forma=on 24 sarreratan aurkitu da.

on1

1 adj. Bere egitekoa ongi betetzen duena; espero den bezain egokia edo onuragarria dena. Anton. txar. Horrexegatik beragatik da ona aizkora zorrotza, ebakitzeko sortua delarik; eta aizkora kamutsa, berriz, txarra. Ohe ona. Belarri onaren jabe denak. Idazle horietan gauza on asko ikas daitezke. Bere landan hazi ona erein duen gizona. Europako haizeak onak ala kaltegarriak ditugun, ikusteko dago oraindik. Gure alde onak eta bertuteak. Euskara onean idatzia. Aholku onaren bila. Harrera ona izan. Berri onak ekarri ditu. Egoera onean. Ezkon zaitez ordu onean. Modu onean. 2015a urte ona izan da turismoarentzat Azpeitian eta eskualdean. Hala bizitzeak ere deus onik ez zuela. Eguraldi ona denean. || Horregatik, onen-onena da hainbat sarrien egitea. || (Pertsonez mintzatuz). Langile ona. Irakasle ona izan duelako. Adiskide on batzuek eskatu didatena. || (Izen gisa). Ona eta txarra bereizten dakitenei.

2 adj. Ongi egina. Hiztegi onak behar ditugula. Presta zaitez aitortza on bat egiteko.

3 adj. Handia, ederra. Ukaldi on bat hartu du. Orraztaldi on bat behar du argitaratu baino lehen. Irabazi ona ateratzen dutela.

4 adj./iz. Zintzoa; moralak eskatzen duena betetzen duena. Anton. gaizto. Gizon prestu eta kristau onak. Morroi on eta leiala. Sarituko ahal ditu zeruan Jainko onak! Onak izan. Onegia zela etsairik inon izateko. Eguzkia onen eta gaiztoen gainean altxarazten baitu. Onei betiko zoriona emateko. || Gizon bezala, nor zen bera baino zuzenagorik, onagorik, jatorragorik, euskaltzale jakintsu eta porrokatuagorik? Enekoren gurasoak onegiak ziren (Ik. hobe). || Liburu onak irakurriz.

5 adj. Ontasuna adierazten duena. Bihotz oneko gizona. Egin denaren fede ona erakusteko. Jaidura onak. Obra onez hutsik bezain asmo onez beterik.

6 adj. (Zenbait esapidetan). Esker onez eta beldur gaiztoz beterik. Gogo onez eta inork behartu gabe. Erabaki hori jendeak begi onez ikusi zuen. Merezi onez irabazi duen izena. Ez du onik izango bere xedera heldu arte: ez du bakerik izango bere xedera heldu arte.

7 iz. Zerbaitentzat edo norbaitentzat egokia edo onuragarria den gauza. Ez da gaitzik, onik ez dakarrenik. Erostunaren ona eta saltzailearena ez omen datoz bat beti. Zein da gure helburua, geure buruaren atsegina ala euskararen ona eta bizia? Edozein izakik bere ona bilatu ohi du. Herriaren onari begiratu behar dio herri gizonak.

8 iz. Ongia. On eta gaizkiaren arteko borroka.

9 iz. pl. Ondasunak. Aberatsak bere onetarik behartsuari emanez.

(neure, bere...) onean (egon, jarri...) Lasai, norberaren onetik atera gabe. Orduak aurrera eta ez zela ageri ikusita, ez nengoen neure onean.

(neure, bere...) onetik atera (irten, ilki) (Neure, bere...) senetik atera; dagokion edo berezkoa zaion egoeratik atera. Hitz horiek entzutean, bere onetik atera zen. Ezertarako ez diren txotxolo hauek nire onetik ateratzen naute. Gaur mundu guztia pixka bat bere onetik aterata ikusten dugu. Hori gauza bere onetik ateratzea izango litzateke.

ona baino hobea adj. (Mugatua). Oso ona, bikaina. Aurkezle ona baino hobea da. Eman dizkigu xehetasun batzuk, onak baino hobeak. Edan goizean zuritik, ahal den onenetik; arratsaldean gorritik, ona baino hobetik.

onagatik adb. (-en atzizkiaren eskuinean). Onerako. Ik. ondo beharrez. Zure onagatik esaten zaizkizu egia horiek denak.

on beharrez adb. Hobe beharrez. On beharrez esan nion esan niona, baina txarrera hartu zuen. Barka iezadazu, on beharrez samindu bazaitut.

onean 1 adb. Borondatez, indarra erabili gabe. Ik. onez onean 2. Onean ez bada txarrean egin beharko duzu. Ikusiko duzu nola aitortuko duzun, onean nahi ez baduzu, nik jakingo dut zer egin zurekin.

2 adb. Jarrera onean. Onean nago, eta gozoro-gozoro hitz egingo dizut.

3 adb. Onerako. Nork daki, ni urtebeterako aldentzea bion onean ez ote den. Txorakeriak esan dira hartaz, onean eta txarrean, baina, gogoko dugun ala ez, ez du gutxi galdu zinemak bere heriotzarekin.

on eduki Eutsi, atxiki, bere hartan iraun. Lekukoek on eduki zuten hala zela. Erromako enperadoreak iraun zueno, latinak ere on eduki zuen.

on egin 1 Onuragarri, mesedegarri gertatu. Ik. mesede egin. Hitz haiek Andoniri on egin zioten. Jan dugun arrainak ez digu onik egin. Ikusteak ere ez dit onik egiten. || Aireak on handia egiten die belar eta zuhaitz guztiei. Zenbat on egiten duen jaunartzeko sakramentuak. Bizkaian hainbeste on egin duen liburu hau. Hori ikasteak ez digu on baizik egingo. On baino kalte gehiago egiten duten liburuak.

2 Ongia egin. Adiskideei on egitea eta etsaiei gaitz egitea dela zuzenbidea.

3 (Jaten ari denari esaten zaizkion jendetasunezko formuletan). On egin! —On degizula! —Baita zuri ere. On egin diezazula!

onenean 1 adb. Beharbada, agian. Onenean, zuk ere zigarroak erreko dituzu. Egunen batean zu ere, onenean, aita edo ama izango zara.

2 adb. Kasurik onenean. Iraupen laburra dute gehienetan; zenbait segundo, onenean, zenbait minutu.

onenean ere adb. Kasurik onenean. Ez zuela erdizka baizik egin, onenean ere.

onenera jota (ere) adb. Onenean ere. Onenera jota ere, bihar bukatuko dugu.

onera egin Hobetzeko bidea hartu. Eguraldiak onera egin du. Lucyk ez du onera egiten.

onera ekarri (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Senera ekarri, konortea berreskurarazi. Horiek guztiak ez dira nahikoa izango bere onera ekartzeko.

onera etorri 1 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Senera etorri, konortea berreskuratu. Ondoeza egin eta ordu erdian ez zen bere onera etorri. Lo pisu batetik esnatzen den baten gisa, neure onera etorri naiz.

2 (Gauzez mintzatuz). Espero dut gauzak bere onera etorriko direla. Gerrak lur jota utzi zuen Guatemala eta oraindik ez da bere onera etorri.

onera itzuli 1 Ipar. Onbidean jarri, on bihurtu. Gorputzak ez du huts egiteko desirarik izango, guztiz egongo da onera itzulirik.

2 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Onera etorri, senera etorri. Neure onera itzultzean, sarrera nagusian etzanda nengoen. Bere onera itzuli zenean, anbulantziak ospitalera eraman zuen.

3 (bere, neure eta kidekoen eskuinean). Lasaitu, baretu. Norak, bere onera itzulirik, barkamena eskatu zion Andreasi.

4 (Gauzez mintzatuz). Elur ekaitza gaindituta, bere onera itzultzen ari dira Euskal Herriko errepideak pixkanaka-pixkanaka. Urak bere onera itzul daitezen.

onerako 1 adb. Ondorio onerako, onuragarri. Ik. onean 3. Emaztegaia aurkitu, eta onerako izan dadila. Mundua itxuraldatzen ari zaigu, onerako edo txarrerako. Ikerlana beti onerako delakoan nago.

2 (-en atzizkiaren eskuinean). Ik. onagatik. Agintariari dagokiola, guztion onerako eta bakerako, gaizkileak zigortzea. Euskararen onerako izan zitekeelakoan.

onetan (-en atzizkiaren eskuinean). Ipar. Mesedetan. Saiatzen bagara lagunen onetan, sari ederra dugu guretzat gain hartan.

onez 1 adb. Borondatez, indarra erabili gabe. Atera zuen sastakai bat, onez ez bazen gaitzez, nahi zuena eragiteko.

2 adb. Asmo onez, fede onez. Onez al zatozte, ala gaiztoz? Onez emandako aholkuari ez zion jaramonik egiten.

3 adb. Onik. Etsaiengandik onez atera gaitu. Nire aitaren etxera onez itzultzen banaiz.

onez onean 1 Asmo onez, fede onez; liskarrik gabe. Onez onean esan zien. Ez direla haserretuko, onez onean atzeratuko direla. Bere ahal guztiak egin ditu, onez onean gobernamenduko gizonekin bakean bizi nahiz.

2 Borondatez, indarra erabili gabe. Onez onean ematen ez duzuna bortxaz eman beharko baituzu. Ikusirik onez onean ezer egiterik ez zegoela. Onez onean ez baduzu aitortu nahi.

onez-onez Onez onean.

on-gaitz iz. pl. Alde onak eta txarrak. Proposamen baten on-gaitzak.

on huts adj. Pertsonez mintzatuz, oso ona, gaiztakeriarik gabea. Ik. ogi puska 2; on puska. On hutsa da, ez dio inori kalterik egiten. Emakume on hutsa zirudien.

onik ez izan Bakerik ez izan, atsedenik ez izan. Ez zuen onik, bere Zumaia maitean baizik. Alaba ikusi gaberik, amak izango ez luke onik. Gure bihotzak ez du onik izango, Zuregan atseden hartzen ez duen arte. Hura margotu arte ez du onik izango.

onik onenean 1 Unerik onenean. Eta asko gelditzen dira ezer irabazi gabe eta onik onenean guztia galdurik.

2 Onenean ere.

on iritzi 1 dio ad. Maitatu. Ik. oniritzi. Bere emazteari on deritzanak bere buruari on deritza.

2 dio ad. Ongi iruditu, ongi iritzi. On deritzot zauden lekuan gelditzeko hartu duzun xedeari.

on izan 1 da ad. Antxumea, gazte deno, on da jateko. Gezurra on da, bidegaberik egiten ez duenean. On da euskaraz egitea. Uko egingo diet zuretzat on ez diren gauza guztiei. Izate hori on den ala gaitz, ez dut nik esango. On litzateke, ez da ordea premiazkoa.

2 zaio ad. Gizonari ez zaio on bakarrik egotea. Bakoitzari on zaiona emanez.

3 du ad. Oiloek on dute mihura egosirik.

on izate, on-izate iz. Ontasuna. Bere emaztearen maitasunak eta on-izateak zeharo irabazi zuen. Mundu guztiak daki zuk gizonen on-izatean fedea duzuna.

on puska adj. Lgart. Pertsonez mintzatuz, oso bihotz onekoa. Ik. ogi puska 2. Osaba Pedro hil zitzaigun, gizagaixo on puska hura! On puska da gure neska.

ontzat eduki Ontzat hartu. Bidegabekeriok ontzat dauzkan elkartea ona ezelan ere ezin izan daiteke.

ontzat eman Ontzat hartu. Erabakia ontzat eman zuten, eta auzia bukatu zen. Gobernuak egiten duen guztia ontzat ematen dutenak.

ontzat hartu Ik. onartu. Batek ontzat hartzen duena, ezinbestean, bestek arbuiatuko du. Mundu zabalean ontzat hartuak dauden hitzak. Azkenik, Euskaltzaindiak ontzat hartu du eta berretsi euskal aditz laguntzaile batua.

on2

Heg. Zah. Gizonezkoen izenei aurrean ezartzen zaien titulua. On Manuel Lekuona.

agur on

iz. Zah. g.er. Gurtza, jaurespena. Jainko egiazkoari bakarrik zor zaion agur ona.

arrasti

iz. Bizk. Arratsaldea, ilunabarra. Arrastiko elizkizunak. Arrasti epeletan eliza dorreari bueltaka dabiltzan elaiak.

arrasti on interj. Arrastian agur egiteko erabiltzen den esapidea. —Arrasti on, lagun! —Baita zeuei bere!

arratsalde

iz. Eguerditik ilunabarrera doan denbora. Arratsaldeko bostetan. Arratsaldean izango dira ospakizunak. Igande arratsaldeetako bake eguzkitsuan.

arratsalde apal iz. Ilunabarra. Arratsalde apala zen eta eguzkiaren azken leinuruek hodeiak gorritzen zituzten.

arratsalde erdi, arratsalde-erdi iz. Bazetozen arranondotarrok etxerantz, arratsalde erdi inguruan. Arratsalde erdian, ezkonberriek Bilborako bidea hartu zuten. Osoro argitu zen zeru aldea arratsalde erdirako.

arratsalde on interj. Arratsaldean agur egiteko erabiltzen den esapidea. —Arratsalde on. —Baita zuri ere.

artzain

1 iz. Ardiak zaintzen dituen pertsona. Gaztetan artzain ibili zen. Artaldeak artzainari jarraitzen dio. Artzain makila, artzain txabola. Ameriketako artzainak. Artzainaren emaztea arratsean eder (esr. zah.).

2 iz. Arimen ardura duen pertsona, apaiza; Eliza protestanteetako ministroa. Elizako artzain eta kide guztiak saia daitezela beti gizadi osoa Jainkoarengana gerturatzen.

artzain joko, artzain-joko iz. Artzainen jokoa, sei harritxorekin jokatzen dena.

artzain mutil, artzain-mutil iz. Artzainari laguntzen dion mutila. Artzain-mutil motz zeneko egunetan bezain gogotsu jardun zuen gero ere. Uda batez artzain mutil egona zen.

artzain nagusi iz. Artalde baten artzainen burua. Artzain morroiak, artzain nagusia ez denak, ardien jabe ez denak, otsoa datorrela ikusten duenean, ardiak utzi eta ihes egiten du.

Artzain On iz. Erl. Jesu Kristo. Zeruko Artzain Onak har dezala bere ondoan.

artzain txakur, artzain-txakur iz. Artaldeak zaintzen dituen txakurra. Ik. ardi txakur.

artzain-txakur aleman iz. Jatorriz Alemaniakoa den artzain txakur arraza; arraza horretako txakurra, gaur egun, bereziki, zaintza- eta polizia-lanak egiteko erabiltzen dena. Lotuta bizi diren bi artzain-txakur aleman beltzek egin didate harrera.

artzain-zaku iz. Azaren familiako belar landare tentea, fruitutzat bihotz itxurako zorrotxo moduko batzuk ematen dituena, soro eta larreetan ugari hazten dena (Capsella bursa-pastoris).

euskal artzain-txakur iz. Euskal Herriko artzain-txakur arraza; arraza horretako txakurra, artaldeak gidatzeko eta zaintzeko erabili ohi dena.

beharrez

1 adb. (Osagarritzat aditz bat, partizipio burutuan, duela). Osagarritzat duen aditzak adierazten duena gauzatzeko asmoz edo lehiaz. Erorikoa bigundu beharrez. Zergatik zabiltza ni hil beharrez? Bazekien milaka kristauk odola isuri zutela turkoei Jerusalem kendu beharrez. Besoak zabalik dauzka, laztan eman beharrez.

2 adb. -tzeko zorian. Zurrungaka, arnaska, ito beharrez.

3 adb. (Osagarritzat, batez ere aditza, partizipio burutuan, edo izen soila dituela). Aditzak edo izenak adierazten duena behar delarik, behar delako. Euskaltzaindia, gainerako helburuak gainerako, batasun beharrez sortua izan baitzen. Lan beharrez joan zen Parisera. Penaturik geratu zen harekin mintzatu gabe etxera itzuli beharrez. Jolas lagunen beharrez, elkarrekin zebiltzan etxe batekoak eta bestekoak.

4 adb. Beharrak eraginda, behartua; nahitaez. Egiazki beharrez dabil eske. Beharrez egin dut.

hobe beharrez adb. Asmorik onenaz; hobe delakoan. Santa Kruzek egiten zuena hobe beharrez egiten zuen, beti asmatzen ez bazuen ere. Zeure hobe beharrez esaten dizut.

labur beharrez adb. Laburtu beharrez. Ik. labur-zurrean. Horrela izendatuko dut, labur beharrez. Baina hemen utzi beharko, labur beharrez, haren hitzak aldatzea.

on beharrez adb. Hobe beharrez. On beharrez esan nion esan niona, baina txarrera hartu zuen. Barka iezadazu, on beharrez samindu bazaitut.

belar1

1 iz. Landare txiki, berde eta zurtoin-biguna, gehienetan urterokoa. Belar iharrak. Mendiko belar motak. Belar ura hartu. Belar ukenduak. Belar onak. Belar landarea. Tabako belarra. Edozein belar pila ez da meta.

2 iz. (Multzokari gisa). Belarra jaten. Belar zelaia. Belarra ebaki, irauli. Hilabete honetan abiatzen dira belar epaiteak. Belar ebaki berriaren usain gozoa. Belar iharra. Bi gurdi belar. Belarrean etzanik zeruari so. Belarretan etzan (Ik. belarretan).

3 iz. Belar ondua. Belarra mandioan gorde.

belar denda, belar-denda iz. Sendabelarrak saltzen diren denda.

belar epaile, belar-epaile iz. Belarra ebakitzen duen pertsona. Ik. segalari.

belar gaizto iz. Baratze edo bestelako lur landuetan bere kasa hazten den belarra, han erein edo landutakoari kalte egiten diona. Gure sagardiak, belar gaiztoak menderatuta ikusten ditut erdiak.

belar hazi, belar-hazi iz. Belarraren hazia.

belar idor iz. Belar ondua. Egiten zuen lo lur hutsaren gainean edo belar idor batzuk bildu eta haien gainean.

belar izpi, belar-izpi iz. Belar zatia. Txoriak ikusten ziren belar izpi bana mokoan.

belar lan, belar-lan iz. Belarra ebaki eta garraiatzeko lana. Mutilak neskak begiz jotzera joaten ziren udan gari ebakitzen, arbi ereiten eta belar lanetan zebiltzanean.

belar meta, belar-meta iz. Belarrez egindako meta. Afaldu zenean, etzan zen belar meta baten gainean.

belar on iz. Usain oneko belarra. Untxiek, belar on pixka bat ematen bazaie hil baino lehentxeago, txit gustu oneko haragia izaten dute.

belar ondo, belar-ondo iz. Belarra (landarea). Begien gozagarritzat ez duzu deus, bi aldeetako mendixka larrutuak baizik: lur-mamirik ez da ezagun, ez belar-ondo bat, ez zuhaitz bat. Axuantaren astoa, hilobien artean belar ondo bat edo beste marruskatuz, han-hemenka dabil.

belar ondu iz. Ebaki eta ihartutako belarra, ganadu-janari gisa erabilia. Gurditik belar ondua hustu eta zabaltzen ari ziren.

belarretan adb. Belar lanean. Belarretan ari zen.

belar soro, belar-soro iz. g.er. Belardia.

belar txar iz. Belar gaiztoa. Soroan belar txarrak kentzen ziharduela. Gorrotozko belar txarrak erein.

belar-xut iz. Ipar. Izpilikua.

berri

1 adj. Duela gutxi sortua, azaldua, ezagutua edo gertatua; lehengoaren ordezkoa. Bertso berriak. Urte berria. Hitz berriak sortzen. Erori den etxea berria zen. Bide berri bila abiatu. Liburu berri bat argitaratu du. Dirua ateratzeko modu berriren bat sortu. Lege zahar eta berriko kondaira. Matematika berria. Belaunaldi berrietakoak. Soineko bat berri-berria. Zor berria dugu euskaldunok, lehengo askoren gain, Orixerekin. Aita santu berria hautatu dute. || Esr. zah.: Idi zaharrari, arran berri. Errege berri, lege berri. Okin berriak, bahea zuri.

2 adj. Zahartu edo higatu gabea; freskoa. Oinetako horiek berriak dituzu oraindik. Berri dirauteno, guztiak eder. Gazta berria.

3 (Aditzaren partizipio burutuaren ondoren, honi duela oso gutxi esanahia gehitzen diola). Ik. berrian; berritan 3; jan-berri. Ezkondu berria. Belar ebaki berria. Ogi erre berriak. Oraindik jaio berria delarik. Irakurri berria dudan lan batean. Handik etorri berri zela. Gotzain etorri berriak eta lehenagoko irakasleak elkar hartuta. Afrika-Asietako herri askatu berri edo askatasun bidean direnen marmar hotsa.

4 iz. Duela gutxiko gertaera baten adierazpena. Eguneko berriak. Montevideoko berriak. Anaiaren ezkontzaren berria. Berri bat zabaldu, barreiatu. Zerbaiten berri ekarri. Gure berriak entzunik, bidera ilki zitzaizkigun. Lehen eskuko berria. Berri onak, txarrak, negargarriak. Han zer berri da? Urte gaiztoa, berri hutsa (esr. zah.).

5 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Berri-ekarlea. Berri-biltzailea. Berri-agentzia.

6 (-en edo -ko atzizkiaren eskuinean, artikulurik eta kasu markarik gabe, galdetu, ekarri eta kideko aditzekin). Zerbaiti buruzko informazioa. Ik. berri jakin; berri eman;  + berri ikasi; berri izan; berri agertu; berri jaso. Hasi zen aitaren berri galdetzen. Hark ekartzen zion etsaiaren berri. Jauna, gorteko berri aditu dudan bezain laster (...).

berri agertu Berri eman. (Dagokion osagarriak -en edo -ko atzizkia hartzen du). Ez da inor zigortua izan bere gogoaren berri agertu duelako.

berrian adb. (Aditzaren partizipio burutuaren eskuinean). Sendatu berrian gertatu zitzaiona: sendatu berri zela gertatu zitzaiona. Ez da euskara batua, hasi berrian behintzat, inoren "amaren hizkuntza" izango. Etorri berrian pixka batean etzanda egon nintzen.

berri-berritik adb. Naf. Hasiera-hasieratik. Mundua berri-berritik eraikitzeko.

berri eman Zerbaiti buruzko informazioa eman. (Dagokion osagarriak -en edo -ko atzizkia hartzen du). Atzoko istripuen berri eman du egunkariak. Gertatutakoaren berri eman zion. Nafarroako berri eman dizuegu. || Etxepareren bizitzaren berri urri bezain zehatzak eman dizkigute.

berri entzun Berri jakin. (Dagokion osagarriak -en edo -ko atzizkia hartzen du). Erregina, Salomonen berri entzun zuenean, oso urrundik etorri zen hura ikustera.

berri ikasi Zerbaitez jabetu; zerbaiten ezagutza izan. (Dagokion osagarriak -en edo -ko atzizkiak hartzen ditu). Ik. berri jakin. Eta nondik ikasi zuen gure herriaren berri? Gehiago baziren beste munduko berri ikasi nahian.

berri izan Berri jakin. (Dagokion osagarriak -en edo -ko atzizkia hartzen du). Euskarazko liburu bakar baten berri izan dut. Bazuen Mogelek frantses literaturaren berri. Denbora asko da beren berririk ez dudala. Antxonen berririk ba al duzue? Ez genuen hango berri.

berri jakin Zerbaitez jabetu, zerbaiti buruzko informazioa izan. (Dagokion osagarriak -en edo -ko atzizkia hartzen du). Badaki gertatu denaren berri. On da atzerriko zenbait gauzaren berri jakitea. Berak ezagutu zuenaren berri jakiteko. Munduko berri badakitenak. Horrek ez daki hemengo berri. Inork ez daki egun haren berririk. Ez daki otordu on baten berririk. Elkarren berri jakin gabe. Lanbidearen berri ongi ez dakien langilearen ohiturarik eza.

berri-jario adj. Naf. Berriak, egiazkoak nahiz gezurrezkoak, entzuten eta esaten zalea dena. Ik. autubatzaile; berritsu; hitzontzi. Mutiko-neskatilak berri-jarioak eta hitzontziak direlako, aitona-iloben artean etengabeko hitz iturria gertatzen da.

berri jaso Berri jakin. (Dagokion osagarriak -en edo -ko atzizkia hartzen du). Gertatutakoaren berri jaso bezain laster, herritar ugari bildu zen inguruan.

Berri On iz. Ebanjelioa. Jesu Kristoren Berri Ona San Joanen arabera.

berriren berri adb. Bizk. Berriz. Berriren berri ekin.

berritik adb. Naf. Hasieratik.

zer berri (Norbait ikustean, diosal esapide gisa). Ik. zer moduz 2. Kaixo lagun zaharra!, zer berri? || (Aditz laguntzailearekin). Zer berri dugu, Batista? Egun on; zer da berri?

[Oharra: gol berri bat sartu du eta kideko esapideen lekuan, Euskaltzaindiak beste gol bat sartu du eta kidekoak erabiltzea gomendatzen du].

bihotz

1 iz. Organo haragitsua, toraxean dagoena, aldizka uzkurtuz odola gorputzean barrena barreiatzen duena. Bihotz taupadak. Bihotz pilpirak. Bihotz barrunbeak.

2 iz. Organo hori sentimen eta zirraren egoitzatzat hartua. Ik. bihotzondo. Joan zatzaizkit lurretik, baina ez gogotik, eta ez bihotzetik. Bihotzak dioen aldera itsu-itsuan daudenak. Bihotzeko arra. Bihotz-gogortasuna. Mariaren bihotz eztia. Bihotz handiko, zabaleko gizona. Emakume bat bihotzeko handitasunean, mundu guztiari zer pentsa eta zer ikasi eman ziona. Bihotz suharra, amultsua. Ona zen, baina bihotz hilekoa. Bihotz osoz eskatu. Bihotza hunkitu, erditu, beratu. Edertasun hutsean bihotza ipinirik daukatenak. Gogoeta bihotz-hunkigarri eta gogo-aberasgarriak. Bihotz-urragarri da ikustea euskaldun haurretan euskara hastio. Bihotza erori. Emakume hark bihotza ebatsi dio. Haren bihotza irabazteko. Eskua luzaz tinkatuz, bihotz barnetik. Bihotz barruan irakiten daramaguna. Bihotz barrenean kezka garratzak ditu. Jainkoak bihotzean ukitzen zituen. Baina bihotzak dio, zoaz Euskal Herrira. Bihotz ukaldia. Bihotz ikara. Atsekabe eta bihotz-herstura handietan. Badu eleberri honek halako bere gisako bihotz isuri xamurra. Bihotz-erraietatik dariola mintzatu beharra. Atseginago zaizkigula sarritan, bihotz-bizigarriago, horrelako ardi galduen ibilerak. A!, bageneki horrela eskuz esku, bihotzez bihotz orok bat egiten!

3 iz. Oso maitea edo begikoa den pertsona. Ene bihotza! Ez egin negarrik, bihotza.

4 iz. Adorea, kemena. Ez zuen behar adina bihotz izan arestian emandako hitza jateko. Izan bihotz, seme! Agerrarazi zituen ederki eta galanki bere prestutasuna eta bihotz-handitasuna.

5 iz. Zerbaiten barne-barnea, erdi-erdia. Haltzak ez du bihotzik, ez gaztanberak hezurrik. Lurraren bihotzeraino. Neguaren bihotzean.

6 iz. Karta frantsesetako lau sailetako bat, bihotz gorri baten irudia ezaugarri duena. Biko bihotza.

bihotza altxatu 1 Bihoztu, adoretu. Bihotz eroria hitz on batek altxatzen du. Elkartasunak bihotza altxatu die irratiko langileei.

2 (Batez ere bihotza Jainkoari altxatu, Jainkoagana altxatu eta kideko esapideetan). Erl. Gogoa eta bihotza lurreko gauzetatik goragokoetara begira jarri, esperantza Jainkoagan jarri. Atzarri zaren bezain laster, Jainkoari bihotza altxa iezaiozu.

bihotza bete 1 Hunkitu. Aditu zuenean egia hau, San Frantziskoren bihotza bete zen.

2 Gogoa ase. Ikusirik hemen ezerk ezin gure bihotza bete lezakeela (...).

bihotza bi erdi egin Bihotza erdibitu, bihotza hautsi. Tomas Arrolaren hitzak bihotza bi erdi egin zion, zeren oroitu zen berari ere gerra horretan hil zitzaiola semea.

bihotza erdibitu Bihotza hautsi. Jaramonik ez dit egingo eta bihotza erdibituko zait. Sakabanatu ziren bakoitza bere etxe aldera, bihotzak erdibituta beren maiteminaren adur gaiztoaz.

bihotza erdiratu Bihotza hautsi. Semea egoera hartan ikustearekin, bihotza erdiratu zitzaion. Bere lagun maiteen uzteak erdiratzen zion bihotza.

bihotza estutu Hunkitu. Bihotza estutzeko moduko poemak idatzi ditu. Bertako txirotasunak bihotza estutzen dizu eta umeen begiradek mina ematen dute.

bihotza galdu Adoregabetu. Ik. bihotz-galdu. Ez dezagula bihotza gal.

bihotza hautsi 1 Tristura edo min handia hartu edo eman. Ihesi joanez hire aitari bihotza diok hautsiko. Bere senar maitea gerlan galdu zuelarik, bihotza hautsi zitzaion.

2 Hunkitu. Haien negarrek eta otoitzek hautsi zioten bihotza.

bihotza ilundu Tristatu. Oroitze hutsak, gaur oraindik, iluntzen dit bihotza.

bihotza ireki 1 Abegi ona egin. Ireki iezadazu bihotza, eta horren barrenean onets nazazu.

2 Norbaitek beste norbaiti bere sentimenduak edo kezkak adierazi. Ik. bihotza zabaldu. Bihotza ireki zenidan eta ez nizun kasurik egin.

bihotza jaso 1 Bihotza altxatu, adoretu. Bihotza jaso eta gogoa piztu nahi izan zion, asko zirela egoera berean zeudenak eta guztiak ez zituztela hilko esanez.

2 Erl. Bihotza altxatu. Zerurantz bihotza jaso eta Jainkoari eskatu zion, arren, hartaz errukitu zedila.

bihotzak eman 1 Susmoa izan. Bihotzak ematen dit bihar etorriko dela.

2 Barrenak agindu. Bakoitzari une hartan bihotzak ematen dizkion hitzak esatea.

bihotz-altxagarri adj. Adore ematen duena. Solas bihotz-altxagarriak.

bihotza ukitu Hunkitu. Ik. bihotz-ukitu. Adimena zorrozteko sortua zen jostaketa hori, ez bihotza ukitzeko.

bihotza urratu Bihotza hautsi. Torturatuen testigantzak entzunda, bihotza urratu eta ileak laztu egiten zaizkio gizatasun apur bat duen orori. Bihotza urratzen duten garrasiak.

bihotza zabaldu Norbaitek beste norbaiti bere sentimenduak edo kezkak adierazi. Ik. bihotza ireki. Gizon gaixoak, bihotza zabaldurik, esaten zizkion bekatu guztiak. Esan ezak garbiro, bihotza zabaldu ezak.

bihotz-begi iz. pl. Bihotza eta begiak. Bihotz-begiak urturik. Dirdaiz eta liluraz jantzirik azaltzen zaigu, bihotz-begien betegarri. Mina eta itxaropena bihotz-begietan.

bihotz belar, bihotz-belar iz. Biri-belarra.

bihotz-bero adj. Kartsua, suharra. Beti izan ditugu bazterretan buru argiko gizakumeak, baita gizakume bihotz-beroak ere.

bihotz-berritu Kristau erlijioan, bekatua ezagutu eta utzirik, bizitza berri bati ekiteko asmoa hartu. Bihotz-berri zaitezte eta sinets berri ona.

bihotz berritze, bihotz-berritze iz. Kristau erlijioan, bekatua ezagutu eta utzirik, bizitza berri bati ekiteko asmoa hartzea. Bihotz-berritzea ez da jaiotzen bekatariaren baitatik.

bihotz-bigun adj. g.er. Bihozbera.

bihotz-bihotzean adb. bihotzean-en indargarria. Bihotz-bihotzean zaituzte beti zuen alaba kutun Itziarrek. Kezkak bihotz-bihotzean daramatza iltzaturik.

bihotz-bihotzeko adj. bihotzeko-ren indargarria. Santuarenganako maitasun bihotz-bihotzekoa. Anaia bihotz-bihotzekoak, arren eskatzen dizuegu (...).

bihotz-bihotzetik adb. bihotzetik-en indargarria. Ik. bihotz-bihotzez. Negarra irteten zaio bihotz-bihotzetik. Eskerrak bihotz-bihotzetik.

bihotz-bihotzez adb. bihotzez-en indargarria. Ik. bihotz guztiaz; bihotz guztitik;  + bihotz osoz; bihotz oroz; bihotz-bihotzetik. Horixe nahi luke bihotz-bihotzez.

bihotz-birika iz. pl. Bihotza eta birikak. Odoleko eta bihotz-biriketako gaixotasunak.

bihotz damu, bihotz-damu 1 iz. Kontrizioa. Ik. maite-damu. Aitortza ona egiteko bihotz damua behar da.

2 iz. Erabateko atsekabea. Hirurok agertu genuen bihotz damua, gure artean ez zegoelako.

bihotzeko adj. Maitea, kutuna. Ik. bihotzeko. Zu zara ene bihotzekoa. Ene Jesus bihotzekoa! Adiskide bihotzekoa. Nire bihotzeko laztana. Bazekien ez zela inongo, ez zela inoren bihotzeko. Erabiltzen diren hizkuntzetan euskara maiteena, bihotzekoena, kutunena zen.

bihotzeko min 1 iz. Bihotzeko eritasuna. Asteazkenean medikuaren txostena ezagutarazi zen eta horretan bihotzeko mina zuela iragarri zuten.

2 iz. Bihozmina. Bakardadea, tristura, senarrarekiko harreman txarrak eragindako bihotzeko mina.

bihotz eman Adore eman. Horrek bihotz ematen dit. Beharko, karlistei bihotz pixka bat emango bazien.

bihotz-erdiragarri adj. Bihotza erabat hunkitzen duena. Oroitzapen bihotz-erdiragarriak. Zer bihotz-erdiragarriagorik aita-amen uztea baino? Zer ahal dateke pena penagarriagorik eta bihotz-erdiragarri erdiragarriagorik?

bihotzetik adb. Bihotzez. Ik. bihotz-bihotzetik. Jainkoari bihotzetik eskatu zion. Damu dut bihotzetik izenaren ondoan beste zertxobait ezin ipini ahal izatea.

bihotzetiko adj. g.g.er. Bihotzekoa.

bihotzez adb. Sentimendu edo maitasun osoz, gogo onez. Ik. bihotz-bihotzez; bihotz-bihotzetik. Ene emazteari, bihotzez. Beste zenbait, berriz, higuin ditugu bihotzez.

bihotzezko adj. Bihotzezko urrikalmendua. Bihotzezko maitasun egiazkoa.

bihotz-galdu da ad. Adoregabetu. Ik. bihotza galdu. Ez gaitezen bihotz-gal, goazen beti aitzina.

bihotz-garbi adj. Zorionekoak bihotz-garbiak, Jainkoa ikusiko dute-eta.

bihotz-gogor adj. Bihozgabea. Neron bihotz-gogor eta odolzalea.

bihotz gogorreko adj. Bihozgabea. Ik. bihotz-gogor. Ehiztari bihotz gogorrekoa!

bihotz-gozagarri adj. Bihotz-altxagarria.

bihotz guztiaz adb. Bihotz-bihotzez. Hori desiratzen zuen bihotz guztiaz.

bihotz guztitik adb. Bihotz-bihotzez. Maite zaitut bihotz guztitik.

bihotz handiko 1 adj. Eskuzabala; bihozbera, errukitsua. Bihotz handiko gizon zuzena, zintzo eta jakintsua.

2 adj. Ausarta, adoretsua. Bihotz handiko soldadua.

bihotz hartu g.er. Adoretu.

bihotz izan Adorea izan. Ez du bere grina makurrei buru egiteko bihotzik. Baal-en aldarea lur jotzeko izan zuen bihotza.

bihotz-mami iz. Jas. Bihotzaren zatirik barrenena, sakonena. Maite dut bihotz-mamiaren mamiraino.

bihotz-on adj. Bihotz onekoa. Gizon alaia eta bihotz-ona.

bihotz oneko adj. Eskuzabala; borondatetsua. Hura bezain bihotz onekorik, gutxi. Bihotz oneko emakumeak.

bihotz onez adb. Bihotzez; gogo onez. Bihotz onez barkatu zien. Jaunaren borondatea bihotz onez egin zuen.

bihotz on izan Adore izan, kemen izan. Bihotz on izan; nik garaituko dut mundua. Bihotz on!

bihotz oroz adb. Bihotz-bihotzez. Bihotz oroz zintudan osoki maitatu.

bihotz osoz adb. Bihotz-bihotzez. Zu zaitugu, Jainkoa, bihotz osoz laudatzen.

bihotz sakratu iz. Jesu Kristoren bihotza, haren gizatasunaren eta gizakiarenganako maitasunaren sinbolotzat hartzen dena eta eliza katolikoan gurtzen dena. Bihotz sakratuaren jaia. || Jesus eta Mariaren bihotz sakratuen ondran.

bihotz-samur adj. Bihotz onekoa. O ama, guztiz bihotz-samurra!

bihotz-ukigarri adj. Hunkigarria. Poematxo bihotz-ukigarria. Miresgarria eta bihotz-ukigarria da, politika aldetik, ikastolekin gertatu dena.

bihotz-ukitu du ad. Hunkitu. Ik. bihotza ukitu. Zure hitzek bihotz-ukitu naute.

bihotz-zabal adj. Eskuzabala. Japonian eta hemen gizona, eta emakumea, izukaitz baino beldurtiago, prestu baino berekoiago, bihotz-zabal baino zitalago da.

bihotz-zabaltasun iz. Eskuzabaltasuna.

bihotz zimiko, bihotz-zimiko iz. Atsekabea, nahigabea; kontzientziako harra. Bihotz zimiko horrek ez dio bakean uzten.

bihotz zola, bihotz-zola iz. Bihotz barrena (irudizko adieran). Gaxuxak sentitzen du bere bihotz zolan halako kilika ezti bat.

Jesusen bihotz iz. Bihotz sakratua; bereziki, Jesu Kristoren irudia, bularraldean bihotza agerian duena.

egun1

1 iz. Lurrak bere ardatzaren inguruan bira osoa egiten ematen duen denbora; 24 orduko denbora-bitartea, gauerditik gauerdira. Egunak 24 ordu ditu eta urteak 365 egun. Hilaren hamaseigarren egunean. Hurrengo egunean. Duela (edo orain dela) zortzi egun. Badu, dagoeneko, lau egun hila dela. Handik hamar egun baino lehen. Epea lau egun barru betetzen zaidala. Hiru egunen buruan hil zen. 100 egunen barkamena. Hamabost eguneko bitartea. Egun erdiko bidea. Egun hartan jaio zirenak. Baserritik atera zen egun berean. Jarri zitzaion egun batean etxekoandrea begira. Mendekoste eguna. San Tomas eguna. Erramu eguna. Eskola egun guztietan. Aberri Eguna. Emakume Langilearen Eguna. Etorria duk ene mendekuaren eguna. Ezkontzako egunean eman zenuen hitza. Astronomiaren Eguna.

2 iz. Eguzkiak argitzen duen denbora. Anton. gau. Eguna baino lehen jaikitzen zen. Berrogei egun eta berrogei gau. Udako egun luzeetan. Egun eguzkitsua, argia. Egun goibela. Etenda baitzegoen, egun osoan ibili eta ibili egin ondoren. || Eguna zabaldu zen ene baitan.

3 iz. pl. Norbaiten bizitza. Daviden egunak aurrera zihoazen. Jaunaren grazian gure egunak bukatzea. Nire geroztiko egunak ilundu zituen ekaitza.

4 iz. pl. Garaia. Bonaparteren egunetan. Erromatarren egunetan. Ume nintzeneko egunak. Garoa etxeratzeko egunak aurrera zihoazen. Egun larriak izan ziren guraso zaharrentzat.

5 iz. Beh. Urtebetetzea; santu eguna. Ez al dakizu gaur nire eguna dela?

azken egun iz. Kristau erlijioan, azken judizioko eguna. Eta haur horien gorputzak piztuko ote dira azken egunean?

eguna argitu da/du ad. Egunsentian, egun-argia agertu. Ik. egundu; eguna zabaldu. Eguna argitu baino lehen. Eguna argitu zuenean, aintzira ertzean agertu zen Jesus. Abuztuko hilaren hamahirugarrena, guretzat argitu den egunik txarrena.

eguna(k) joan, eguna(k) etorri, eguna(k) joan eta eguna(k) etorri adb. Egunak igarotzearekin; egunak igaro arren. Egunak joan, egunak etorri, ez zen semea agertzen. Eguna joan eta eguna etorri, luze zihoan elurte ikaragarri hura.

egun-argi iz. Eguzkiak barreiatzen duen argia. Egun-argiak begietan jo zuenean. Egun-argiak urratzen duen amets itxura. Gauaz egiten diren tratuak egun-argitan ikusi. Egun-argiz heldu nahi dute etxera. Egun-argiz eta jendaurrean.

egunaz adb. Egun-argiz. Egunaz egina gauaz desegiten dugularik. Egunaz dabilena ez da behaztopatzen.

eguna zabaldu da/du ad. Eguna argitu. Eguna zabaldu orduko. Eguna zabaldu zuenean, Jesus herritik irten eta bazter bakarti batera joan zen. Eguna zabaldu zenean, biharamunean, ibaira joana zen gure txoria.

egunazko adj. Egunekoa. Egunazko soinekoak erantzi.

egun batetik bestera 1 adb. Berehala, denbora gutxian. Mundu zabalean gertatzen dena egun batetik bestera jakiten dugu. Egun batetik bestera osatuko zinela uste nuen. Orain kolpean aldatu zaigu egun batetik bestera.

2 adb. Egunetik egunera.

egunean baino egunean ...-ago adb. Heg. Egunetik egunera ...-ago. Egunean baino egunean erosoago.

egunean-egunean adb. Bizk. Egunero. Egunean-egunean barau egiten dutela.

egunean eguneango adj. Batez ere Bizk. g.g.er. Egunean eguneko.

egunean eguneko adj. Egunerokoa. Egunean eguneko ogia eskatuz. Egunean eguneko premiei aurre egiteko.

eguneko 1 adj. Esneaz, ogiaz eta kidekoez mintzatuz, freskoa, egun berean egina. Gustuko zuen eguneko ogiarekin gosaltzea. Gazteek galdua dute eguneko esnea hartzeko ohitura.

2 adj. Egunerokoa. Eguneko ogiaren eske daude. Seinalaturik bakoitzari bere eguneko lana eta saila.

egun eta gau adb. Gau eta egun. Egun eta gau guduan.

egunetik egunera adb. Denbora aurrera doan eran. Kontuak okertuz zihoazen egunetik egunera. Galerak, egunetik egunera eta astetik astera, gailen agertzen zirela irabazien aldean. Egunetik egunera gogorrago.

egunez adb. Egunaz, egun-argiz. Gauetan hotz eta egunez bero. Egunez aise gastatzen ziren gaueko irabaziak.

egunez egun 1 adb. (Halako) egun berean. Ik. gaurko egunez 2. Sei urte, egunez egun, hemen berean ginela.

2 adb. Egunetik egunera. Egunez egun ari da luzatzen eguna.

egunezko adj. Heg. Egunazkoa, egunekoa. Egunezko lana.

egunik egun adb. Egunez egun, egunetik egunera. Egunik egun aberatsagoa da.

egun on interj. Goizean agur egiteko erabiltzen den esapidea. —Egun on! —Baita zuri ere.

egun onak eman egun on esanez agurtu. Egun onak eman ondoren. Elkarri egun onak eta bostekoa emanez.

egun oroz adb. Ipar. Egunero. Ene otoitzetan egun oroz aipatuko zaitut.

egun orozko adj. Ipar. Egunerokoa. Egun orozko mintzaeratzat irlandera darabiltenak.

egun-pasa adb. Eguna pasatzera. Ik. egunpasa. Mendira joan dira egun-pasa.

egun-txinta iz. Egunsentia. Egun-txintaren zain. Egun-txintan etxetik ateratzeko zeuden.

egun urratze, egun-urratze iz. Egunsentia. Ik. argi urratze. Egun urratze alai bat.

era1

1 iz. Zerbait agertzen, gertatzen edo gauzatzen den itxura berezi edo jakina. Ik. modu 1; gisa. Otoitz egiteko erak. Bizitzeko erak. Era askotara adi daiteke hori. Hori ez da eskatzeko era. Era onean erantzun. Era lotsagarrian jartzen direla. Asteburua igarotzeko erarik atseginena. Era batean edo bestean. Beste era batera adierazirik. Beste era bateko ohiturak. Era askotako landareak. Baldintzak, jakina denez, bi eratakoak dira: beharrezkoak eta nahikoak. Era berrian idatzia. Haserretu zitzaion gizonari halako eran, non astinaldi on bat eman baitzion. Nahi duzun eraz: nahi duzun eran. Kanta, edonoren bihotza hunkitzeko erakoa izan zen (Ik. erako). Gauzak bere erara egin nahi zituelako (Ik. erara).

2 iz. Aukera, abagunea. Denbora horietan izaten ziren hitz lohiak, keinadak, musuak era zetorrenean. Meza nagusia entzutea, era badu. Erakutsi egiten zuen era zuen guztietan.

era batean adb. Era berean, berdin. Denok era batean idaztea.

era batera 1 adb. Era berean, berdin. Gaitz guztiak ez dira era batera sendatzen.

2 Aldi berean. Guztiek era batera deiadar egin zuten.

era berean 1 adb. Modu edo molde berean, berdin. Ik. manera berean; modu berean. Ilunabarrean sartu zen Beasainen, eta han ere era berean hartu zuen herriak. Hutsegiteak aitortu behar dituzu, zeure bihotzean aurkitzen dituzun eran; pentsamenduak pentsamenduak bezala, hitzak hitzak bezala eta obrak era berean. Ezinezkoa da hizkuntza idazle-hizlariek lantzea, era berean lantzen ez badituzte irakurleek beren buruak.

2 (Lokailu gisa). Ik. berebat 2; orobat 2; halaber. Sustapen ministroak ikerketa irekitzeko agindua eman du, istripua zerk eragin duen jakiteko; era berean, Ministerioak desagertuen senideei laguntza eta babesa emateko protokoloa jarri du abian. Ezaguna da, era berean, hedabideetan iritzia emateko duen ohitura.

3 Aldi berean. Lizardirekin badu antz pixka bat, baina era berean zein ezberdina!

erako adj. Egokia. Aziendentzat txit leku ona eta erakoa.

eran 1 adb. (-en atzizkiaren edo erlatibozko perpaus baten eskuinean). Ik. bezala 1. Zoratuen eran ibiliko dira jendeak, nora ihes egin ez dakitela. Gauzak datozen eran hartu behar dira. Bakoitzak ahal duen eran.

2 adb. (-tzeko atzizkiaren eskuinean). Guztiek ulertzeko eran azaldua.

3 adb. (Izen soilaren eskuinean). Urkixok atera zuen argitara, 1933ko RIEVen, faksimile eran.

4 adb. (Erlatibozko perpaus baten eskuinean). Mihia puztu zitzaion, ahoan ezin kabitu zitzaion eran: mihia puztu zitzaion halako eran, non ahoan ezin kabitu baitzitzaion.

5 adb. (Erlatibozko perpaus baten eskuinean). Ahala, -(e)n neurrian. Urteetan helduaz zihoan eran, bertute guztietan aurreratzen zen.

era on iz. Aukera, abagune ona. Irabazian dirua ipintzeko era on gutxi izan ohi da.

erara 1 adb. Egoki. Nire gogamenak erara adieraztea. Harrobi ederrez guztiz erara jantzia.

2 adb. Gogara. Bere erara biziz. Ostatuko nagusia ez dago guztiz erara.

3 adb. Ados, konforme. Jainkoak ematen duenarekin erara egon behar. Honetan eta gatoz erara Gaztelu eta ni.

4 adb. Dagokion aldera, ez ifrentzuz. Erara jantz ezazu alkandora, azpikoz gainera baitaukazu.

eraz adb. Eroso; egoki. Auzotegi honetako baserritarrak nahikoa eraz eta polito bizi ziren. Biak maila berekoak izanik, bata zorren azpian eta bestea eraz bizi da. Eraz erantzun. Eraz jantzi.

esker

1 iz. Mesede edo zerbitzu bat hartu duenaren ezagutzazko sentimena. Esker erakutsitzat. Batzar lagunekiko dudan eskerra eta zorra adierazi nahi nituzke. Esker hobea merezi zuela usterik. Bilauaren eskerra, pokerra (esr. zah.). || pl. Eskerrak zor dizkiot.

2 iz. Batez ere Ipar. edo Jas. Aintzat hartzea, estimua. Nire bihotzak ez die eskerrik lur honetako ondasun iragankorrei. Esker gutxi zien zuen opariei.

esker anitz Eskerrik asko. Ik. eskerrik anitz. Esker anitz, oso goxoak daude.

esker beltz iz. Eskergabekeria. Israeldarren esker beltza eta gaiztakeria ikusirik.

esker beltzeko adj. Eskergabea. Honelako mesedea Zuk niri egin, eta esker beltzekoa beti izango naiz?

esker egin Bizk. g.er. Eskerrak eman. Hik heurea egin duk, eta esker egiok Jainkoari.

esker eman Eskerrak eman. Gaur Jainkoari esker ematera noakio. On da esker ematea, dezakegun dina. Esker dizut nire bihotz guztiaz.

esker emate, esker-emate iz. Eskerrak ematea. Erregu eta esker-emateak egin daitezela.

esker erakutsi, esker-erakutsi iz. g.g.er. Esker ona erakustea. Olagizonari ezaguera onezko gure esker-erakutsiak egin ondoan. Esker erakutsitzat.

esker gaizto iz. Eskergabekeria. Esker gaiztoa da horrelakoek hartu ohi duten saria.

esker gaiztoan (-en atzizkiaren eskuinean). Norbaiten nahia edo zerbaiten eragozpena aintzat hartu gabe edo are horien aurka ere. Ik. damuz 3. Aita Larramendi gogoangarria, zeinak argitaratu zituen Gramatika eta Hiztegia, etsai ozpindu txar askoren esker gaiztoan, halere.

esker gaiztoko adj. Eskergabea. Esker gaiztoko semea. Gai honetan inor esker gaiztoko azaldu bada, ez gara gu izan. Ez garela hain esker gaiztokoak.

esker mila Mila esker. Esker mila, adiskidea.

esker on iz. Eskerra. Esker ona erakutsi. Esker onez eta beldur gaiztoz. Esker onezko otoitza.

esker oneko adj. Mesedeak eta on eginak eskertzen dakiena. Esker oneko semea. Esker onekoak izan behar dugula beti.

esker otoitz, esker-otoitz iz. Esker onezko otoitza.

eskerrak 1 Eskerrak emateko erabiltzen den esapidea. Ik. eskerrik asko. Eskerrak zure laguntzari! Eskerrak zuri, nire Jesus maitagarria. Eskerrak borondate eder horregatik.

2 (Perpaus osagarri bat lagun duela). Eskerrak ez dela etorri. Eskerrak etorri ez den.

3 (-i atzizkiaren eskuinean). -i esker. Sebastian honi eskerrak, jan eta lo ederki egiten genuen.

eskerrak bihurtu Eskerrak eman.

eskerrak eman Eskertu. Jainkoari eskerrak ematen. Egin dizkigun mesedeengatik eskerrak emateko. Eskerrak eta laudorioak bihotzez emateko.

eskerrik anitz Eskerrik asko. Eskerrik anitz zure eskutitzagatik.

eskerrik asko Eskerrak emateko erabiltzen den esapidea. Eskerrik asko, Alberdi jauna. Eskerrik asko zuen harrera onagatik. Ez, eskerrik asko.

esker txar iz. Eskergabekeria. Seme-alaben esker txarra.

esker txarreko adj. Eskergabea. Esker txarreko ez agertzearren.

-i esker -en bitartekotasunagatik, laguntzagatik, eraginagatik. Bizi banaiz, zuri esker bizi naiz. Horri esker salbatu zen gure baserria.

mila esker Eskerrik asko. Ik. milesker. Mila esker, jauna, mesede honengatik. Mila esker guztioi.

etsi2

iz. Etsipena. Goizean esperantza, arratsean etsia.

etsia eman Etsipena eman. Medikuek etsia emana zioten.

etsia hartu Etsi, itxaropena erabat galdu. Azken ahalegina egin zuen etsia hartu aurretik. Amak etsia hartu zuen, ez zion jada ezer galdetzen.

etsian 1 adb. Hilzorian. Oliadura ezin errezibi ote daiteke etsian baizen?

2 adb. Etsipenez. Zorionekoa, nahigabeak etsian eramaten dituena. Etsian jarria nintzen baserri hartan hiltzeko.

etsi-etsian adb. Etsi onez edo gaiztoz, beste erremediorik gabe. Beharbada zerbait egin beharrean izango gara etsi-etsian. Berriro kamioian sartu eta etsi-etsian abiatu ziren Ortaglia aldera.

etsi gaizto iz. Itxaropena erabat galdu duenaren etsipena. Etsi gaiztoak harturik geunden biok. Gatiburen batek ihesari eman ziezaiokeen, ausardiaz edo etsi gaiztoz, eta zainketa neurri gogorrak hartu beharrean zeuden.

etsi on iz. Amore eman duenaren etsipena. Gotzaina, berriz, etsi ona hartuta, hasperen egin, eseri, eta mus partidan sartu zen atzera. Baliteke gustukoa ez izatea, baina, mesedez, etsi onez eraman ezazu gaurkoz.

ezer

izord. (-r- bakunarekin). (Baiezko ez diren testuinguruetan). Zerbait, gauzaren bat. Ezer behar baduzu, esan. Ez du ezer balio. Ez zuten ezer hartu. Ez dago ezer egiterik. Ez dago ezer txarrik, bere neurrian eginez gero. Inoren kaltean ezer ez egin, ezer ez esan. Beste ezer baino gehiago. Ez dutela ezeren beharrik. Ez naiz ezeren beldur. Ezkondu arte behin ere ez, eta ezergatik ere ez. Irakaskuntzari nagokiola, eta ez beste ezeri. Dagoeneko ez nau ezerk harritzen. Munduak ezertan hartzen ez dituen gauzak. Ezertarako balio ez duena. Gaitzak berekin dakartzan nekeekin ez dago ezertarako. Ezertarako gogorik gabe. Nik ez dut ezeren eta inoren buruzagi izateko gogorik.

ezer asko (Ezezko esaldietan). Asko. Hirurogeita hamabost urte; ezer askoren faltarik ez daukat maldan behera erortzeko. Ez da ezer asko, baina, hasteko, nahikoa. Beranduago etorri izan bagina ere, ez genuen ezer asko galduko. || Ez dut ezer askorik egin. Gaztetan adiskide minak izan ginen arren, ezer askorik ez nekien nire lagunaz.

ezer ere (Ezezko esaldietan). Ezer ez. Ezer ere balio ez balute bezala.

ezer (ere) ez (Erantzunetan, aditza ezabaturik). —Ezer erosi duzu? —Ez, ezer ere ez.

ezergatik (ere) (Ezezko esaldietan erabiltzen da, ezetzaren indargarri gisa). Ik. inola. Ez zukeen ezergatik etxetik kanpo afalduko. Ni horrekin joan?, ez jauna, ez; ezta ezergatik ere! || Ezkondu arte behin ere ez, eta ezergatik ere ez. || Mundu honetako ezergatik ez nuke izan nahi halako kezkarik.

ezer gutxi adb. Ia ezer ez. Ezer gutxi daki horretaz. Euskaraz ezer gutxi idatzi delako.

ezertan eduki Kontuan hartu; estimatu, eskertu. Jendeen esanak ezertan eduki gabe. Eritasuna joan denean edukitzen da ezertan osasuna.

ezertan hartu Kontuan hartu. Asko izan ziren Jesusengana hurbildu ziren juduak, baina askoz ere gehiago erakuste hura ezertan hartu ez zutenak.

ezertara (ere) Bizk. Inola (ere). (Ezezko esaldietan erabiltzen da). Asmakizun honek zer esan gura duen ezin dut ezertara igarri. Ez zuen partida galdu gura, ezertara ere.

ezertarako (ere) ez izan Ezertarako balio ez izan. Ik. ezertarako ere gauza ez izan. Ezertarako ez diren txotxolo hauek nire onetik ateratzen naute. Hagineko min batek ezertarako ez garela uzten bagaitu (...). Bere soineko bakarra, guztia zatitua eta ezertarako ez zela zeukan.

ezertarako (ere) gauza ez izan Ezertarako gai ez izan; ezertarako balio ez izan. Ik. ezertarako ez izan; ezertarako on ez izan. Zaharraren zaharrez, ezertarako gauza ez zelako. Ezertarako gauza ez zela gelditu zen. Penitentzia, irteten ez bada bihotzaren erditik, ez dela gauza ezertarako.

ezertarako (ere) on ez izan Ezertarako balio ez izan. Ik. ezertarako gauza ez izan. Alfer hutsak direla, jan besterik ez dutela egiten, ezertarako on ez direla.

ez ezer (Ezezko sintagma baten eskuinean, ezeztapenaren indargarri gisa). Ez beste ezer. (Aurretik eta juntagailua har dezake). Hitzen auzi hau ez da, nire ustez, ez auzia ez ezer. Zer diozu, zuena ez da ez gerra eta ez ezer!

fede

1 iz. Erlijioko egiei eta dogmei buruzko sinestea; bertute teologala, Elizak irakasten duena egia ziurtzat sinestean datzana. Jesu Kristoren fedea duena. Kristori buruzko fede zuzena iluntzen denean. Fede handiko apaiza. Fede gutxiko gizonak! Fede hila baita obra onik gabeko fedea. Fede osoz. Fede bizia, suharra. Fedearen argitan. Fedearen begiz. Fedea galdu duena. Fede aitormena. Bada Erroman fedea zaintzen duenik.

2 iz. Erlijio baten sinesgaien multzoa. Kristau fedearen alde. Fedearen kontrako bekatua. Fede katolikoaren egiak. Gure fede santuak erakusten digunez. Egiazko fedea mundu guztian zabaltzeko. Fedeko egia guztiak. Fedeaz arnegatu zuelako.

ene fedea Esaten dena indartzeko erabiltzen den esapidea. Ontsa merezi duzue, ene fedea!

fede emaile, fede-emaile iz. Zerbaiten fede ematen duen pertsona, bereziki notario edo funtzionarioa. Atzerriko behatzaile eta fede emaileek osatutako taldea. Fede emaileen lana prozesua babestea eta berrestea, fede ematea eta nazioartean horren berri ofizialki ematea izango da.

fede-emaile adj. Zerbaiten fede ematen duena. Agiri fede-emaileak.

fede eman Lekukotasuna eman. Fede emateko behar ditut luma eta tintontzia.

fede gaizto iz. Asmo txarra. Ik. fede txar. Fede gaiztoz dabilena.

fede hausle, fede-hausle iz. Heretikoa. Fede-hauslez betea daukagu mundua.

fedeko artikulu iz. Kristau erlijioan eta islamean, zalantzan jarri ezin den sinesgaia. Fedeko artikuluak dira fedeko sinesgairik handienak.

fede on iz. Asmo ona. Egin denaren fede ona erakusteko. Beren ezjakinak edo fede onak bultzaturik. Fede ona eta leialtasuna. Fede onean.

fede txar iz. Fede gaiztoa, asmo txarra. Ez genuen fede txarrez egin.

fedezko adj. Fedezko misterio nagusiak. Fedezko otoitza.

gau

1 iz. Eguzkiaren sarreratik irteerara hedatzen den denbora-bitartea; ilun dagoen egunaren zatia. Eguna eta gaua. Berrogei gau eta egun atertu gabe. Gauaren iluntasuna. Neguko gau luzeetan. San Joan gaua. Gaua etorri zenean. Gau aldera. Gauaren babesean. Gau bat igaro zuen han. Otoitzean egon zen gau guztia. Gau guztian lo egin gabe. Gau osoan lanean. Igande gau batean. Gau hartan bertan. Gau hartako hamaiketan. Gauaren erdian. Gaueko hamabiak. Gau argia. Gau iluna. Izarrik gabeko gau beltza. Hiru egunez eta hiru gauez. Gau oroz. Gau guztiez (Ik. gauero). Eztei gaua. Ezerezaren gau beltzean. Uda-gau bateko ametsa.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Gau loa. Gau amets bat izan da bakarrik. Ilargipeko gau-ibili ezkutuan. Gau jaietako jolasetan. Gau lapurra bezala.

gau(a) egin 1 du ad. Gaua igaro (toki batean). Donostian gaua eginda. Askotan egin izan dut gaua ardandegi hartan.

2 da ad. Gautu, ilundu. Gaua egin zenean, lotara erretiratu zen.

gau afari, gau-afari iz. Gauerdiko afaria.

gaua galdu Gaua lo egin gabe igaro. Zer da gauzarik onena logalea ekartzeko? gaua galtzea.

gauak egun egin Gauaz lan egin. Gauak egun eginez, igandeak astelegun, zuhurtziaz bilduko dute haurrak hazteko doia.

gauak gauari adb. Ipar. Gau betean, gau beranduan. Ik. gauez gau. Anitz gizon gazte, maiz, gauak gauari, amoros dabiltza, neska batzuen leihoetara harrixkak botatzen, haiekin amultsuki mintzatzeko.

gauaz adb. Gaueko orduetan. Gauaz kandela argitan irakurtzen. Gauaz ibiltzen dena.

gauazko adj. Gauekoa. Gauazko ohoina.

gau bele, gau-bele iz. Zataren familiako gau hegaztia, lumadi ilunekoa, airean harrapatzen dituen intsektuez elikatzen dena (Caprimulgus europaeus).

gau berandu iz. Gaueko lehen orduez gerozko garaia. (Batez ere leku-denborazko atzizkiekin erabiltzen da). Gau beranduan etxeratzen zen. Gau berandura arte —gauerdira arte ere, ez gutxitan— jo eta jo aritzen dira.

gauean berandu adb. Gau beranduan. Gauean berandu etorri zen.

gaueko 1 adj. Gauari dagokiona; gauaz egiten dena. Ik. gau 2; gautar; gauazko. Gaueko iluntasunaz gazteak baliatzea gaiztakerietarako. Gaueko lanak, egunaz lotsa. Gaueko ibilerak.

2 adj. Animaliez mintzatuz, gaueko bizitzara egokitua dena, bizimodu gautarra duena. Pistola txikiak azaldu zirenean, ezkutatu ziren gaueko piztiak. Gaueko animaliek, mapatxeek eta arrabioek, adibidez, zuri-beltzean ikusten dute.

gau eskola, gau-eskola iz. Arratsaldea bukatu ondoan ematen den eskola; eskola horiek antolatzen dituen elkartea. Gau eskolen Elkartea.

gau eta egun adb. Etengabe. Gau eta egun negar eginez. Gau eta egun kontu berarekin.

gau eta gauerdi adb. Gau beranduan; gau berandua arte. Gau eta gauerdi taberna-zulo horretan sartuta egoten da. Parrandan dabilena gau eta gauerdi.

gauetik goizera adb. Bat-batean, denbora-bitarte laburrean. Ik. goizetik gauera 2. Ez da, horratik, gauetik goizera ikasten den lana. Egun batez, gauetik goizera, hilotzik aurkitu zuten ohean.

gauez adb. Gauaz, gaueko orduetan. Ate horiek beti daude irekiak, hala gauez nola egunez.

gauez gau Gau betean. San Josef jaiki zen ordu berean eta gauez gau eman zen bidean.

gau hontz, gau-hontz iz. Bizk. Hontza.

gau jagole, gau-jagole iz. Bizk. Gauzaina.

gau lore, gau-lore iz. Lurralde epeletako landarea, kolore askotako eta usain sarkorreko loreak, eguzkia sartu ondoren irekitzen direnak, ematen dituena (Mirabilis jalapa).

gau mahai, gau-mahai iz. Ohearen burualdean kokatzen den altzari txikia, gauean behar diren gauzak gordetzeko edo jartzeko erabiltzen dena. Ik. mesanotxe. Gau mahaiko lanpara.

gau min iz. Gau betea. Sartu zen, gau minean, emazte haren etxean. Gau minean, ilunpetan egiten duguna.

gau on interj. Gabon. Jainkoak dizula gau on. —Gau on. —Bai zuri ere.

gau-pasa adb. Gaua igarotzen. Ik. gaupasa. Barkoxen gelditu zen gau-pasa.

[Oharra: deklinabide berezia du: gauk, gauri, gauren, gauez mugagabean, eta gauean, gaueko, gauetik, gauera singularrean].

izen

1 iz. Gauza bat aipatzen edo adierazten duen hitza; banako bat aipatzeko eta kidekoetatik bereizteko erabiltzen den hitza edo hitz multzoa. Ik. grazia 4. Gauza guztiek izena dute. Hori ez da leku baten izena. Izen entzutetsua. Jainkoaren izen santua. Alonso López da nire izena. Mister Stephenson du izena. Arnald Steiger-en izena aspaldi entzuna nuen. Izenez deitu (Ik. izenez). Izkribu baten azpian izena ezarri (Ik. izenpetu). Nazaret izena duen Galileako hirira. Nafarroako hiriburuaren izena. Izen bereko baserrian. Kale-izenak. Pertsona-izenak eta leku-izenak. Euskal izenak. Alferrandi, izenaren jabe zelarik, zen ere tabernazaletxoa.

2 iz. Pertsona bat izendatzen duen hitza, abizenari lotua doana eta familia bereko beste kideetatik bereizteko balio duena. Ik. ponte izen. Segundo izena hartu zuen. Izena eta izengoitia. Egunen batean alabaren bat badut, izen hori jarriko diot. Jack izen xarmagarria da nire iritziz.

3 iz. Izenburua. Argitaratu berri duen liburuaren izena. Euskaldunak zuen izena artikuluak.

4 iz. Omena, entzutea. Ik. izen handiko; izen on; izen txar. Bere izena, hil orduko, desegiten hasia da. Ikerlan horri noraezekoa deritzat Euskaltzaindiak izena eta itzala gordeko eta gehituko baldin baditu. Izen handirik ez dute, baina kirolari talde sendoa osatzen dute.

5 iz. Kategoria edo mota bateko izakiak edo gauzak adierazteko erabiltzen den hitza. Landare askoren izena daki. Eritasun horren izena guztiok dakigu. Ideia horiekin sortutako izenak bazter guztietara zabaldu dira, ideiak zabaldu ahala. Nondik datorkizu kristauaren izen hori? Egiazko lirika, izen horren duin dena alegia, da giza mintzoak menderatu duen gailurrik garaiena. Nekez izango da gaur filosofiarik, filosofiaren izena merezi duenik, jakintza oinarri sendorik gabe. || Gauza eta gauzaren izena.

6 (izan-ekin hitz jokoa eginez). Ik. izan3. Izena eta izana. Giristino izenarekin izana duzuenak. Kristaua izenez eta izatez.

7 iz. Hizkl. Izaki bati edo izaki mota bati, edo gauza edo ideia bati dagokion hitza. Izena eta aditza. Izen bizidunak eta bizigabeak. Erabilera bat du izenak mugatzailearekin doanean eta bestea mugatzailerik gabe doanean. Izenak, izenondoak eta izenlagunak. Izen sintagma. Aditz izena.

-en izenean Aipatzen denaren ordezkari gisa. Euskaltzaindiaren izenean hitz egin. Guztien izenean hitza hartuta. Haren izenean eskatzen dizut. Aitaren eta Semearen eta Espiritu Santuaren izenean. Jainkoaren izenean.

izen-abizen iz. pl. Pertsona baten izena eta lehen abizena edo izena eta lehen bi abizenak. Ik. izen-deitura. Hauek dira ezinbestean bidali beharreko datuak: egilearen izen-abizenak, helbidea eta herria, eta telefono zenbakia. Handik, izen-abizen berriekin, Rottleberodeko kontzentrazio esparrura deportatu zuten.

izena eman 1 dio ad. Izendatu, deitu. Gauza guztiak aurrean ipini zizkion, nori bere izena emateko. Bernabe izena eman zioten. Ardoaren izena ematen dioten pozoikeria batzuetarik edan eta edan. Fenomeno honi "herri etimologia" izena eman zaio.

2 Egiteko jakin baterako, zerrenda batean norberaren izena idatzi edo idatzarazi. Armadan izena eman beharko du. Taxi erregistroan izena emanda zaude. Antolatzaileek ez diote Vilariñori izena ematen utzi. Izena ematen dutenei ekainaren 10a aurretik jakinaraziko zaie onartuak izan diren ala ez.

izena izan Ik. deitu 2. Nola du haur honek izena?, Xabier du izena. Senarrak Iñaki du izena. Sebastian du izena, ez dakit abizena. Hemendik aurrera Joan izango duzu izena.

izen arrunt iz. Mota bereko izaki edo gauza guztiak, edo horietako bakoitza, izendatzeko erabiltzen den izena. Izen arruntak eta bereziak. Gutxi dira artikulua duten herri izenak, baina badutelarik, izen arruntak bezala deklinatzen dira.

izen berezi iz. Izaki edo gauza jakin bat izendatzeko erabiltzen den izena, letra larriz idazten dena eta gehienetan mugatzailerik onartzen ez duena. Elkarte, enpresa eta abarren izen bereziak. Izen berezi batek gizabanako bat adierazten duen bezala. Izen berezietatik sortutako aditzak ditu hizpide alemaniar filologoak.

izen-deitura iz. pl. Pertsona baten izena eta lehen abizena edo izena eta lehen bi abizenak. Ik. izen-abizen. Baserriaren sarrerako atearen gainean, marmol grisezko harrian, jabearen izen-deiturak, eraikitze urtea eta, zenbaitetan, otoitz baten zatiak.

izeneko 1 (Artikulurik edo kasu markarik gabeko izen arrunt baten eskuinean). Ustekoa; adierazten den izena ematen zaiona. Adiskide izeneko haren eskutitza. Hemengo negu izeneko honetan. Historialari izeneko engainatzaile haiek.

2 (Izen berezi baten eskuinean). Izena duena. Torralba izeneko artzain batek. Oihenart izeneko familiak bat baino gehiago ziren. Ana Mari izeneko neskato bat. Murumendi izeneko itsasontzia.

3 (Liburu eta kidekoen izen baten eskuinean). Izenburua duena. Gure txoriak izeneko liburua. Idatzi horiek Inkisizioa izeneko liburuan bildu dituzte.

izen emate, izen-emate iz. Egiteko jakin baterako, zerrenda batean norberaren izena idaztea edo idatzaraztea. Lasterketa egunean egun horretako probarako izen-emateak bakarrik onartuko dira. Izen emate orria. Bihar amaituko da izen-emate epea.

izenez 1 adb. Ez dira izenez baizen giristino. Lucy-ren erosleetako askok izenez ezagutzen dute.

2 adb. (Izen sintagma baten aposizioan doan izen berezi baten eskuinean edo ezkerrean). Zelatari edo espioi bat, izenez Erbia. Kubatar hau, Sergio izenez, Siberian duten zientifikoen hirira etorri zen ikastera.

izen handiko adj. Omen handikoa, ospetsua. Izen handiko sendagilea. Izen handiko jatetxea. Izen handiko familia bateko kidea.

izen on iz. Ospe ona. Haren izen ona zikindu. Hain maite dugun izen ona. Nahiago izan dut gutxiago izanik izen onari eustea, izen ona galduz aberastasunak izatea baino.

izenpean (-en atzizkiaren eskuinean). Aipatzen denaren izenaz. Ik. izenpe. Bere izenpean argitararazi zuen liburua. Poesiaren izenpean onartzen den poesia antzeko edo poesia ordeko hura.

izen propio iz. Izen berezia; ponte izena. Izen propio batekin osatutako izenak (adibidez, Errezil sagarra).

izen txar iz. Ospe txarra. Ekologistek, lehen sugegorriek bezala, oso izen txarra izan ohi dute zenbait lekutan. Mandatuz idatzitako lanek izen txarra izaten dute literaturazaleen artean. Beldurrik gabe igarotzen ziren izen txarreko kaleetatik.

jaun

1 iz. Frantziako Iraultza aurreko gizartean, lurralde, herri edo pertsonen gainean eskua edo aginpidea zuen gizonezkoa; gizarte horretan goi mailako gizonei ematen zitzaien ohorezko titulua. Bizkaiko jaunak. Zalgizeko jauna. Dukerri bateko jauna. Jaun eta handikiak.

2 iz. Zerbaiten edo norbaiten gainean erabateko eskua duen gizonezkoa. Zeruko eta lurreko erregea eta jauna delako. Zure anaien jaun izan zaitez. Nire bihotzeko jauna. Senar duenak jaun du (esr. zah.). || Jaun egin zait amodioa.

3 iz. Zernahi gizon, bereziki gizarteko behe mailetakoa ez dena. Jaun aberats bat. Erromako jaun gazte bat. Egun batean pobre, beste batez jauna. Leon du jaun horrek izena. Jaun eta andre multzo bat zetorrela.

4 iz. (Bokatibo gisa). Bai, jauna. Egun on, jauna. Jokaldi bat bakarra egingo dut, jaunak.

5 iz. Gizonezkoekin erabiltzen den gizalegezko hitza, hainbat kargu edo bizibide itzaltsuren izenaren edo izen berezi baten eskuinean edo ezkerrean jartzen dena. Erretore jauna. Alkate jaunari. Gorostiaga euskaltzain jauna. Jaun apezpikua. Jaun kondeari goraintzi! Eusebio jauna. Zubizarreta jaunagandik. Mikel Segurola jaunari. Jaun Etxaus neure jabe noblea.

6 iz. (J larriz). Jainkoa. Agur, Maria, graziaz betea, Jauna da zurekin. Hemen nauzu, Jauna. Goiko Jaun ona. Igandea, Jaunaren eguna. Hankak sano ditugu, Jaunari graziak!

7 iz. Ostia, eukaristiako ogia. Jauna eramaten zaie gaixoei. Jauna agerian dago alboko aldarean.

Jauna eman Eukaristiako sakramentua eman. Ahizpei Jauna emateko, zilegi bekio kapilauari monasterio barruan meza ematea.

Jauna hartu Eukaristiako sakramentua hartu. Ik. jaunartzaile; jaunartze. Jauna hartu aurreko otoitzak. Bekatu larrian Jauna hartzen duena.

jaun-andre 1 iz. pl. Jauna eta andrea. Olañeta jaun-andreak pozarren daude. Ugazaba jaun-andreak kanpoan dira.

2 iz. pl. (Agurtzeko formula gisa). Arratsalde on, jaun-andreak! Alkate jauna, jaun-andreak, agur.

Jaunari esker(rak) Jainkoari eskerrak. Guk, Jaunari eskerrak, inoren beharrik ez dugu.

jaun done Kristau erlijioko santu jakin batzuei aurretik ezartzen zaien hitza. Ik. san; done 2. Jaun Done Petri.

jaun eta jabe Zerbaiten edo norbaiten gainean erabateko nagusitasuna edo aginpidea duen pertsona edo gauza. Munduko ondasun guztien jaun eta jabea. Eskoletatik eta gizartetik baztertua izan da bertako hizkuntza luzaroan, ingelesa geldi zedin jaun eta jabe. Han eta hemen, baita hizkuntza gaietan ere, argitasunak, lekukoak, dokumentuak dira jaun eta jabe; jaun eta jabe bakarrak.

jaun handi 1 iz. Gizartean maila gora duen edo iritsi duen gizona; noblea. Errege bat edo jaun handi bat. Jaun handi batekin solasean ari zela.

2 iz. (J larriz). Jainkoa. Ik. jaun 6.

jaun on 1 iz. (Agurtzeko esapide gisa). Sar zaitezte jaun onak; ongi etorri!

2 iz. (J larriz). Jainkoa. Goiko Jaun onak emango ahal digu, eramateko indarra!

Jaun zeruko, zeruko Jaun iz. Jainkoa. Jaun zerukoak saritu zaitzala. Han dago zeruko Jauna, gurutze batean iltzez josia.

[Oharra: bosgarren adieran, erretore jauna bezalakoen lekuan, Iparraldean, jaun erretorea erabiltzen dute, izenaren ezkerrean, alegia. Jaun done izen jakin batzuekin erabiltzen da; ik. Euskaltzaindiaren 125. araua].

lotsa

1 iz. Ohorea galtzeak, egin den hutsak, hartu den irainak, edota zenbait pertsonaren aurrean egoteak sortzen duen sentipen ezatsegina. Ik. ahalke. Hau lotsa! Lotsaz beterik. Ondasun horiek besteren hainbat gure badira, ez dirudi gupida edo lotsarik izan behar genukeenik horietaz jabetzeko. || Konponduak ez du lotsarik; urratuak bai.

2 iz. Begirunea, errespetua. Ik. itzal1 6. Elizgizonei zor zaien lotsa. Lotsa hobea diotela euskarari kanpokoek bertakoek baino. Lotsa gutxi die azaleko itxurakeriei.

3 iz. Norbaitek bere izen ona aintzat hartzea; norberaren duintasunaren begirunea. Ez du lotsarik. Hitza eskatzen dut, hala eta guztiz ere, eta lotsa gutxirekin gainera, gure behin bateko neskatxen irudira.

4 iz. Moralaz, eta, batez ere, sexuaz, gizarteak eskatzen duen jokabidearekiko begirunea. Lotsa da gazteen edergarri maitagarriena.

5 iz. Ipar. Beldurra. Ik. lotseria. Lotsak hartu zuen.

lotsa eman 1 Lotsa sentiarazi. Lotsa ematen dio jendaurrean hitz egiteak. Haren jardunak lotsa ematen zion.

2 Norbaitengan begirunea sorrarazi. Apaiz jaunaren aurrera eramanda, umeari lotsa eman nahi izatea.

lotsa gaizto 1 iz. Begirunerik eza. Seme-alaben lotsa gaiztoa eta esker txarra.

2 iz. Adkor. Lotsa. Kanpotarrengana jo dugu, beraz, bide galde, lotsa gaiztorik gabe. Esku trebez eta lotsa gaiztorik gabe pintatu zituen irudi hauek.

lotsa gaiztoko adj. Lotsagabea. Ik. lotsa gutxiko. Agar-en esan-egin lotsa gaiztokoak. Esker txarreko eta lotsa gaiztoko umeak.

lotsa galdu 1 Lotsa-sentipena galdu. Ik. lotsagabetu; lotsagaldu. Garbi ikusten da hemen lotsa galtzen dela askotan ezaguera baino lehen. Lotsa galdu duen neskatxa.

2 Norbaiti zor zaion begirunea galdu. Pertsona nagusiei lotsa galtzen eta dongaro erantzuten diete. Ez nioke lotsa galdu nahi abade bati.

lotsa gorde dio ad. Norbaiti begirunea izan. Gurasoei lotsa gordetzen die.

lotsa gorri(t)an adb. Erabat lotsaturik. Lotsa gorritan gelditu zen, zer erantzun asmatu ezinik. Lotsa gorrian ikusi beharko dut orduan neure burua.

lotsa gutxiko adj. Lotsagabea, lotsagaldua; lotsarik edo begirunerik agertzen ez duena. Ik. lotsa gaiztoko. Lotsa gutxiko lapurrak. Amaitu dira gure etxean jantzi lotsa gutxikoak.

lotsa izan 1 da ad. Lotsatu. (Osagarritzat, batez ere, -tzen, -tzeko edo -tzeaz). Hargatik nengoen txapela burutik kenduta, lotsa nintzela berba egiten. Gu geu izateaz, ez gaitezela lotsa. Ez naiz lotsa izan bekatu egiteko.

2 da ad. Ipar. Beldur izan. (Osagarritzat, batez ere, -en atzizkia hartzen duen izen sintagma bat edo subjuntibozko esaldi bat hartzen ditu). Haren lotsa naiz. Adiskide eta diru duenaren bihotza ez da alkatearen lotsa. Lotsa naiz arima gal dezadan. Lotsa denari malda guztiak otso (esr. zah.).

lotsa on 1 iz. Moduzkotasuna eta apaltasuna. Zurtuta nauka zure seme-alaben lotsa onak eta moduzkotasunak.

2 iz. Begirunea, errespetua. Pertsona handia eta lotsa ona zor zaiona.

lotsa oneko 1 adj. Moduzkoa eta apala dena. Zintzoa eta lotsa onekoa.

2 adj. Begiragarria, errespetagarria. Gezurra esaten bazaio aurpegian lotsa oneko pertsona bati (...).

lotsaren lotsaz adb. lotsaz-en indargarria. Oi, kristau errukarria, lotsaren lotsaz bekatuak ezin esanda zaudena! Lotsaren lotsaz, gorri-gorri jartzen zen.

lotsaz 1 adb. Lotsaturik; lotsagatik. Elkarri begira geratu ginen, lotsaz. Lotsaz gorritu. Begi salatariak garondoan nabaritzen hasi nintzen, lotsaz edo kezkaz. || (Osagarri bat hartzen duela). Kalera ateratzeko lotsaz nengoen.

2 adb. Ipar. Beldurrez. Lotsaz, ontzi batean ihes abiatu zen. || (Osagarri bat hartzen duela). Lotsaz herioak tronpa dezan.

lotsazko 1 adj. Lotsak eragina. Lotsazko irriñoa egin zuten neskaren begiek.

2 adj. Lotsa ematen duena.

modu

1 iz. Era, gisa, moldea. Ik. manera. Ez dugu oraintsu arte modu erosorik izan, idazle zaharragoen lanak irakurtzeko. Mintzatzeko moduak. Ez nuen eskatzen zidana bidaltzeko modurik. Guk, behintzat, bizirik etxera joateko modua izango bagenu! Pentsatu modu batean eta bestera egin. Modu jatorragoan idazten. Modu askotara gorde daitekeena. Zenbat modutakoa da fedea? Ea nolako moduz eta bidez buru eman behar zioten beren asmoari. Gizonak munduan zabaltzen ziren eran, gaiztakeria ere berekin zeramaten, halako moduan non gizona sortua eta egina Jainkoari damutu zitzaion (Ik. halako eran... non...).

2 iz. (Hitz elkartuetan, bigarren osagai gisa, lehen osagaitzat ekintza adierazten duen izen bat duela). Betiko hizkera modua darabil: sendoa, zolia, argia eta garbia. Sailkatze modu horren bitartez.

3 iz. (Hitz elkartuetan, bigarren osagai gisa). Mota. Zer gizon modu dugu euskalduna? Horrelako jende moduarekin. Hara, hemen, galdera-modua!

4 iz. Hizkl. Aditzaren gramatika-kategoria, aditz ekintzari buruzko hiztunaren jarrera adierazten duena; modu jakin bat adierazten duten adizkien multzoa. Ik. indikatibo; subjuntibo; agintera; ahalera.

5 iz. Mus. Eskala barneko bitarteak antolatzeko era. Modu maiorrak eta minorrak.

bere moduan 1 adb. g.er. Bere kontura.

2 adb. g.er. Neurriz, neurrian.

3 adb. g.er. Nolabait.

edozein modutan (ere) Nolanahi ere. Edozein modutan ere, zer gara gu?

modua(k) egin Zerbaitetarako bidea egin, zerbaitetan ahalegindu. Beren buruak bizirik gordetzeko modua egin zuten.

moduan 1 adb. (-en atzizkiaren edo erlatibozko perpaus baten eskuinean). Ik. bezala. Jende gutxi bizi da zure moduan. Ahal zen moduan. Ez dakite berbak behar den moduan erabiltzen.

2 adb. (Izen soilaren eskuinean). Besteren eragile moduan ari dena. Elkarrizketa moduan egina.

modu berean Era berean, modu edo molde berean, berdin. Modu berean nator ni ere arbola honen azpira.

modu on iz. Bizk. eta Gip. Harrokeriarik eza, nabarmenkeriarik eza, bereziki sexuarekiko lotsari dagokionez. Kalean zebilenean ere, lotsa, modu ona eta bildutasuna erakusten zituen. Jan-edanean neurri ona eta modu ona gordearazten duen bertutea.

modu onean 1 adb. Begirunez, hitz egokiekin. Modu onean, modu txarrean erantzun. Hain modu onean eskatu zaidanari erantzunez.

2 adb. Prezio onean. Modu onean erositako tresna.

modu oneko 1 adj. Modu ona erakusten duena; neurrizkoa; egokia.

2 adj. Diruduna, etxe onekoa. Modu oneko jendea.

modu onez adb. Modu onean, adeitasunez. Modu onez kontsolatu zuen.

modura 1 adb. (-en atzizkiaren edo erlatibozko perpaus baten eskuinean). Ik. bezala. Gehiegikeria deritzat batek eta bestek, Sansonen modura, etsai guztiak geurekin batean zapaltzeko agertzen dugun grina biziari. Geuk egin behar ditugu geure legeak, gura dugun modura.

2 adb. (Izen soilaren eskuinean). Buruko zapia frantses modura jarria.

modu txarrean adb. Begirunerik gabe, era desegokian. Anaiak modu txarrean erantzun zidan. Modu txarrean esnatu zuen, sorbalda amorruz bezala astinduz.

moduz adb. Egoki. Aski moduz eta neurriz mintzatu ginen.

zer modu 1 Gip. eta Naf. Zer moduz? Aitarekin zer modu izaten zara?

2 (Norbait ikustean, diosal esapide gisa). Kaixo osaba!, zer modu?, ondo?

zer modutan 1 (Norbait ikustean, diosal esapide gisa). Zer moduz?

2 (Zehar-galderetan). Heg. Nola. Argi ikusi dugu zer modutan behar dugun bizi.

zer moduz 1 Gip. Nola? Ik. zer modu. Zer moduz zaude? Zer moduz bizi zara? Zer moduz atzo?

2 (Norbait ikustean, diosal esapide gisa). Zer moduz, Txomin?

zer moduzko adj. Nolakoa. Zer moduzko gizona zaren ez dut oraindik ikasia. Zer moduzko txakolina izango dugu aurtengoa?

urte

1 iz. Lurrak Eguzkiaren inguruan bira osoa egiten ematen duen denbora; urtarrilaren 1etik abenduaren 31rako hamabi hilabeteko aldia. Ik. eguzki urte; ilargi urte; eliz urte. Urteak lau aro ditu, hamabi hilabete, berrogeita hamabi aste eta egun bat, eta hirurehun eta hirurogeita bost egun eta sei oren. Bizi zara, urtearen erdirako artorik ez duzula. Txolarreak ugaritzen ziren urte-garaia. 1905-1915 urteak. 1880. urtea baino lehenagokoak. Urtearen azkenean. Lau urtetan antolatu dute danborrada. Joan den urtean (Ik. iaz). Hurrengo urtean berriro etorri zen. Hurrengo urteko urtarrilean hila zela behintzat badakigu. Aurtendik edo datorren urtetik hasita Jainkoak nahi badu eta datorren urtean bizi banaiz (Ik. geurtz). Apirila euritsu, urte hura ogitsu (esr. zah.).

2 iz. Hamabi hilabeteko denbora-bitartea. Orain bost urte. Duela ia hogeita hamar urte. Aurten ehun urte eman zuen argitara liburu hori Bonapartek. Hamazazpi urte badira ez dudala ikusi. Zortzi urte eta erdi igaro ondoan. Neurtitz hauek ondu zituenetik ez dira urte asko joan. Urte gehiegi iragan zaizkigu bertan goxo geundelarik. Azken urte hauetan. Arantzazuko bilera baino bi urtez lehenagoko kontua. Laurogei urte geroago arte argitaratu ez zena. Hamar urteren buruan. Urteen buruan argitaratu ditudan zenbait izkribu. Urte gutxi barru. Urte guztiko meza-bezperak. Hori aspaldiko urteetan datorren kontua da. Hainbeste urtetako hondamendia. Parisek bi milagarren urtea ospatu zuenean.

3 iz. (Iraupena edo maiztasuna adierazten duten testuinguruetan). Aljerian egona zen urte bat (Ik. urtebete). Noek kutxa hau egiten urte asko igaro zituen. Hirurogeiren bat urte daramatzagu horretan. Abimelekek Israelgo agintean hiru urte egin zituen. Zazpina urte eman zituen bi lan horietan. Ez dira alferrik izan euskal irakaskuntzan eman dituen urteak. Gu, izan ere, ez gara asmaketan ari urteak nola emango, ez baikaude, Peneloperen pare, senar herratuaren espero etsian. Bederatzi urte egon zen erretore Irulegin. Hiru urteko batxilerra egin ondoan. Ehizaren arrastorik ez dute izan urte guztian. Arras nagusi da, urte osoan nahi duena egiteko. Urte osoetan aitortza onik egin gabe. 500 urtez edo iraungo du. Hogeita bost urtean bizi izan zen, bere haurra sabelean zuela. Urte askoan bizi izan zen komentu hartan. Urte askotako bekatu isilduak. Hemezortzi urtetik hemezortzi urtera agertzen dira herrian.

4 iz. pl. Adina, urte kopurua. Lilurak oro itzaltzen dira urteekin. Bakoitzaren urteei, osasunari, indarrari, eginbeharrari eta bizierari begiraturik. Zure urteak banitu. Kopetako zimurrek urteak gehiagotzen zizkioten. || (urteetan sartu, urteetan aurrera joan eta kideko esapideetan). Haurrak izateko urteetan igaroa zen. Gurasoak urteetan aurrera samartuak zirelako. Urteetan aurreratuxea nagoenez gero.

5 iz. (Adina adierazten duen zenbakia hartzen duela). Fabrikan hasi nintzen lanean, hamabost urte nituela. Hogeita bost urtetan ezkondu zen: hogeita bost urterekin. Hirurogei urte bete zituen egunean. Hamabi urteko mutiko bat. Berrogei urte inguruko gizon gordina. Hogei urtetik aurrerako gizon, gerrarako gai zirenak. Hamabi urtera heldu zenean. Hamar urtetako gelditu zen amarik gabe.

6 iz. pl. (Norbaiten bizitzako garai jakin bat adierazteko). Eskolako urteak. Ahantz ditzan gaztaroko urteak. Joan dira nire urteak kearen eran. Igaro zituen haurtasuneko urteak aita-amen itzalean.

7 iz. pl. Urte asko. Urteak behar dira horretarako, eta ni ez nago urteetarako. Urteetarako etxea badugu; gaur jarriko diote harri bat, bihar beste bat, hurrengo egunean adreilu bat, eta horrela. Urteetako sufrimendua.

8 iz. pl. (Hamarkada bati dagokion zenbakia izenlaguntzat duela). Hamarkada. Hirurogeita hamarreko urteetan, ordea, pitzatzen eta zartatzen hasi zen jarraitutasun eta linealtasun hori. Grafiti hitza XX. mendeko 60ko urteetan hasi zen indarra hartzen, Amerikako Estatu Batuetan.

9 iz. (Zenbait esapidetan). Urteak joan ahala, euskalkiak bereizten eta elkarrengandik urruntzen ari dira. .

urteak eta urteak Urte asko; urte askoan, denbora luzean. Euskal Herrian urteak eta urteak daramatzagu gurpil berean biraka. Eguzkiak eta urak urteak eta urteak behar izaten dituzte, esaterako, plastikozko botila bat desegiteko. Ez naiz, bada, hola urteak eta urteak jan gabe egoten ahal!

urteak izan 1 (3. pertsonan, adierazpen-perpaus osagarri bat hartzen duela). Urte asko izan. Urteak dira bizitza gaizto batean bizi zarela. Urteak dira ezagutzen zaitugula. Urteak ditu holaxe beha nagoela herri honetako laborariei.

2 (Zenbatzaile batekin). Urte asko da urik edan ez dudala saldan ez bada. Aitona hil zela bi urte badira. Hogeita lau urte baditu bizi naizela zurekin.

urteak joan, urteak etorri, urteak joan eta urteak etorri Urteak igarotzearekin; urteak igaro arren. Urteak joan eta urteak etorri, erraldoiari indarrak ahitu zitzaizkion. Urteak joan eta urteak etorri, berdin gaude. Zoritxarrez, urteak joan, urteak etorri, kirol honetan kontuak ez dira aldatzen. || Ez ote gara euskaldunok, urtea joan urtea etorri, betiko haurtzaroan bizi?

urtean adb. Urte bakoitzean. Eman beharko diola urtean ehuneko hamar, eta gainera urtean honenbeste edo hainbeste anega gari. Urtean bederatziren bat hilabete Euskal Herritik kanpora. Urtean behin besta ederra egiten dugu. Hiru aldiz urtean.

urtean-urtean adb. Bizk. Urtero. Urtean-urtean hiltzen ei dute erdi bana txerria gurasoen etxean.

urte askoan Urtebetetzeetan eta kidekoetan, zorionak emateko, edo norbait aurkeztean erabiltzen den jendetasunezko formula. Ik. anitz urtez; urte askotarako. Orduan, eskaileretan bi neska deabru haiek, auzoak agurtzen: urte askoan, Bender jauna!

urte askota(ra)ko Urte askoan. Zorionak eta urte askotarako! Pozten naiz zu ezagutzeaz, urte askotako!

urte barru, urte-barru iz. (Leku-denborazko atzizkiekin, singularrean). Urtea hasten denetik amaitzen den arteko epea. Ik. barru 7. Urte-barruan bakoitzak alogeretan jaso duen kopurua. Urte barruan etxekoak joaten ziren gu ikustera, baina ez gu etxekoak ikustera.

urte berri on interj. Urteberri egunean eta ingurukoetan norbaiti urte berri ona opatzeko erabiltzen den esapidea. Ik. urte on. Hamabi mahats aleak ahoratu eta, irensteko denborarik izan gabe, kopa altxatu eta topa egin: urte berri on!

urteetan eta urteetan adb. Urte askoan, denbora luzean. Ume maitagarri hura, bere besoetan noiz hartuko eta maiteki noiz laztanduko, urteetan eta urteetan zain egon zen. Zorion bila, noraezean ibili zen urteetan eta urteetan.

urteko 1 adj. Urteari dagokiona. Aste horretan egiten da urteko aitortza. Urteko egunik luzeena. Urteko gastuen kontua.

2 adb. Gauden urtekoa. Urdaia eta ardoa urtekoa, adiskidea urtetakoa (esr. zah.).

3 adj. Urtebete duena. Zeremonia horretan aberatsek eman behar zizkieten apaizei urteko bildots bat eta etxe-uso bat edo uso-tortoil bat.

4 adb. Urte bakoitzeko. Irabaziak, hamar mila ogerleko urteko. Urteko mila pezeta nion nagusi honi eskatu. Urteko ehun hitzaldi.

urte labur iz. (Aipatzen den denbora-bitartearen laburtasuna azpimarratzeko). Urtea. Ikusiren dituk, urte laburrik barnean, etsaiak hi setiatzen. Lurreko urte labur hauetan, hainbat nahigabe eta pena.

urte luze iz. (Aipatzen den denbora-bitartearen iraupen handia azpimarratzeko). Urtea. Urte luzeetan barrena jaso zituen gai aberatsak. Hemeretzi urte luzez zorionekoa izana nintzen Txilen.

urte on interj. Urteberri egunean eta ingurukoetan norbaiti urte berri ona opatzeko erabiltzen den esapidea. Ik. urte berri on. "Urte on!" irriz dute gaixoek ihardesten. || Urte on izan beza arrantzaleak, urte on nekazariak, urte on izan beza kale zuloko langile maitagarriak.

urte oroz adb. Urtero. Urte oroz adar apalenak ebaki itzazu ondotik.

urte sari, urte-sari iz. Urteko ordainsaria. Legutiotik zetorren, han zituen etxe bien urte sari edo errentak hartuta. Gobernuak 35 apaizi kendu zien urte-saria.

urte sasoi, urte-sasoi iz. Urtaroa. Urte sasoi ezin hobea da uda, eguneroko bizitzatik urrutiratzeko. Berarentzat, urte sasoi guztiak ziren onak.

urtetik urtera adb. Denbora aurrera doan eran; urte batetik bestera. Izokina gutxitzen ari da urtetik urtera. Halakoari urtetik urtera zorra hazi, handitu, erantsi eta gehitzen zaio.

urtez urte 1 adb. Urtero. Aldizka, urtez urte, herri bakoitzean batzaldia egiten dute.

2 adb. Urte batetik bestera. Hori lortzea, ordea, gero eta zailagoa zitzaien urtez urte.

[Oharra: urteak izan esapidea Iparraldean du aditzarekin eta Hegoaldean da aditzarekin erabiltzen da].

usain

1 iz. Zenbait gauzari darien jario lurrunkorra, sudurrean datzan zentzumenari eragiteko gauza dena. Lilien usaina. Usain txarra bota. Usain gaiztoa, nazkagarria. Hain maite dugun garo usaina. Urrunera hedatzen zuen arbi ustel usain bat, leher egitekoa. Erre usaina. Txakurrak usaina hartu du eta ez da urrun basurdea. Itsasontzi herdoilduen usain gazia hartzen diet nik hango kaleei. Usain txarra aditzen dut hemen. Garbi usaina dute izarek. Abere usain handia zegoen.

2 iz. Irud. Ez kolorerik ez usainik duten berrikeriak. Hitzek badute beste zerbait, adieraz gainera: beren giroa, usaina, lurrina eta sentimen kutsua.

3 iz. Itxura, airea; zantzua. Badario, beraz, heresia usaina ez ezik, halako heresia kiratsa ere. Ez zuen euskal usain handirik. Berri usain bizia darie zenbait olerkiri.

usain(a) hartu 1 Haragi errearen usaina hartu zuten. Sudurraren puntaz ukitu ere egin nuen usaina hartu nahian. Eta katuek, nola ez, usain hartu zuten.

2 Susmoa hartu; susmo txarra hartu. Zer deritzozu?, aditzera eman beharko genieke usaina hartu diegula? Zizpa zaku batean bildu, inolaz ere norbaitekin topo eginda bere asmoen usainik har ez zezaten. Neska-lagunari esan nion usaina hartzen niola laster bideratuko zutela kontua. || Ezkor begiratzen dio, ez dio usain onik hartzen.

usain belar, usain-belar iz. Belar usaintsua. Usain belarrak erretzeko aldarea.

usainean 1 adb. (Izen soilaren edo -en atzizkiaren eskuinean ). Usainak erakarrita. Ik. usainera. Ez baitzuen batere dudarik egiten Zugarramurdiko auzapeza etorriko zela, eguerdia baino lehen, ahate saltsaren, oilo egosiaren eta gerreneko antzararen usainean.

2 adb. (Izen soilaren edo -en atzizkiaren eskuinean ). Aipatzen denak erakarrita, aipatzen denaren bila edo itxaropenean. Kale aldera jaisten ginen jai arratsaldeetan, musika zela edo jai usainean. Jende asko biltzen zen Iruñean festa usainean. Mutil gaztea, diru usainean, alargun edo neskazaharren batekin ezkontzen zenean.

usain egin dio ad. Zerbaiten usaina hartzeko bertara sudurra hurbildu. Adituek ardoari usain egiten diote, edan aurretik. Barruan dagoen guztiari, eskuan hartu eta usain eginaz.

usainera 1 adb. (Izen soilaren edo -en atzizkiaren eskuinean). Usainak erakarrita. Ik. usainean. Santxo jaki usainera abiatu zen, ahunzki puska batzuk baitzeuden sutan egosten.

2 adb. (Izen soilaren edo -en atzizkiaren eskuinean). Aipatzen denak erakarrita, aipatzen denaren bila edo itxaropenean. Eskaleak badatoz festaren usainera, beleak sarraskira doazen antzera. Negar usainera jendea erruz dator, eulia goxora bezala. Alfer guztiak bildu ziren sosaren usainera.

usain gozo 1 iz. Usain atsegina. Ik. urrin1. Usain gozoa darion lorea. Ukendu usain gozodun batekin gantzutu zuen hilotza.

2 iz. Usain atsegineko gaia. Ik. lurrin 2. Apal baten gainean hainbeste ukendu, usain gozo, eta margo. Laranja eta zitroin lorez eginiko usain gozo bat erosiko dinat, ontzi eder batean.

usain on 1 iz. Usain atsegina. Ik. urrin1. Usain oneko olioz gantzutu.

2 iz. Usain atsegineko gaia. Ik. lurrin 2. Ez genuen ekartzen etxerakoan ontzi ñimiño bat usain on baizik.

usain txarra hartu Susmo txarra hartu. Gauza onik ez zutela adierazten iruditu zitzaion; zergatik ez zekien, baina usain txarra hartu zien hitz bi haiei.

uste

1 iz. Norbaitek zerbaiti buruz, itxura edo aztarnen arabera duen iritzia. Nire ustea da hori. Nire uste apalean. Susmo horrek, uste sendo bihur dadin, behar lituzkeen frogak. Zernahi lortu dezakegulako ustea. Uste okerren bat dela bide. Ez du gaitzerizkoa edo uste txarra inoiz isilik eduki. Uste hori ere uste hutsa da, eta erdia ustel, dakigunez. Usteak erdia ustela. Nahiago nuke uste hori ustel agertuko balitz. Uste horretan nagoelako. Ustea ez da jakitea (esr. zah.).

2 iz. Itxaropena; konfiantza. Ik. uste on. Galtzen edo hozten zaio zerurako ustea. Jaunaren laguntzan bere ustea ipinirik. Jesusek, ordea, ez zuen uste handirik haiengan. Zeure ontasunean daukat nik uste bete-betea. Barkazioaren uste guztia galdurik urkatu zuen bere burua. Irabazi usteek, ordea, maiz usteldu ohi dute gizona.

3 iz. Asmoa. Nik... mojatarako ustea darabilt.

usteak uste Uste dena uste dela, uste dena gorabehera. Dena den eta usteak uste, bi gai horiek behintzat azaldu beharko ditu hitzaurre horrek. Esanak esan eta usteak uste, guk ere gehi dezakegu (...).

ustean 1 (-en atzizkiaren eskuinean). -en iritziz, -en iritzian. Ik. ustez 1; ustetan. Arima garbi dugu guk geure ustean. Nire ustean, hori bai mutil prestua. Gizon adituen ustean premia handia denean.

2 (-en atzizkiaren eskuinean). -en esperoan, -en esperantzan. Sos zikin baten ustean, anitz gehiago galtzen du.

3 (-tzeko-ren eskuinean). Asmotan, asmoz. Ik. ustez 4. Eta berehala jakinik etsaiek zein lekutan erasotzeko asmoa zuten, isil-isilik abiatu zen, itsumustuan, bidera irteteko ustean. Elkarrekin geunden ezkontzeko ustean.

4 Pentsatuz, uste izanik. Ik. ustez 3. Gerla bat iraungi ustean, beste handiago bat piztuko zuen. Nireak zerbait balioko duelako ustean. || Hobe ustean dabiltzanak kontura daitezen: hobe beharrez.

uste on iz. Norbaitek zerbaitetan edo beste norbaitengan duen itxaropen sendoa. Ik. konfiantza. Uste ona izan behar dugu, eta ez beti gaizki pentsatu. Beren buruzagienganako uste ona galdu zuten.

uste oso iz. Uste ona, itxaropen osoa. Emakume hark alaba zaharrenagan du uste osoa, harengan ikusten du bere burua gazteturik. Zure ontasun neurrigabean uste osoa jartzen dugu. Eska dezakegu, ukatuko ez digulako uste osoan.

usterik gutxienean adb. Gutxien uste denean (zenean), gutxien espero denean (zenean). Usterik gutxienean, ez du hartzen, ba, itzelezko makilada bat buru-buruan. Ama sar daiteke usterik gutxienean.

ustetan 1 (-en atzizkiaren eskuinean). -en iritziz, -en iritzian. Ik. ustean; ustez. Esan iezaguzu zerk, zure ustetan, hil zituen zure guraso zorionekoak. Euskararen kontua, zernahi gisaz, beste zerbait da, nire ustetan.

2 (-tzeko-ren eskuinean). Asmotan, asmoz. Ik. ustez. Ezkongai nago eta ezkontzeko ustetan nabil. Irabazteko ustetan etorriko hintzen.

3 Pentsatuz, uste izanik; itxaropenean. Ik. ustez. Sartu behar nuelako ustetan abiatu nintzen. Zorionaren ateetaraino heldu ustetan, ukaldi batez, herio luze eta neketsu baten atzaparretan erori zen.

ustez 1 adb. (-en atzizkiaren eskuinean). -en iritziz, -en iritzian. Gure ustez ere horrelaxe da. Linguista guztien edo gehienen ustez.

2 adb. (-en atzizkirik gabe). Horretarako eraman nituen bi bertso, ustez ederrak. Sakramentu santurik ez zuten nahi etxekoek gaixoarentzat, ustez ez zegoelako premiarik.

3 adb. (Dagokion osagarriak -(e)la edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Pentsatuz, uste izanik. Ik. ustez eta. Gainerako irakurraldia holakoa zela ustez, geroko utzi nuen. Atera zuten hiritik kanpora, ustez hila zela. Hilko den ustez, abadea ere eroan ei diote.

4 adb. Asmotan, asmoz. Abiatu nintzen hoteleraino, bazkaltzeko ustez.

5 adb. Itxuraz. Ustez izotzarekin galdutako lorea bizitasun berriaz apaintzen da udaberrian.

6 adb. Antza denez, dirudienez. Iruñako muinoan, ustez antzina Veleia egon zen toki hartan.

ustez eta (Dagokion osagarriak -(e)la edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Pentsatuz, uste izanik. Ik. ustez 3. Jaiki nintzen, ustez eta Jainkoak ez zidala besterik agintzen. Hiri handietara doaz, ustez eta han jaun handi izango direla. Ustez eta laster irekiko zuten, beha egon gara.

Oharra: azken eguneraketa 2021-01-14

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper