Orotariko Euskal Hiztegia

OEH - Bilaketa

17 emaitza abarizios bilaketarentzat

Euskaltzaindia. OEH. Orotariko Euskal Hiztegia
goiburua
zuhur.
tradizioa
Tr. En la tradición meridional alternan (en ocasiones en un mismo autor) las formas zur y zuur. El empleo de zuur es frecuente sobre todo en el s. XX, si bien se documenta ya en Astarloa y, con el significado de 'hábil', en Moguel. Al Sur se encuentra con -h- en Larramendi, Astarloa (II XII), Brunet (Lc 16, 8), Etxaide (JJ 69), Orixe (junto a zugur y zur ) y Zaitegi (Plat 85). En DFrec hay 23 ejs. de zu(h)ur.
Onom.: Pedro Çurra. (1193) Arzam 473. Don Xemeno de Maria Çurra. (1286) Ib. 473. Item Eluira la Çurra. (1353) Ib. 473.
sense-1
I . (Adj.).
azpiadiera-1.1
1. (V-m, L, BN, S; SP, Urt V 131, Ht VocGr 420, Lar, Mg PAbVoc , Añ, Izt 36v, Arch VocGr , Gèze (zühür), VocCB , Dv, H), zugur (B, BN-baig), zur (V, G; Lar, Añ, Izt 99v, Dv (V, G), H (V, G), Zam Voc). Ref.: A (zuur, zugur, zur); A Apend ; Lh Eusk 1919-20 (I), 79; Lrq /sühür [las dos vocales nasales]/.
Sabio; prudente, cuerdo, sensato. "Sage" SP, Ht VocGr 420. "Sobre" SP. "Ajuiciado, sendondua, zuhurra" Lar. "Avisado, advertido", "cauto", "cuerdo", "discreto", "prudente" Ib. "Magos, Sabios, Zuhurrak, jakintiak" Ib. "(El) loco con la pena es cuerdo, eroa zur, bizkarrean egur" Ib. "Sesudo, juicioso, zuurra" Añ. "Despierto, despejado, zurra" Ib. "Despejado, listo" Izt 36v. "Prudente" Ib. 99v. "Sage, [...] prudent" Gèze. "1. sage, qui sait, est entendu, [...]; 3. sage, qui a sa raison, n'est pas fou, [...]; 4. sage, prudent, avisé, [...]; 5. sage, prudent, prévoyant, précautionné" H. "Prudente, discreto, sensato, [...]. Erhoaren sinhestea, zuhur-ustea, el pensamiento del loco (es) creerse cuerdo [...] (Darthayet). Zuhurrak luzaz phensatzen eta laster obratzen (S)" A. "Zuhurrak bi itz aski (S)" A Apend. "Fin, adroit, avisé" Lh Eusk 1919-20 (I), 79. "Prudent, avisé, précautionné" Lrq.
Tr. Hasta el s. XX es más frecuente al Norte.
Zuhur denak, hara eztohen, egin penitenzia. E 39. Zuhur gutik andregatik gaizki erran diroite. Ib. 117. Eta [birjina] hetarik borzak ziraden zuhur, eta borzak erho. Lç Mt 25, 2 (He, TB, Dv, Ip, SalabBN, Leon, Ker zuhur, Or zugur, Ur (V) zur; Ol, Arriand gurbil, IBk, IBe zentzudun). Zareten bada zuhur sugeak bezala, eta sinple uso kolunbák bezala. "Prudents". Ib. 10, 16 (Dv, Ip, Leon, Ker, IBk, IBe zuhur, Ur (V), Arriand zur; He, TB, SalabBN prudent, Ur kontuzko, Ol gurbil). Huná, Zuhurrak Orientetik ethor zitezen Ierusalemera. "Des Sages". Ib. 2, 1 (He, TB, Dv, Ur (V, G), Echn, Hual, Samper, IBk mago, Ip maje, Ol, Or, Ker azti, BiblE jakintsu). Zuhur izaten, xahu, etxean egoile, on, bere senharrén suiet [emazteak instrui]. "Sages". Lç Tit 2, 5. Erranen düte jente endelgatüek eta zühürrek eztüzüla maite arrazona. Etchart 7.1r (en la respuesta de Ros hay zur (16.1r) y zuhur (14.1r), esta última var. probablemente por influencia de la usada por Etchart). Ala gure zoratuak baikinduen pensatzen / gu zuhurrak giñela eta onak erho ziraden! EZ Man I 82. O Birjina minzari zuhurra. Harb 60. Hobe da zuhur baten ustea eziez ehun bertzeren sinestea. O Pr 523. Pagano zuhur heien erranak. Tt Onsa 19. Zuhur bahaiz, pensatuko duk / eternitate luzean. Gç 158. Hirur Errege zühürren adorazionia. Bp II 24. Greziako zazpi zuhurrenetarik lehenbizikoari. ES 170. Izan zaite nahi bezaiñ zuhur eta iakinsun. Ch III 43, 2. Gizon zuhur, zintzo, menak eta jakintsuak gure alde ditugunean. Lar, carta a Mb 280. Nur da aski zühür, ororen osoki jakiteko? "Sapiens". Mst I 9, 2. Gizon gazte ungi egin bat, hazkarra, guduko behar bezalakoa, zuhurra bere hitzetan. Lg I 275. Zühür zaharrek izarian zazpi gauza ezin hobenak zütien ediren. Egiat 205. Gure ikustera jin zahar horik / ez gu beno zuhurrago. AstLas 34. Konfesore zur edo kontuzko batek. Mg CO 10. Asti ta eraldi utsak erle zur aituaren antzera emotea. Añ EL1 3. [Pagano] hekien arteko zuhur batzuk saminki auhendatu dute gizonen erhokeria. Dh 198. Soldado-gai ttipienak zuhurrenak ohi dire. FrantzesB I 15. Zer egin eban gizon zuur onek? Etzan juan artez kartagotarrakaz pelietara. Astar II XII (I app. XLIII zur). Aume zurrak dau gogoan / amaren esan ain ona / asko gurata emona. Zav Fab RIEV 1909, 33. Zoroak bere baithan du fidantzia, zuhurra kontrarat guti khondatzen du bere ahalen gainean. MarIl 35. Eroen kontua da / nekez biziztea, / zurrena neke gabe / tripa betetzea. It Fab 35. Gobernu ongilla eta zur batek goitu ezin zitukianak. (1846). BBatzarN 163. Erho bat zarraion behiñ harrika zuhur bati. Gy 152. Gizon izpiritutsu, zuhur eta prestu bat. Hb Egia 32. Zein uste dezu dala morroi leial edo zurra, bere jaunak ipiñi zuena bere familiaren gaiñean. Ur Mt 24, 45. Buruzagi zuhurrari dagokon bezala, batzuen alderat idor zen. Laph 231. O familia dibinoaren zaintzale zühürra. Ip Hil 262. Mende nahasi huntan izan diren gizon zuhur, jainkotiarrenetik bat zela. HU Aurp 79. Konfesore jakitun, on eta zuur bat. Itz Azald 199. Gizon zur eta jakitun batek. Ib. 184.
(s. XX). Telemakoren aita bezelakoxe zurra (zikotza ez, prudente baizik). A Ardi 73. Zuhurrari... zuhur eta erdi, erraiten ohi den bezala! Barb Sup 155. Zimun kauterra gizon zuhurra zen beraz. Zub 27. Lendakarija daukie barriz / Jakitun, zintzo ta zurra. Enb 35. Gizon "analfabeto" bat guztizko zuurra. Kk Ab II 80 (I 76 zur). Ez othe diren, halarik ere, hiri ttipiko eskualdun-umeak zintzoago gelditu [...], zuhurrago beren urratsetan. JE Ber 45. Zuurragoak izanak dituk ene guraso / Adan eta Ebe! "Tenían más juicio". Ldi BB 6. Etzaukodaz basatitzat, andra zurtzat eta jakintsutzat baño. Otx 123. Zur eta arduratsuak diranak, bakotxean zerbait aurreratu al izango dabe. Eguzk GizAuz 139. Arraiña uretan, txorija aidian, emazte zurra etxian. EZBB I 41. Gizon zuhur bat behar diren bideak hartuko dituena. Zerb IxtS 27. Joan zen gizon zuhur baten gana kontseilu galdez. Lf Murtuts 29. Gizon bulartsu ta zurra da. Zait Sof 189 (198 zuur). Izketan txoratzen zitulako zirudien zugur eta iakintsu. Or Aitork 109 (18 zuhur). Nagon zugur argialdi ontan Zure egalen pean. Ib. 348 (Tormes 33 zur). Norberaren okerren zuzentzekoa zuurren jokabidea bada. Txill Let 83. Aita zuur ta langillearen utsune. Erkiag BatB 34. Allande zuurra ta iaioa zen. Etxde JJ 68. Zurrak zaituedazen gero! Bilbao IpuiB 125. Izarrek hor dute beti gidatu gzion zuhurra. Xa Odol 339. Hiru gauzetarik behar du begiratu zuhur denak. EZBB II 24. Arrotz guztiak ero sortu ote ditu Jainkoak, eta gu bakarrik zuhur? MIH 205.
v. tbn. Ax 310 (V 206). Hm 62. SP Phil 16. Arg DevB 153. He Gudu 138. Monho 140. JesBih 444. Jaur 114. Bordel 94. Arch Fab 235. Dv LEd 171. CatS 45. Elzb PAd 14. Arb Igand 178. CatJauf 25. Etcham 220. Ir YKBiz 24. Mde Pr 132. Arti Ipuin 77. Osk Kurl 169. Vill Jaink 142. Ibiñ Virgil 88. Alzola Atalak 115. Berron Kijote 26. Larre ArtzainE 50. Zur: Altuna 75.
Gure Errege Santz Zugur seigarrenak. Or QA 194.
Anderrai-miñez, atzeman zuten, / burua zûr, ez il, bai il. "En el uso de sus sentidos". Or Eus 410.
(H). (Ref. a cosas). "Elhe zuhurrak dire horiek" H.
Iongoiko adimendu guztiz zuhur eta iratzarria duzuna. EZ Man II 168. Asko aldez zure ahotik entzun dut hitz zuhurra. Ib. 128. Zure bizitze zuhurrak / zeru-lurrak / derakarzke bakera. O Po 56. Milla abisu bere ustez zuhurrik [...] emaiten. SP Phil 425. Zuhurraren konseillu zuhurra. Tt Arima 111. Gauzen adiaraztera emaiteko manera antzatsu eta zuhur hunek. ES 90. Bethi ikhara zuhur batean behar garela bizi. Lg I 270. Halako lege zuhur eta salbagarri baten moldatzekotzat. Lg II 149. Zein da beraz zuretzat partida zuhurrena? Mih 102. Ezkonde zühürrak emaiten. Egiat 256. Abisu zuhur horiek. Dh 73. Entendimentu argija ta zurra. fB Ic II 164. Non Iñaziori zuhur iduritu baitzitzaion gezurtiaren ixilaraztea. Laph 241. Zenbait abusu khendu ondoan, lege zuhurrenak egin zitzaten. Elsb Fram 59. Errepublika dela gobernu zuhurra. Zby RIEV 1908, 232. Haren ateraldi on, zuhur, bihotz altxagarriei. HU Aurp 133. Errazoezkoagoa eta gauza zurragoa izango da [...] Jaungoikoaren lekukotasunari eta esanai sinistea emotea. Itz Azald 14. Haur bat zelarik ametstuaren zuhurra! Ox 21. Erabaki zuhurrak artu behar zituelarik. Zub 46. Lehenbiziko oto gurea, Tolosako kaskañoak zentzaturik edo, aitaso baten urrats zuhurrari jarri da tanpez. JE Ber 77. Bertoldaren maltzurkeri zurrak. Otx 1. Elkarrekin ba dute zenbait mintzo zuur. Or Eus 29. Gauzarik egoki ta zurrena orixe dala nik uste. Eguzk GizAuz 194. Epe zuur baterako, Udalei arturena opatzea. "Plazo prudencial". EAEg 13-6-1937, 1805. Bere begi zuhurrak idekitzen ditu. Iratz 39. Aurreraegi sartzea ez den zur. Zait Sof 163. Matinen asmoa makurra bezain zuhurra zen. Etxde JJ 120. Zugur dan ikaskizuna. Or Aitork 363. Erabagi zuurra. Erkiag Arran 62. Legeok zuhur balira. Zait Plat 85. Eritzirik zuhurrenarentzat ere. In MEIG VI 30. Artetan ele zuhur gozoak altxatuz orobat haren solasetan. Larre ArtzainE 99.
v. tbn. Harb 465. CatLan 103. Brtc 189. Hb Egia 36. Dv Lab 199. Arb Igand 32. Amez EG 1952 (7-8), 16. Zur: ForuAB 157. EAEg 21-10-1936, 101.
Oin kolokak zûr, begiak yoran. "Cauto el inseguro pie". Ldi BB 162.
azpiadiera-1.2
2. (L, B, BN, S; Urt III 382, Gèze (zühür), VocCB.(s.v. zur)Dv, H, VocB), zugur (B), zur (V, G, R; Lcc, Lar, Aq 829, Añ, VocCB, Zam Voc ), zunr (R), zinhur (BN). Ref.: A (zuur, zugur, zur, zinhur); Lrq; ContR 523; Iz Als (autsi), To (zurre), R 397; Izeta BHizt2 (zuur).
Ahorrador, económico; avaro, tacaño. "Escaso, avariento" Lcc. "Endurador, miserable" Lar. "Allegadores, zaietan zur ta iriñetan ero" Ib. "(A padre) allegador, hijo expendedor, aita zurrari seme gastari" Añ (tbn. en Lar, s.v. endurador). "Zurraren etxean ezta faltako estrobua; dollorraren etxean ezta faltako estrobua. Es lo mismo que zurraren etxean birretan afaldu" Aq 829. "Sage, économe (pris en bonne part et au sens d'un sage épargne)" H. "Económico" A. "Zur [...] (G), avaro", "zinhur (BN?), tacaño" Ib. "Zugurra ta eroaren ele xagarra (B)" Ib. "Économe" Lrq. "Tacaño. [...] Anitx zúrra dun korí (R-is)" ContR 523. "Autsiya ta zurra, el tacaño" Iz Als. Cf. VocNav: "Zurro, tacaño, ruin, mezquino, mísero (Salazar)" y ReinEusk 76 (Urraul, 1575): "era çurro en dar dineros pa semejantes cosas". v. xuhur. Tr. Parece que los ejs. de la tradición meridional, salvo el de Iturriaga, tienen sentido peyorativo; no así los del Norte.
Zaietan zur eta iriñetan ero. RIs 19. Zuhur arditaren, erho dugataren. "Chiche" . O Pr 534. Zilhegi zaitzu zuhur izatea; ez ordean ez gogor ez abarizios. Mih 84. Lanegitetik eta zurra izatetik datoz aberastasuna eta ongi izatea. "Economía" . It Dial 27 (Ip zühur; Ur begiratuba). Langile eta zuhur izaten. Dv Dial 27. Bazan gizon txit aberats bat, Nabal zeritzana, baña guziz zurra, eta iñori on egiteko eutsia. Lard 175. Ori gizon zurra! --Ez dakit nik zertako dituzten dirubak. Sor Gabon 30. Zurraren poltsak bi zulo. Moc Damu 7. Zurrak urrea baño obeto [gura izan] . Ag Kr 75. Joango zaio etxe jabe zurrari igeltsero bat. Iraola 84. Arditaren zuhur, sosaren erho. (BN-or). Lander Eusk 1925, 37. Enebala ikusi sekula aen gizon zikoitzik eta zuurrik. Or Tormes 17. Tira bear danean / ez gera [eiztariok] oso zur. Olea 26. Ori bai: zur xamarra ote zan tankera eman nion. Arek etzuan dirurik arrika botako. TxGarm BordaB 144. Baserritarra zurra dana badakie. Gerrika 201. Gero Oroituz bilduman, paperetan zuhur, isildu zutena [poemaren giltza] . I 257.
azpiadiera-1.2.1
Ruin (usado como insulto).
Gezurra aipatu, aurrez-aurre, billau zuur orrek? "Ruin villano" . Berron Kijote 58.
azpiadiera-1.2.2
(Ref. a cosas).Austero, sin lujo.
Gure patioan / ez dago lorerik; / ezta klaustroetan / arku ta margorik. / Ibilgo batzuek / gordeak, geldiak, / ba-dira, orraitik, / komentu zur ontan. Gand Elorri 78.
azpiadiera-1.3
3. + zur (Añ). Hábil. "Abil, hábil, capaz, diestro, ingenioso para alguna cosa, [...] zurra " , "listo, diligente, [...] zurra" Añ. Cf. zurt.
Txito zuurra ta arte andijetakua dalako [mirua], txori ta txitatxubak atrapetako. Mg PAb 180. Labazaina ezpada zuurra ta aituba, edo subak igaroko dau gania balzitu ta barruba erre baga, edo danak urtengo dau ezkotu ta errearinak. Ib. 152. [Letrauak diriala] txito zurrak, justizija austeko. fB Ic II 169. Laguntzat dabêzala / eiza-txakur zûrrak / billatu. Zav Fab, RIEV 1907, 538. Jaso zaitzala zurrago batek / O! Paulo asko jakiña! AB AmaE 124. Eurena eztan gauzea / atrapetan zurrak. Azc PB 331s.
azpiadiera-1.3.1
Nik asmu auetan niñarduen bitartean, gure arotz zurrak amaitu eban bere lana ainbat untze ta oltxugaz. "Solícito." Or Tormes 49.
sense-2
II . (Adv.).
azpiadiera-2.1
1. + zugur (B ap. A). " Zugur bizi (B), vivir económicamente" A.
Arropetan eta ian edanetan doiaz bizi, zühür eta gütiz igaran. Bp I 99. Jan-edana mahainerat atheratzeko diogula, ez zuhur eta murritz, bainan eder eta nasai. Lander RIEV 1910, 600.
azpiadiera-2.2
2. Sabiamente, juiciosamente; prudentemente.
Baserriyetako euzkeldunak ikasi dagiyela zuur ibilten, ona Bilbora etorten diranian. Kk Ab II 75. Zeure buruarekin / zûr itzegin zenun. "Con prudencia" . Or BM 118. Mikelek ola dio, bero bezain zuur. Or Eus 36. Zenbait oitura gogoangarri / buruan zûr ar etzazu. Ib. 415. Jaulki baño len, itzak ondo neurtzen zitula-ta, mintzoa aopean zuur lotu zuen. TAg Uzt 48. Gudaria zuur ezi-eraztea. EAEg 27-10-1936, 146. Bide makurrak jo eta joko ere ditu [psikologigaindikoak], aspergarri guziak bezala. Baina gero eta zuhurrago dabil, gero eta aurkikuntza ernegarri gehiago eginaz. Mde Pr 318. Utzi, langilleen aldez neurritsuago, zuurrago ta burutsuago jarduten eban sozialista alderdia, ta buru-belarri jarraitu [...] agintaritzarik nai ez dauan talde ausartari. Erkiag BatB 191. Zuur ta zeatz begiratzen dio bere izen onari. Berron Kijote 139. Zuur aski ta gorde-gordean eukitzen zun bere osabak. "Con mucho recato" . Ib. 138. Nagusiak goraldu egin zuen kontuhartzaile gaiztoa, zuhur jokatu zuelako. IBk Lc 16, 8 (Lç zuhurki).
azpisarrera-1
ZUHUR-HAGIN (L, BN-baig ap. A). Muela del juicio. "Eztu balio gazte horri galdegitea zuhur-haginak jinak ditiinez, haurregi delakotz berak ere eztakike (BN-baig)" A.
Hau adin handiko gizon bat da. Ez du ahokorik gehiago, zuhur hagina baizik. Prop 1900, 63.
azpisarrera-2
ZUHUR-ARIAZ.
Ohaidea eder-ariaz, ezkont-idea zuhur-ariaz. "Par sa bonté" . O Pr 350.
azpisarrera-3
ZUHUR-BELAR. "Zuhur-belhar, herbe de la sagesse, espèce de sisymbre" Hb.
azpisarrera-4
ZUHUR-HITZ. Palabra sabia. Cf. A (s.v. zaar): "Zahar-elhe, zuhur-elhe (S; Chaho ms.), palabra de anciano, palabra de prudente".
Zahar-hitzak, zuhur-hitzak. "Les dits des vieux sont les dits des sages" . O Pr 420. Batari zugur-itza ematen baitzaio argizagi aundi danez. "Sermo sapientiae" . Or Aitork 396. Egunak egunari eguzki zuriz iragarri bezaio zugur-itza. "Verbum sapientiae" . Ib. 398.
azpisarrerakoSense-4.1
Proverbio, máxima. "Adage, erran-zahar, zuhur-hitz " T-L. v. hitzur.
Uskarazko zuhur-hitzak Aillan de Oihanartek bildiak. Arch ( in O Pr (ed. 1847) tít. ). Elizako aiten erranak, Filosofo zaharren zuhurthitzak, istoria saindua eta bertze istorioak. Ip ( in Ax (ed. 1864) XI ). Bi etsaien zuhur-hitzak. Ox 187. Urte berri, gogo berri. Zuur-itz orrek baño, ez nau ezerk iguiñagotzen. Ldi IL 87. Salomonen zuhur-hitzak. Zerb IxtS 63. Horra Hirribarrenek asmatuak direlako lau zuhur-hitz. Zerb Azk 64. Jakintza badute anhitz, / atso, haur, eta zuhurt-hitz / ba dakite politika, / pilota, dantza, kantika / bai eta kantu ez likits. Mde Po 33. Salomonek beure zugur-itzetan orrela agertzen baitu. Or Aitork 63. Liburu horietan kausitzen ditugu zuhur-hitz edo atsotzitz frango. Zelaiberri Herr 3-11-1960, 4. Horrelako zuhur-hitzen zuhurtasuna, ezagun denez, antzekoa izaten da herririk gehienetan. MIH 238.
azpisarrera-5
ZUHUR IZAN (trans.), ZUHURRA IZAN. Tener buen sentido, ser juicioso.
Zuhur balinbaduzue, orhoit zaizte, andreak, ez dela batre azti, sorgin edo debru behar izan, asko berrien jakiteko! Barb Sup 82. Eta orhoit, zuhurra balinbaduzue, munduko diru-paper pullitenak [...] zure lur gizenak ez dituela sekulan balioko! Ib. V. Hoa hemendik, eta laster, zuhur balin baduk! Barb Leg 67. Dinamitez etxea leer-egiten ezpadigute eta zuur badugu tiroak xahutu gabe, badugu asko eguntako janaria. FIr 141. Zuur badu [senarrak] artu bearko du. Ib. 157. Zuhurra baduzu, ez zirika sua ganibet batekin. EZBB II 147.
azpisarrera-6
ZUHUR-HIZKA. Con proverbios, con máximas.
Platon ere, tantoka, zuhur-hizka artzen ahalko zen, Parmenide eta Heraklito batzu bezala, Pascal edo Nietzsche batzu bezala. Lf ( in Zait Plat XV ).
azpisarrera-7
ZUHUR-HIZKETA.
Zuur izketak bakarrik, ez irudiketak, goraipatu lezazke. "Discreta consideración" . Berron Kijote 148.
azpisarrera-8
ZUHUR-IZPI. Pizca de sabiduría.
Gazteena izan-arren, neregan zur-izpirik ba-dager, yakintzaz gañezka yaiotako gizakumea gurenena dala diot. Zait Sof 181.
azpisarrera-9
ZUHUR-JAKINTZA. Filosofía.
Ikaskintzak: lenak, baionan Iondoni Bernaten ikastetxean [...]. Zuurjakintzarenak (Filosofía) Baionako apaizgaitegian. Eusk 1919-20 (I), 28.
azpisarrera-10
ZUHUR-JAKITE. Sabiduría.
Latiñez mintzalari bikaiña, ta zuur-iakiteari dagokionetan oso iantzia. "Scientissimus rerum ad studium sapientiae pertinentium" . Or Aitork 93.
azpisarrera-11
ZUHURRA IZAN. v. ZUHUR IZAN.
azpisarrera-12
ZUHURREZ.
Arako esakun ospetsua urliak zuurrez esan zun. 'Sabiamente' . Zait Sof 178.
azpisarrera-13
ZUHURRIK. "Zuhurrik egin duzu, vous avez sagement fait" SP.
azpisarrera-14
ZUHUR-ZUHUR (Forma con reduplicación intensiva). Muy sabio, muy sensato.
Adimen argi-argija dau mutil onek, zur-zurra da. Kk Ab I 108.
zuhur
<< zilarzale 0 / 0
  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper