Orotariko Euskal Hiztegia

mutiko (V-arr-m-gip, G, AN, L, B, BN, Ae, Sal; H; -th- Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), mutilko (gral. (al Norte -th-); SP Dv, Urt III 284, Añ, H (+ -th-)), mitilko (-th- VocBN (S), Dv (S), H), mitiko (-th- H (S)), motiko (L-arcang, B, BN-ciz-mix-bard, S; -th- H), motxiko. Ref.: VocPir 146; Bon-Ond 138; A (mutiko, muthilko); EI 69, 139; Iz ArOñ, Ulz; Echaide Nav 228; Etxba Eib; EAEL 37, 44, 258; Elexp Berg; Gte Erd 5, 226, 271.

Tr. Hasta el s. XIX sólo se documenta la forma mut(h)ilko (mithilko en Belapeyre); a partir de esta época mut(h)iko es la variante más frecuente, si bien aún hay mutilko en Añibarro, Azkue, E.M. Azcue (PB 63), Sabiaga (Y 1933, 420) y T. Agirre (Uzt 129). La forma mot(h)iko la emplean algunos autores suletinos (Archu y EvS; cf. mottiko en Constantin, que tbn. usa mutiko), bajo-navarros (unos versos de principios del s. XIX) y algunos guipuzcoanos modernos, como Etxaide, Uztapide (Sas 326) o Insausti (83). Hay motxiko en dos ejs. de Herria. En DFrec hay 84 ejs. de mutiko; hay tbn. 8 de muttiko.

1. Niño; muchacho; mozo. "Petit garçon" SP y Dv. "Hasta 12 años" Iz ArOñ. "Chaval" Elexp Berg. v. putiko. Tr. Documentado desde Leiçarraga (al Sur desde VJ); a partir de principios del s. XX es de uso gral. Baduk hemen muthilko bat, dituenik borz ogi garagarrezkorik. "Petit garçon". Lç Io 6, 9 (He muthilko, LE, TB, Ol, Or, IBk, IBe mutiko, Dv, Leon muthiko, EvS mothiko; Ker mutil). Iteundu dakionean gizonari, andreari, mutilkoari edo neskatilleari. VJ 4. Mithilkoak eta neskatilak berhezirik. Bp I 24. Greziako muthilko eta eskolau guztiak eskola zitezila Erresuma bereko hitzkuntzan. ES 402. Bera beno tipiago den muthilko bat. AR 364. Kantu hunen emailea motiko gaztea. FrantzesB I 27. Lotan begitandu jakan mutilkoa. Añ MisE 21. Bere aitona bezin / mutiko azkarra. It Fab 110. Mothiko hoiek harriturik / dirade egoiten. Arch Fab 177s. Bost garagar-ogi eta bi ezkalu mutiko batek zeuzkanak. Lard 400. Nik hartuko dut muthikoa. "Puerum". Dv Gen 43, 9 (Ur, Ol, Ker mutill). Eta mutikoak aitu zituelaik solas ok, goan zen tristatua. Echn Mt 19, 22 (Leon muthiko gazte; Lç, He, TB, Dv gizon gazte, Ur, Hual, Samper, Ol, Or, Ker, IBk, IBe gazte). Mutiko zuzenak bagiña gu izan. AB AmaE 234. Nere hauzoko muthiko bat, ni baino handixagoa. Elzb PAd 20. Hamabi urtheko bertze muthiko bat. Elsb Fram 164. Beren muthiko sorthu berrien Elizarat eremate hori. Jnn SBi 14. Kuku-sagarra lako mutiko gorri gorritxua. A BGuzur 123 (BeinB 64 mutilko).

(s. XX). Mutikoa besoan ebala. Echta Jos 17. Hogoi ta hamar urtetako mutiko larri bat. JE Bur 107. Eskola-maixu arrua ta mutiko azkarrak. Enb 163. Seme geiena amabi urteko mutiko gotortua. FIr 132. Mutiko argal betaurreko-beltz ori. Ldi IL 23. Itzegingo dezu mutiko baten antzera. ABar Goi 28. Egun hetan etxe batean muthiko bat sortu zen. Zerb IxtS 33. Sei urteko motiko biurria. Etxde JJ 197. 11 motxikoek eta 29 neskatxunek. Herr 11-7-1957, 3. Amar urte inguruko mutikoak. Erkiag Arran 53. Beste muthiko bat kausitu zuen, soldado arropan. JEtchep 98. Mutiko polita [bost-sei urteko aur beltza]. Anab Aprika 76. 92 gizon bazela, 40 motxiko eta Eba xaharraren ahizpa. Herr 10-5-1962, 4. Mutikoa, amar urtedun zanean, Bergarako prailetara bialdu zuten zerbait ikastera. NEtx LBB 36. Mutiko korrek xotin badu. ZMoso 59. Mutiko putiko, axola gutiko (Ae). 'Umeak berez jostaketaz beste axolik ez'. Inza NaEsZarr 2354. Mutiko lerden, jantzari xotil, soineko ederrez jauntziak. Lf in Casve SGrazi 10. Ogei urteko mutiko batek. Uzt Sas 188. Zortzi-bederatzi urteko mutikoa. AZink 29. Mutiko zala aita ta ama / makillarekin zigortu. Ayesta 134. Mutikoez mintzo naiz hemen, mutikoena baita esku huskako pilota [...]. Neskak ere han ziren ez urrun. Larre ArtzainE 279. Han jostatzen ari ziren mutikoei. MIH 131.

v. tbn. (Para textos anteriores al s. XX): Etch 374. Hb Esk 108. Gy 129. Bil 129. ChantP 264. Zab Gabon 36. Bv AsL 181. Urruz Urz 12. HerVal 250. Apaol 98. Zby RIEV 1908, 92.

Ze mutiko ta ze mutikoste! Kk Ab II 65.

(Usado para expresar el sexo del recién nacido). Bi haurrek, muthikoak eta neskak, sorthu beharko zuten egun bertsuetan. Hb Egia 11. Sei haur ukan zituen, lau mutiko eta bi neska. JEtchep 53. Ara, ba; mutikoa espero genduan, baiña nexka jaio da ta emen dezu. NEtx LBB 17. Bi mutiko ta alabatxoa izan ziran jaio zitzaizkien umeak. Ib. 31. Desiratzen dut etor ditezen / neska eta mutikuak, / osagarri-dun, umil ta goxo, / ait-amak idurikuak. Mattin 77. Etxean premua, mutikoa, sortzen bazen. Larre ArtzainE 49.

(Usado en vocativo, dirigiéndose a hombres no necesariamente jóvenes). Eta uste diat nik, / nere mutikoa, / lan egiten duena / dala txit astoa. It Fab 54. Goliatek [...] deadar egin zion: [...]. Ator, ator, mutikoa, ire aragiak aireko egazti eta lurreko pistien janari laster izango dituk. Lard 165. Hi, mutikoa, apez behar hintzan. JE Bur 104. Aizak, mutiko, pipak eztik sabelik betetzen. Urruz Zer 112. Jokazak gorgor, mutiko; jokazak gogor. A Ardi 139. Galdu gaituk mutikoak, nik etzezakeat ezer egin. Or SCruz 118. Orain, xalto bat gorago, mutikoak, irakurle guziok mail ortara iritxi gaituk-eta. Ldi IL 109. Muthikoa, konpreni zak. Larz Iru 100. Bainan, mutikoa, arrunt ergela hiz. Etchebarne 64. v. tbn. Elzb PAd 24. Barb Leg 61. JEtchep 54. Ibiñ Virgil 46.

"Ontsa duk, muthikoa haiz, c'est bien, tu es un bon gars" H. Atharraztarrek etzien ikusi ordiala artino Haritxabalet sotenarekilan. Zer mutikua! Zer gizona! Zer apez ederra! Const 18.

(Con sentido irónico). Beraz, ez zala il esan bearko: ori da zure arrazoikera. Zer mutikoa zu! Or QA 104.

2. mutilko (Añ (AN) A). Criado. Salba zazu zure mutilkoaren arima hil beharrezko bizitze hunetako perillen artean. SP Imit III 59, 4 (Mst zerbütxari, Ol yoputxo).

Urrutizkin-banalariak eta mutikoak, gutxienez 200 laurleko illeko. "Botones". EAEg 16-1-1937, 818.