SARE. Escarcela.
Egun guzian ezer ere arrapatu etzuan eiztari batek, ostatu batean koneju bat erosi ta bere eize-sarean sartu zuan. EgutTo. (ap. DRA)
azpisarrera-12
EHIZATAN. "Añhara bat kolpatü dük ihizetan (S), has herido una golondrina en la caza" Lacombe ms. (ap. DRA). v. EHIZAN.
azpisarrera-13
EHIZATIK. De cazar, de la caza.
Hura ere ihizitik bethi bizi zena. Gy 174. Esau ihizitik itzuli zelarik. Zerb IxtS 23. Haragi ona baita / ihizitik biltzen. Mattin 109. Eizetik bakarrik
ere an bizi zitekela-ta. TxGarm BordaB 145.
Orduko gizonen biziera eizetikakoa zala ondo adirazten digute. JMB ELG 15s.
azpisarrera-14
EHIZA-TOKI ( (Lar, H)). Terreno de caza. "Cazadero" Lar.
Andik onerakoa sarebide zabala duzu, mendi-alde aundiak baztarrean. Orra-ba eiz-tokia. Anab Usauri 135. Ohiko ehiza-tokirantz zioazelarik. Mde Pr 97. Igaro degu eiz-toki onena / Salamancakua. Auspoa 39, 124. Urdaiteko ihiztokia. 'Le lieu du chasse' . Casve SGrazi 101.
azpisarrera-15
EHIZAZ. De caza.
Ala zakurra eizez dabillala, / isats-eraginka, ikara belarri. Or Poem 556.
azpisarrera-16
EHIZA-ZAKUR. (G; e.-txakur G; einza-tx. R-uzt; aize-tx. AN-erro; iza-txakur Sal, R). Ref.: A (aize-, einza-, eiza-, iza-). Perro de caza. "Aizetxakur (AN-erro), sabueso" A Apend.
v. EHIZA-OR.
Laguntzat dabêzala / eiza-txakur zûrrak / billatu. Zav Fab RIEV 1907, 538. Arlo ontan eiz-txakurrak baño, usnatzalle zorrotzagoak izan oi dira emakumeak. TAg Uzt 67. Gañera usmo oneko eize-zakurrekin zebiltzen aren billa. Or SCruz 48. Eiza-txakur ona ondatu egiten baita xoxotan. Ataño TxanKan 209. Antsoneko eiz-zakur danak «I» izaten baitzuten izena. JAzpiroz 137 (165 eize-zakur).
azpisarrera-17
EHIZA-ZAUNKARI (-zaukari VocCB Dv). Perro de caza.
Dijoaz eizariak / Su-armak arturik: / Laguntzat dituztela / Eiza-zaukariak. Mg in VMg 110s.
ehiza
<< bixar 0 / 0 gantzugailu >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper