Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

23 emaitza iaz bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
berde.
tradizioa
tradizioa
Tr. General en todas las épocas y dialectos, su uso baja relativamente en el s. XX. Berde es la forma más extendida y única documentada en textos meridionales y suletinos. En la tradición labortana se encuentra preferentemente ferde en los siglos XVII-XVIII (aunque Leiçarraga usa pherde y Axular berde ); a partir de principios del s. XIX alterna con berde, a menudo en los mismos autores. Pherde se documenta por primera vez en Leiçarraga, y aparece en algunos autores septentrionales (generalmente bajo-navarros), coexistiendo a menudo con ferde y berde . En DFrec hay 34 ejs. de berde, uno de ferde, meridional, y 2 depherde , septentrionales.
sense-1
I . (Adj.).
azpiadiera-1.1
1. (gral.; Lcc, Lar, Añ, Arch VocGr , VocBN , Hb, Gèze, Dv, H), ferde (L-côte, BN; SP, Urt IV 76, Lar, Hb, Dv, H), perde (BN; ph- BN-lab; H). Ref.: A (berde, ferde); Bon-Ond 154; Lrq; Etxba Eib (berdia); Holmer ApuntV; EAEL 221; Elexp Berg.
Verde. "Piedra sufre, berde sufrea " Lcc. v. musker, orlegi.
Lurrak dak[a]r og[...] zotzak ardan bustia, baradizu menda berde. (Pamplona, s. XIV). TAV 2.2.15. Orduan mana zitzan, iar erazi litzaten guziak mahaintaraz belhar pherde gainean. Mc 6, 39. Eta arborén heren partea, erre zedin, eta belhar pherde guzia erre zedin. Apoc 8, 7 (He, TB, Dv ferde, Ur (G y V), Ip, Echn berde; Ker eze (berde), IBk, IBe heze). Aren erditan silla berde bat. Lazarraga (B) 1199rb. Terziopelo berdez. Ib. (B) 1182rb. Kolore eta kalitate honesko badut, iakitera, xuri, belz edo bruna, gorri, horia, more, ferde, inkarnatua. Volt 252. Nola pikatzen baititu segak belhar ferdeak, / Hala azpiratzen dituk puxant eta probeak. EZ Man I 44. Haurrak ethorri zitzaizkon / eta jende xeheak, / eskuetan zituztela / arramu eder ferdeak. EZ Noel 89. Asteazkenean lurra / zinduen berregindu, / belhar eta zuhaitz ferdez / hartarakotz beztitu. Ib. 141. Nola gau ilhunean dabillanak ezpaitu ezagutzen, zerk zer kolore duen: zein den berde, eta zein more. Ax 283 (V 189). Bide ederra, plauna, plazenta, zuhaitz berdez, itzalez eta plazerez bethea. Ib. 521 (V 335). Egia da, uriak bizia emaiten deraue ferdedurarik duten landarei, baina ferde eztirenei edekiten deraue. SP Phil 486. Irla bat zeina baita Irla berdea. INav 117. Zuk dituzu hekiñ eskuak / Erramu ferdez edertu. 196. Herri hautako arbola ferde fruitutsu eta hagitz ederrak. ES 121. Lurrak eman beza belhar ferde hazi emaillea, eta arbola fruitukorra. Ib. 172. Belhar ferde guziak. Urt Gen 1, 30. Urrezko ariz egiña zen onziko bandera, granaz gorritu-ederrak ontz-egal-belak eta sed urdin-zuri-berdez egiñak. Mb IArg I 65. Arbola orritsu berde, trebola fiñak, / larrosa, klabeliña, eta jazmiñak. GavS 18. Haren ostoak haize bero guzien gerizean, bethi ferde izanen dire. Mih 71. Bere izairiaz ezta gazi Ekhiak lürretik hürrüpatzen dütian baporrak ixurten dereitzonetzaz dereio gaiña gazitzen, ta dian kolore berdia emaiten. Egiat 266.
( s. XIX.) Hunen ostuak dira / bethi berde egoiten. Xarlem 1194. Sustraiaren ingurutik goraño jantzitzen da osto berdez. AA I 596. Zeinbat ur berde, ta mingotx, ta zeinbat lizuntasun ez dakuszuz or zeure ariman, zeure konzienzijan, ta zeure bijotzian? fB Ic II 234. Ispligu gozo, azitrai berde, / arros, klabelin, jazmiñak. Echag 60. Baditut erregalo / Ark egindakoak: / moredin ederra ta / erramu berdea. It Fab 192s. Otarraina ere berdea da berez, baña egostean gorritzen da. It Dial 19. Probinziako aitzak dauzkate gordeak / Landare ederrakin berar ta loreak; / Txuri, beltz, urdin, gorri, berde ta moreak. Izt C 166. Belhar berde eta zuhaiñez nasai dire betheak. Gy 89. Belhar ferdea alha-alditan arraso daramala. Ib. 86. Galtzen bada bidea, izanen elgeak, / Gainditzen dituenak bazkailu ferdeak. Hb Esk 132. Horra non den aldagarri ferde batean hetsia bere bizkar xorrotxa. Hb Egia 136. Garagarra, lur sagarra eta bazka berdeak eraitea. Dv Lab 206. Lurra ekhar betza belhar ferdeak. Dv Gen 1, 11. Apirillaren lagun elkarra, / saroi berdeko alaitasuna. Bil 110. Ilhar pherdiak. ECocin 24. Ahizpa jaunts ezazü arrauba berdia, / Nik ere jauntsiren dit ene xuria. ChantP 286. Sar zaite elizan, munduari irebazi biar diozun garaimenaren seña bezela, erramu-osto berde bedeinkatua artutzera. Bv AsL 92. Mendi basook ta larrak, / Soñeko berde euskaldunakaz / Jantzi daitezan dandanak. AB AmaE 34. Nok dakarren oliba / Berde pozgarria, / baketzeko gu jaio / Giñean Erria. Ib. 179. Errabia gorriaren bortxaz ezpainen artetik harrapo berde bat zariola. Elzb PAd 41. Batean zioten nonbait eta nonbaiteko ohoin, brigant multzo batek, ogi landa osoak, oraino pherde zirelarik phikatu zituztela. Elsb Fram 70. Eta ordu berean jende keta handi bat athera zitzaion bidera, zuhain edo arbola adar ferde batzu eskuan. Jnn SBi 26. Sugandola ferde bat da muskerra. HU Aurp 99.

( s. XX.) Agiri zan itxaso apurra berde baltzeran irakindua egoan. Ag Kr 14. Denak ostro berde berriak zeruruntz jasoaz. Ag G 11. Nola oso argala dagon eta beti grano berdez betia. Iraola 80. Alabainan, suge-angela pherdeari erraiten ohi diote eskualde hetan:. muskerra. JE Bur 155. Tratu bat ona eginik ferietan, moltsa luze berdea diruz betherik, amiñi bat alegera zen. Barb Sup 129. Bizkarrean ikusia niola Salomonen denborako soin bat ferdea, bainan ferdea, muskerra! Ib. VII. Barneko motxa dena ttitta gorri eta pherde. Ib. 9. Baratz ederra ta andija zan eta bedar orlegiz (berdez) ta samurrez beterik eguan. Altuna 43. Zuhaitz dohatsuari / xoratuak gaude: / Enborra sendo eta / ostoak tu berde. Etcham 212. Ditakeneko toki pollitenian yarria, oian eta pentze ferdeen artian. Zub 17. Garazi aldeko pentze eta larre pherde eta muskerrak. Ib. 109. Pentze-zolak berde agertzen zaizkigu, artho-alhorrak musker. JE Ber 74. --Oi! neroni ere ez naiz gogoratzen. A bai! berdea. --Muskerra... Lab EEguna 113. Gerka-lerro zuriz, naiz beltzez, berdez, oriz eta gorriz apainduak. JMB ELG 99. Bedar berde usañez beterik / landa zabal gustijak dira. Laux AB 44. "Aberrija dok zorun-utsa" / zaldun berdiak ots-egijan. Ib. 76. Noek berritz usoa igorri zuen leihotik eta usoa itzuli zitzaion aldaxka pherde bat mokhoan. Zerb IxtS 14. Gai ontaz, batez ere piñu azkar, oraingo urre berdeari begiratuta, bide zuzena azaltzen dute ikasketak egin dira. Munita 61. Lerro beltz eta berdeak zittun zapi bat eramanazten zien buruan. Etxde AlosT 41n. Irlandako jakintsuak eta eskoladunak halaber ari izan ez badira, ez ote da Uharte Berdea Erromak beretu ez zituen Europako lurralde urrietarik bat delakotz? Mde Pr 225. Palmadoi pherde hartan. Mde Po 38. Osto ezez jantzirik, berde agiri ziran inguruak. Erkiag Arran 7. Putzu aundia dagoan tokian, berdeago ura. Anab Poli 106. Nire begi berdeak / eztira orain itsu! Arti MaldanB 197. Nik faltrikaratik maindire ferde bat atera nuen. Arti Ipuin 65. Argi gorri, pherde eta blu batzuek argitzen zituzten ostatu, kafe eta zinemetako aintzin ederrak. JEtchep 78. Osin berde aren azaleko bakeak damua, bekatxa emoten deutsa. Erkiag BatB 111. Botetan baziren belhar pherde eta iratze luma batzu, fresko freskoak. Larz Senper 58. Xuri, arbola berde batekin, eta hartz beltz bat zangotan. Ardoy SFran 52. Udaberriak lur gorrien jantzi berdea ta txorien kabigintzarekin dei gogorra jo zuan Anaren biotzean. NEtx LBB 50. Itsasoaren ondoan / geldi itsasbelarrak / lo berde itoan. Azurm HitzB 57. Laurdenkatua dakar bere ikurdia arma urdin, berde, txuri ta oriz. Berron Kijote 196s.

v. tbn. Txill Let 111. Gand Elorri 63. Vill Jaink 140. Olea 67. Ataño TxanKan 16. MMant 49. FEtxeb 74.
azpiadiera-1.1.1

(Con el suf. -dun ).
"Callaica, harri preziatu [...] kolore ferdeduna " Urt IV 76.
Berriz ere usoa bialdu zuen, eta olibo-adar-osto berde-duna mokoan zuela itzuli zan. Lard 9. Ekharri zion bere mokoan olio arbola adar bat osto pherdeduna. Etcheberry 13. Esperanza [da] ostro berdedun arbola ederra. Ag Serm 136.
azpiadiera-1.1.2
(), ferde (SP, H).
Verde (leña, etc.). " Egur ferdea, bois vert" SP. "Verde, leño (c.) ezea, berdea " . "Vert, qui conserve de l'humidité, en parlant de bois" H.
Uztai gaia berde dan artean, okertu arren, erraz zuzenduko da, baña zartu bada, ta legortu upelari dauskiola ez da geiago zuzenduko. AA III 384. Jakobek zotz berde batzuek artu, eta unetik unera azala kendu zien. Lard 38. Ordian gizonak zaharo berde bat muztü zian eta emaztiari eman zeron. Mde Pr 123.
azpiadiera-1.1.3
(V-gip ap. Elexp Berg; Lar, Añ), ferde (H).
"Verde, no maduro" Lar, . "Vert, qui n'est pas mûr. Mahats ferdea, raisin vert" H. " Berdia. Heldu gabea. Inmaduro. Sagar berdiak jatearren dago tripakomiñak " Elexp Berg.
Batzutan ardandegiaren arnoak nahasten dire, alentatzen eta gaixtatzen, ezta sobratzen gaixtorik eta ferderik baizen. SP Phil 276 (He 277 ferderik). Arbolari begira / dio azeriak: / eldu bageak daude, / oraindik berdeak. Echag 162. Onelako tokietan ikusten dira arbola batean eta denbora berean lorea, fruta berdea eta eldua. It Dial 40 (Ur fruta berdia, Dv fruitu berdea, Ip frütü berdia). Bena molkoak etziotzan atzaman. / Berdegi dituk orano, zuen erran. Arch Fab 135. Harzatzu zortzi helzaur berde. ECocin 50. [Adanak] Behar dira hartu ongi berdiak eta ongi gogorrak. Ib. 48. Zazpi platano berde dendan erosita. MendaroTx 50. Ene laguna, lagun zakidaz intxaur berdiak jaten. EZBB I 96. Mizpiraren azi berdeak ondo puskatu. Ostolaiz 59. Pruitu berdeak, ondu gabeak. Ib. 69.
azpiadiera-1.1.3.1
(Fig.).No preparado, inmaduro, no listo.
Oien kontua oraindik berdea egongo da. TxGarm BordaB 78. Beti lanan mende, / eta zenbait jende / konpiantzan berde, / eman bearrak gorde. Insausti 161. Orduan ere oso berde zegoan, jokoa lotu zan garaian. Esan nai nuke: oso gutxi entrenatuta. Albeniz 244.
azpiadiera-1.1.4
(Fig.).Lozano, vigoroso, juvenil. "Vert, qui conserve de la vigueur, en parlant de personnes agées" H.
Egonen baitire bethiere estatu batetan, egoitza batetan, molde berean, bethi berde. Ax 600 (V 386). Gizon bat zelarik onduxea adiñez, / Ez gazte ya aboro, zahar ere arras ez: / Bi kolore yadan egiña bilhoa / Baiña den berdena oraindik gogoa / Xedea hartzen du bada ezkontzekoa. Gy 19. Aspaldi, artean gazte eta berde nintzela. BAtx Obab 199.
azpiadiera-1.1.5
Pálido, cetrino (ref. al color de la piel).
Ezkon-minak dutenak seinale dirade: / Mathel hezurrak seko koloria pherde. ChantP 124. Laburra, zabalotea, beso ta isterrez oso lodia, buru andiduna, illetsua, ia begietaraño bizarrez jantzia, okotz biren jabea, beltzeran berde samarra. Ag G 170. Izugarri da abilla, / naiz-da muturra berdia izan / jenioz da txit umilla. MendaroTx 358 (Interpr?). Maisu geienak kastillanuak, / kolorez berde askuak. Tx B II 169. Itoko zuan bere atzaparretan maketo arpegi-berde ura! Ugalde Iltz 49. Batzuk gizena izaten dute / eta zuk dezu giarra, / kolore berde xamarrak baña / badezu naiko indarra. Uzt Noiz 116.
azpiadiera-1.1.5.1
Pálido (de ira).
Galdetzen bazaiote deusik eman duten, / Muskerrak baizen ferde, ixilik egoten. Hb Esk 198. Itzetik ortzera, asuna baño berdeago jarri zan Moxolo; beazun guztiak begietaraño igo zioten. Ag G 304.
azpiadiera-1.1.6
ferde (BN-baig ap. A ; H).
" Ferdea, cru" H. "Crudo" A. Cf. BERDERIK.
azpiadiera-1.2
2. (V, G, AN ap. A ), ferde (SP).
" Denbora ferdea, goibela, temps sombre" SP. " Berde (V, G, AN), (tiempo) crudo" A. Cf. 2 berdantza (2); berdate.
Gero ta aize berdeago dakar. [...] Emen goaz ondo. Aize berdetxu au ez balego... Ez dot uste geituko danik baiña. Berriat Bermeo 388.
azpiadiera-1.3
3. (V-gip), ferde (H).
Obsceno; licencioso. " Ferdea, en V, G, cru, malhonnête, indécent, en parlant de discours, des mots, des paroles" H. "Obsceno, verde. Zuen tio berdiaua da, berdiaua... " Elexp Berg. "Txiste berdiak kontatzeittu zuen mutikuak" Ib.
Esango dituztela itz berdeak, ta eman gazteai konseju gaizto-lasaigarriak. Mg CC 172. Buru ule murritu edo zuritubaz eukiko ditube bijotz ta ezpan porruba baño berdiaguak. Mg CO 114. Kontu ta ipuin eze berde zantarrak. MisE 47. Zar berde bik elkar artuta bekatura amilderazteko bidean ta bizitza galtzeko perillean bere burua ekusirik. AA III 315. Bekatu oen guztien ama da, gazteetan, bizitza lasai-berdea. Ib. 608. Aita berdiaren semia berdia. fB Olg 59. Ipoin berdiak, berba zatarrak, kontu loijak, errazoe bajubak, prestuezak ta gizatasunaren lotsagarrijak. fB Ic I app. 23. Berba berde, nasai, amore geistoko, tentagarri, ipuiñ edo kontu zikiñakaz lujurija predikeetan dabeenak. JJMg BasEsc 102. Kuadrilla aundia giñan ta askoren tartean beti izaten berdeak edo mingain txarrekoak. BAyerbe 52.
sense-2
II . (Sust.).
azpiadiera-2.1
1. (Lar, , H), ferde (Lar, H), pherde (H).
Color verde. "Verdor" Lar. " Uda-barriko ostruen berde barrixa, Neguko tristurak urrintzeko onena " Etxba Eib. v. berdetasun.
Erraulia da uli lerden, luxe, ferde ederreko bat. Dv Dial 15 (It berdaisa bat, Ur berdiska bat, Ip berdais bat). Bada nik, egiya esateko, jarrua zala uste nuen berdez pintatua. Iraola 92. Gere ibilliaren azkenaldian, berriro leengo musker (berde) ezeak irten digu bidera. Ldi IL 44. Beltzak pekatuaren orbana (mantxa) azaltzen zun eta orlegiak (berdeak) itxaropena. Etxde AlosT 41n. Goldioak berdez margotua. Txill Let 22. Mendi, soroak, beren mamia / berdez jantzirik daukate. MMant 77.
azpiadiera-2.2
2. ferde, pherde. Plantas verdes, hierba, etc.
Eta erran zekién ez lagioten kalterik lurreko belharrari ez ezeinere pherderi, ez ezeinere arboreri. "Ni à nulle verdure" . Apoc 9, 4 (Ip ez berde zen orori, IBk landareei). Badoaz; eta zaldiak / Ferdean zadukatenak, / Halako bisita segur gura etzenak, / Ya, ya ateka yauziz nahi du pasatu, / Eta hetarik urrundu. Gy 274. Orañ zelai au len bezela elurrez zuritua ez, baizik berde ederrez jantzia dago. Arr GB 54. Berderako asenaiuak. "Zanahorias forrajeras" (ib. 38). GipNek 1905, 42. Mendien mazelak ez dira larrutuak nihun, nihun ez dira erreak; halako berde bat badute, begiarentzat ezin eztiagoa. JE Ber 51. Kanpuan zegon berderik ez du [jelateak] / ezer utzirikan zutik. Auspoa 39, 30. Lurrak orain biltzen / ederra, argi gaiztoz zeruak / begitan artzen berde / arraia, ta bana-banaka / ostoz erazten adar-buruak. "El ameno verdor" . Gazt MusIx 113. Galiziko zelaiak berdea zerioten alde guzietara. NEtx LBB 33. An ez zan beste berderik, eta negu luzea izaten zan. BAyerbe 25. Belar sekoak ere ari dira aurreratzen. Beiak berde-usaia, kanpoa mugitu dan bezela. Albeniz 19.
azpiadiera-2.3
3. Lo licencioso.
[Neskak] engaiñatzeko berriz / guk falta erdera, / naiz kiñuz ere esan / nai degun berbera, / nolabait itzegiñaz / joateko berdera. Insausti 59.
azpisarrera-1
BERDE-BELTZ (-beltx Lar, H; ferde-beltx H). Verde oscuro. "Verdinegro, berdilluna, berdebeltxa" Lar. "Vert obscur" H.
azpisarrera-2
BERDE-BERDE (Intens. de berde). Muy verde.
Eta osterontzeko lau-illetan ere berde berde irauten dute, abereak negu beltzean bazkatzeko lurrak berez ematen dituen gorosti, agin, ota, erramu, isats, untz eta beste zenbait orni mueta. Izt C 160. Bainan buru has neguan, eta udan haitzaren ostoek ferde-ferdea daukatela, itzal-aterbe xori ohantze bat iduri! HU Zez 117. Erosten dautse amamak bertan izoztu bana ta sagar berde-berde batzuk. Kk Ab II 157. Iaz erriak eta aurten denak / berde-berdeak dagotzi. Mattin in Xa EzinB 113. Gari-soro galantak badaude berde-berde. TxGarm BordaB 52. Osto polita, berde-berdea. Ostolaiz 90.
azpisarrerakoSense-2.1
Muy colérico.
Okasiyuan asten danian / jartzen da berde-berdia. Tx B III 34.
azpisarrera-3
BERDE-GAUZA. Planta verde.
Arbiak, paotxa, aillubrea... Soroan egiten diran berde gauzak. Albeniz 19.
azpisarrera-4
BERDE ILUN. (berdilun Lar, Hb, H; ferde ilhun Hb, H). a) Verde oscuro. "Verdinegro" Lar.
Bere ostoa berde-illuna gañetik. Munita 43. Enborra gora du [alarguntsa-belarrak], hostoa perde-ilhuna, lorea urdin-beltza. Herr 17-9-1964, 1.
b) Color verde oscuro.
Kantauriako ur ugariak berde illunez jantzirik egozan. Ag Kr 77.
c) (ferdailun Dv A). "Poire verte-longue" Dv. "Ferdaillun (Dv), pera verde-oscura" A.
(berdaildun BN ap. A). "Ciruela claudia, variedad de ciruelas" A.
azpisarrera-5
BERDE-KOLORE. Color verde.
Urregorri-antzeko izarea dala emoten dau basoaren berde-kolore bardintsuak. Alzola Atalak 83. Berde-kolorez barrieztauak mendietako basoak. Ib. 85.
azpisarrera-6
BERDE-KONTU. Tema subido de tono, licencioso.
Lagun sasoikoakin edo gazteakin pozik itz egiten zuala, berde kontu pixka bat nastuta ere askotan izaten zala eta. Insausti 41.
azpisarrera-7
BERDE-NABAR. Verde y pardo.
Urdiñaren ordez zelai ta soloen kolore berde-nabarra ikusten, ekandutuko ete zan Kantauriko ume bulartsua? Erkiag Arran 125.
azpisarrera-8
BERDE-HORI. a) Verde amarillento. "Chrysoprasus, harri ferdehória"Urt V 12.
b) Verde y amarillo.
Argizko lora, o, zeiñ zuriak! / Urdiñ gorriak! / Berde oriak ! AB AmaE 373.
azpisarrera-9
BERDERIK. "Ferderik azak, sagarra iatea, manger du choux, une pomme crus" H.
azpisarrerakoSense-9.1
Garoa berderik ebaki eta zimeldua ardientzat.JAzpiroz 199.
azpisarrera-10
BERDE-SALTZAILE. "Verdulera, verdulero" Lar.
azpisarrera-11
BERDETAN. Estando (una planta) verde.
Erdiak jaten dira berdetan, / legortu beste erdiak. Uzt Sas 169. Berdetan ere artu leiteke, baiñan sekatua obe. Ostolaiz 145.
azpisarrera-12
BERDE-URDIN. Verde y azul.
Uhin berde-urdinak eztiki hausten ziren. Mde HaurB 97.
berde
<< aurten 0 / 0 geurtz >>
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper