Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

musika1

1 iz. Hotsak arau jakinen arabera konbinatzeko artea; antolaketa horren araberako emaitza. Musika eder bat edo poema bikain bat. 1600etik aurrera musika instrumentalak ahozko musikak besteko garrantzia izan zuen. Musika entzuten. Musika jo. Pianorako musika. Meza-musika. Zeruko musika. Olerki bati musika jarri.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Kantuz eta musika-soinuz. Musika hots isila. Zumaiako nazioarteko musika-jaialdia. Musika irakaslea. Musika elkarteak. Musika notak. Musika-terapia.

3 iz. Musikaren adierazpen idatzia. Musika irakurtzen dakiena.

4 iz. Musika gogorarazten duten hotsen saila. Txorien musika. Haren hitzen musika.

musika banda, musika-banda Haize eta perkusio instrumentuak jotzen dituzten musikarien taldea. Ik. banda 2. Herriko musika-banda. 13:30ean Milagroko musika bandaren emanaldia, Durana kalean.

musika egin Musika-lanak ondu; musika interpretatu. Filmetarako musika egiten zuen. Guk musika egitea dugu helburu; agertokira igotzeak bizirik sentiarazten gaitu. Egun oso-osoan gereziaren hezurrarekin hortzen teklatuan musika eginez.

musika kate, musika-kate Musika erreproduzitzeko eta grabatzeko hainbat atalez osaturiko tresna.

musika talde, musika-talde Musikari taldea. Txistulariak lehenbizi, musika taldeak hurrengo. Oihuka diskoetxearekin kaleratu du Urgabe musika taldeak disko berria. Astebururako folk musika taldeak ekarriko dituzte.

musika tresna, musika-tresna Musika sortzeko erabiltzen den tresna. Ik. instrumentu. Museoaren beste areto batean antzinako musika-tresnak jasotzen dituzte. Harizko musika-tresna jotzaileentzako Nicanor Zabaleta beka. Musika-tresna elektrikoak erabiltzen hasi ziren, gitarra elektrikoa, baxu elektrikoa eta bateria konplexuak, esaterako.

musika2

iz. Batez ere Ipar. Iseka.

musikagile

iz. Musika-lanak egiten edo idazten dituen pertsona. Ik. musikari. Beethoven, Wagner, Debussy eta Ravel dira gogobeteko dituen musikagile batzuk. XX. mendeko amerikar musikagileak.

musikagintza

1 iz. Musika-lanak ontzea edo jotzea. Ondarroar honek ibilbide oso luzea du musikagintzan. Bertsolaritzan, dantzan edota musikagintzan dabiltzan sortzaileak antzokietan bezala plazetan aritzen dira Euskal Herrian.

2 iz. Herri baten edo egile baten musika-lanen multzoa. Sean Keane Irlandako musikagintzako ahots berezienetako bat da. Euskal musikagintza.

musikal

1 adj. Musikarena, musikari dagokiona. Ik. musika1 2.

2 adj. Musikaren ezaugarriak dituena. Esango nuke nobelaren egitura tonala dela, musikala ia.

3 adj./iz. Filmez, antzerkiez eta kidekoez mintzatuz, elkarrizketekin batera, pasarte kantatu eta dantzatuak dituena. Hollywoodeko komedia musikalak. Filmaren azken eszenak musikal batetik ateratakoa zirudien.

musikaldi

iz. Musika-jaialdia, musika-kontzertua. Musikaldiaren lehen zatian.

musikaltasun

iz. Musikala denaren, musikaren ezaugarriak dituenaren nolakotasuna. Poemen musikaltasuna interesatzen zitzaion istorioa bera baino gehiago. Niri, esaterako, euskararen musikaltasuna zoragarria iruditzen zait.

musikari

iz. Ogibidez musika egiten eta, bereziki, musika jotzen duen pertsona. Ik. musikagile. Jazz musikaria. Orkestra batean jotzen duen musikaria. Euskal abeslari eta musikariak. Musikari taldea.

musikatu1, musika/musikatu, musikatzen

du ad. Testu batez mintzatuz, musika jarri. Xabier Letek Lizardiren poemak musikatu ditu.

musikatu2, musika/musikatu, musikatzen

du ad. Ipar. Iseka egin.

musikazale

adj./iz. Musikaren zalea dena. Ik. melomano. Musikazale porrokatua genuen Pitagoras zaharra. Musikazale zen familia batean jaioa.

musiko

iz. Heg. Musikaria.

musikologia

iz. Musikaren teoriaren eta historiaren azterketa. Musikologia-ikasketak egin zituen.

musker

1 iz. Narrasti ezkataduna, hatz azazkaldunak dituzten lau hanka, betazal mugikorrak eta buztan luzea dituena, kolorez berde bizia (Lacertidae). Muskerra bezain berdea.

2 adj. Jas. Berdea. Belar muskerra.

muskertu1, musker/muskertu, muskertzen

da ad. Ipar. Haserretu, muzindu. Erantzuki ttipiena egiten bazaio, berehala muskertzen da.

muskertu2, musker/muskertu, muskertzen

da/du ad. Berdatu.

musketa

iz. Zenbait animaliaren guruinek jariatzen duten gai usaintsua, perfumeak egiteko erabiltzen dena. Baltsamo, anbar, musketa eta halako beste usain onak.

muskete

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, muskete-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. moskete].

muskil1

iz. Kimua.

muskil2

iz. Bizk. g.er. Mukia.

muskildiar

1 adj. Muskildikoa, Muskildiri dagokiona.

2 iz. Muskildiko herritarra.

muskildu, muskil/muskildu, muskiltzen

da ad. Muskilak eman. Ik. kimatu 2. Zekalea, ebakitzen bada burutzera doanean, muskiltzen da berriz.

muskiltsu

adj. Muskil asko, kimu asko, dituena.

muskiztar

1 adj. Muskizkoa, Muskizi dagokiona.

2 iz. Muskizko herritarra.

muskuilu

iz. Itsas moluskua, jateko ona, gorputza bi kuskuko maskor luzaran beltzaxka batean gordea duena, urpeko haitz edo gauzetan itsatsirik bizi dena (Mytilus edulis). Itsatsiko zaio aulkiari, muskuilua harkaitzari bezala. Muskuiluak jaten.

muskular

adj. Muskuluena, muskuluetakoa, muskuluei dagokiena. Arazo muskularrak: giharretako arazoak.

muskulatura

iz. Muskuluak, muskuluen multzoa. Ik. giharreria.

muskulo

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, muskulo-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. muskulu].

muskulu

iz. Organo uzkurkorra, zuntzez osatua eta higidura eragiten duena. Ik. gihar 2. Irakasleak doi mugitzen ditu aurpegiko muskuluak.

muslari

iz. Musean ari diren lagunetako bakoitza; musean jokatzen duena. Denbora aritzen da, muslaria bezala keinuka. Muslariek, bostekin hamarreko.

must

iz. Batez ere Bizk. Murgila, murgilaldia.

must egin Batez ere Bizk. Murgil egin. Ik. murgildu. Uretara jausi zen gizonaren bila must egin nuen.

mustarda

iz. Ipar. Ziapea.

mustatu, musta, mustatzen

du ad. g.er. Dastatu. Nire bi lagunek doi-doi mustatu zuten zukua.

mustatxa

iz. Lap. eta BNaf. Bibotea. Mustatxa fina sudurpean. || pl. Mustatxak ur-azukretan busti zituen, xut egon zitezen.

mustika

iz. Ipar. Hanka luze eta meheak dituen eltxoa, pertsonei eta abereei ziztada mingarriak egiten dizkiena. Ik. moskito; eltxo.

mustio

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, mustio-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. muztio].

mustra

1 iz. Ipar. Itxura. Aurten mahatsak mustra ederra du.

2 iz. Antzezpen edo kideko baten, bereziki pastoral baten, errepikatzea, saioa. Ik. mustraka.

tobera mustra, tobera-mustra Ezkontza hausteren bat-edo gertatzen denean, herriko plazan antolatzen den antzerkia. Ik. xaribari. Tobera-mustra batzuk muntatu.

mustraka

iz. Zub. Pastoral baten proba-saioa. Neskenegun arrats oroz egiten dira mustrakak Sohütan. Antso Handia pastoralaren mustraka nagusia egin dute.

mustro

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, mustro-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. munstro].

mustu, mus/mustu, musten

du ad. Naf. Estreinatu.

mustuka

iz. Ipar. Mahaiak, ontziak eta kidekoak garbitzeko erabiltzen den trapua edo trapu multzoa. Hautsa kentzeko mustuka astindu zion aurpegiaren aurrean. Mustuka ukaldi bat aski zuten garbitzeko eta ezkorik gabe dirdiratzeko.

mustupil

iz. Ipar. Muturra, aurpegia.

mustupileko

iz. Ipar. Mustupilean ematen edo hartzen den kolpea. Ik. muturreko 3.

mustupilka

adb. Ipar. Ahuspez. Mustupilka erori. Aurtikitzen du lurrera mustupilka.

mustupilkatu, mustupilka/mustupilkatu, mustupilkatzen

1 da ad. Ipar. Mustupilka erori.

2 da/du ad. Ipar. Muturrekoa hartu edo eman.

mustur

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, mustur-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. mutur].

musu

1 iz. Adiskidetasuna, maitasuna edo begirunea erakusteko, norbait edo zerbait ezpainez ukitzea. Ik. laztan 2; pot; muin2; apa1; ma; pa. Judasen musua. Bakezko musua. Hango musu, besarkada eta agurrak gogoratzekoak izan ziren.

2 iz. Aurpegia, begitartea; aurpegiaren beheko zatia, aho aldea. Musua garbitu. Haur musu-zikin bat. Gaur ere orduan bezala haserretzen da nirekin, baina orain musua okertu eta biktimarena egiten du soilik.

musu egin Musu eman. Besarkatuz eta musu eginez.

musu eman Ik. musukatu; muin egin. Umetxoak, erraldoiaren lepoa bere besoez inguraturik, musu eman zion. Plazidok Joseri musu eman zion masailean. Nik musu emango diodana, huraxe da. Apaizak aldareari musu ematean. Leku santu hartako lurrari musu eman ondoan. Erregeren eskuari musu eman zion. || Hator, txiki, emaiok musu bat aitari. Bi musu eman dizkiot bere mazela gorrixka haietan. Musu asko eman.

musu eta musu adb. Etengabe musu emanez. Bere haurrei musu eta musu.

musu-gorri Ik. musugorri.

musu-huts adb. Espero zuena lortu gabe. Ik. mutur-huts. Nork ere sinetsiko baitu haren baitan, haina ez da geldituko musu-huts. Musu-huts utzi.

musu truk, musu-truk adb. Doan, urririk. Duen entzutea ez da jendeak musu truk emana, merezi onez irabazia baizik.

musugitarra

iz. Musika-tresna txikia, metalezko arku moduko batez eta mihi batez osatua dena, ahoan kokatu eta hatzez mihia dardararaziz jotzen dena.

musugorri, musu-gorri

adj. Musua gorria duena. Emakume lodi musugorri batek zabaldu zuen atea. Irlandar musugorri mozkortia. Neska musu-gorria.

musuka

1 adb. Musu emanez, musu ematen. Batarekin eta bestearekin musuka eta laztanka. Elkarri musuka lotu ziren biak. Umetxoa musuka jaten. Atzo musuka, egun muturka.

2 iz. Musua, musukatzea. Musuka gaizto eta hizketa lotsagarriak.

musukatu, musuka/musukatu, musukatzen

du ad. Behin eta berriro musu eman, musuka aritu. Luzaro musukatzen zituen haren bularrak.

musukeria

iz. g.er. Gehiegizko musukatzea.

musuketa

iz. g.er. Musuak ematea.

musulman

1 adj./iz. Islamaren jarraitzailea. Ik. islamiar. Musulmanak Espainian sartu zirenean. Arabiar musulmanak.

2 adj. Islamari dagokiona. Egutegi musulmana. Eskola musulmanak.

musuri

iz. Ipar. Induska aritzea; horren ondorioa. Musuriak egin ditu txerriak.

musurika

adb. Ipar. Ahuspez. Trumilka eta musurika erori.

musurikatu, musurika/musurikatu, musurikatzen

du ad. Ipar. Lardaskatu.

musuzapi

iz. Zintz egiteko erabiltzen den zapi txikia. Ik. mukizapi; mokanes. Ezpainak musuzapiaz garbitu. Azken uneraino inarrosi du besoaz musuzapia.

mut

iz. (Ezezko esaldietan). Hitzik ez, hotsik ez. (mutik forman erabiltzen da). Ik. txint. Ez du inork mutik esan. Mutik atera gabe.

mutante

adj./iz. Biol., Biokim. Mutazio bat izan duena. Aurki agertu ziren beste euli mota mutante batzuk. Birus mutante baten aurkako txertoa.

mutatu, muta, mutatzen

da ad. Biokim. Zerbaitek mutazioa izan. Gripearen birusek, oro har, bizkor mutatzeko joera dute.

[Oharra: beste arloetan, Euskaltzaindiak mudatu, aldatu eta kidekoak erabiltzea gomendatzen du].

mutazio

iz. Biokim. Zelulen material genetikoan gertatzen den bat-bateko aldaketa, ondoretasunez transmititzen dena. Ikusi zuten gene batek mutazio txiki bat izan zuela eta mutazio hori gaixoen DNA zatietako askotan ageri zela.

mutiko

1 iz. Mutil koskorra. Hamabi urteko mutiko bat. Neskato eta mutikoak.

2 iz. (Haur jaioberriaren sexua adierazteko). Egun haietan etxe batean mutiko bat sortu zen guztiz ederra.

mutiko koskor Mutil koskorra.

mutikotan adb. Mutiko garaian. Nik oso gogoko nuen mutikotan itaurrean ibiltzea.

neska-mutiko pl. Neskak eta mutikoak; neska eta mutikoa. Ik. neska-mutil. Herriko neska-mutikoak.

mutikoño

iz. Adkor. Mutikoa.

mutikote

iz. Mutil aski handia. Mutikote ederra dago zuen Patxi.

mutikotxo

iz. Adkor. Mutiko txikia. Hogeita bi hilabete inguruko mutikotxoa zenean.

mutikotzar

iz. Adkor. Mutiko handia. Mutikotzar haiengandik ez zegoen, ezertara ere, gauza onaren itxaropenik.

mutil

1 iz. Haurtzaroa igaro eta heldutasunera iritsi ez den gizonezkoa; gizon ezkongabea. Hemezortzi urteko mutilek ez dute berrogei urteko mutilzaharrekin batu behar. Mutil eder galanta. Artzaintzan zebilen mutil gaztetxoa. Zenbat gazte, mutil eta neskatila galtzen ez ote dira bekatu honengatik! Bertso berriak, neskatxa bati mutil batek jarriak. Harro mintzatzen zen, mutil gazteen arrandia zuen. Mutil taldeak.

2 (Bokatibo gisa). Ik. motel2. Bai, mutil!

3 iz. (Haur jaioberriaren sexua adierazteko). Bikiak izan ditu, mutila eta neska.

4 iz. Batez ere Ipar. eta Naf. Zerbitzaria, morroia; zenbait lanbidetan, kargu edo mailarik gabeko kidea. Ik. basomutil; herriko mutil. Mutiltzako ez, baina semetzako hartzen ninduela. Espiritua dela jauna, eta gorputza haren mutila. Denda mutil gisa pasatu zituen urte batzuk, denda jabe bihurtu arte. Aurreratzen dira Santa Kruzen mutil batzuk eta tiroka hasten dira. Ertzain edo polizia mutil britainiarrek badute gizalegea, inork badu. Meza-mutila. Ontzi mutilak.

5 adj. Trebea. Askojakina zen Axular, eta mutila, gainera, zekiena esaten.

mutil dantza, mutil-dantza Baztan eta inguruko dantza.

mutil koskor Haur ar aski hazia. Ik. mutiko. Zazpi urteko mutil koskor bat. Mutil koskor zela, artzain ibilia zen.

mutil koskorretan adb. Mutil koskor garaian. Mutil koskorretan irentsi egiten nituen halako aldizkariak, eta, gero, neure istorioak asmatzen nituen.

mutil koxkor Adkor. Mutil koskorra. Txikitatik, mutil koxkor ginenetik.

mutil lagun, mutil-lagun 1 Adiskide gazte gizonezkoa. Mutil-lagunak beti zirika zituen Aingeruk.

2 iz. Gizonezko bikotekidea; senargaia. Bat-batean, heldutasunera iristeko presa zuen, mutil-lagunarekin bizitzeko presa.

mutil txiki Haur arra. Ik. mutikotxo. Hau ikusi eta bildu zituzten sei urtetik hamarreraino zituzten herriko mutil txiki guztiak.

neska-mutil pl. Neskak eta mutilak; neska eta mutila. Ik. neska-mutiko. Neska-mutil gaztetxoei irakurtzea komeni ez zaizkien gauzak. Tira, neska-mutilak, azken ahalegina! Bekoz beko zeuden seska artean neska-mutil biak elkarren ondoan.

mutilatu, mutila/mutilatu, mutilatzen

1 du ad. Norbaiti gorputz atal bat erauzi. Ehunka emakume gazte bortxatu, torturatu, mutilatu eta hil dituzte. || (nor osagarritzat erauzten den gorputz atala bera hartzen duela). Behatza mutilatzeko prest dagoen gizonaren auzia.

2 (Partizipio burutua izenondo gisa). Gerrako haur galdu, mutilatu eta gaixoei ere atera zizkien argazkiak. Idazleak asmatuak dira bertan agertzen diren hilketak eta hatz mutilatuak.

mutilazio

iz. Mutilatzea. Emakumearen aurkako indarkeria, sexu erasoak eta sexu organoen mutilazioa.

mutildu1, mutil/mutildu, mutiltzen

da ad. Mutil bihurtu. Ume txiki hura mutiltzen hasita dago. Oraindik troxetan dugun gure teatroa mutiltzen den bitartean.

mutildu2, mutil/mutildu, mutiltzen

1 du ad. Bizk. Buruaz mintzatuz, soildu edo ilea larru-arras moztu; lumatu. Ik. pelatu2. Hala ibili direlako, Jainkoak kenduko dizkie Siongo alabei beren apainduriak, mutilduko dizkie buruak. Kapoiak daude erretzen, oilaskotxoak mutiltzen.

2 du ad. Irud. Ik. larrutu 4; lumatu 2. Honela dihardute jokoan, batak bestea mutildu dezan artean.

mutilgo

iz. Ipar. eta Naf. Morrontza. Gure putikoa Kaliforniara artzain mutilgora joana zen.

mutilki

iz. g.er. Haur arra. Ik. mutil 3; neskaki. Israeldar emakume guztiak, haur egin ondoan, ez-garbitzat edukiak ziren, berrogei egunez mutilkia egin bazuten, eta hirurogeita sei egunez neskakia egin bazuten.

mutiloar

1 adj. Mutiloakoa, Mutiloari dagokiona.

2 iz. Mutiloako herritarra.

mutiltxo

iz. Mutil txikia. Mutiltxo bat eskutik helduta duen andre bat.

mutilzahar

1 iz./adj. Gaztaroa igaro eta ezkondu gabe dagoen gizona. (Gutxiespen balioa izan dezake). Ik. donado. Gizonik jatorrenak mutilzaharrak dira. Galtza narrasak, bizar luzea, begiratua larria, mutilzaharren itxura ez da biziro gustagarria. Aitaren aldeko osaba mutilzahar bat, Allande izenekoa.

2 (Adizlagun gisa). Semeak gerran ez galtzearren, mutilzahar gelditu nintzen.

mutilzahartu, mutilzahar/mutilzahartu, mutilzahartzen

da ad. Mutilzahar bihurtu. Mutilzahartuta ezkondu.

mutilzale

1 adj. Mutilen —eta ez nesken— zalea dena. Beraz, Jainkoak egin du neska mutilzale eta mutila neskazale.

2 adj. Mutilen oso zalea dena. Neskatila nasai, baldan eta mutilzaleak.

mutin

iz. Matxinada, eskuarki hedadura txikikoa eta bat-batean gertatzen dena.

mutinatu, mutina/mutinatu, mutinatzen

da ad. Matxinatu.

mutiri

1 adj. Ipar. eta Naf. Ausarta, lotsagabea. Bere etsai mutirienak.

2 adj. Ipar. eta Naf. Bortitza, oldartsua, zakarra. Haize mutiriak ematzen. Mando mutiri baten gisa. Jaidura mutiriak.

mutiriki

adb. Ipar. Ausarki, lotsagabeki.

mutiritasun

iz. Ipar. Mutiria denaren nolakotasuna. Ik. lotsagabetasun. Gure jaiduren mutiritasuna.

mutiritu, mutiri/mutiritu, mutiritzen

da ad. Ipar. Mutiri bihurtu. Ik. lotsagabetu; zakartu. Adinarekin etortzen dira haurrak mutiritzera.

mutrikuar

1 adj. Mutrikukoa, Mutrikuri dagokiona.

2 iz. Mutrikuko herritarra.

muttiko

iz. Adkor. Mutikoa.

muttur

1 iz. Ipar. eta Naf. Adkor. Muturra, giza aurpegiaren ezpain aldea. Zer uste duk, ala hire muttur politarendako bilduak ditudala diru hauek oro?

2 iz. Ipar. eta Naf. Adkor. Mutur beltza, bekozko iluna. Lanerakoan alai agurtu, etxeratzean mutturra.

3 iz. Ipar. eta Naf. Adkor. Muturra, zerbait amaitzen den zatia; ertzeko zatia; zerbaiten zatia (gehienetan txikia). Arantza baten mutturra sartu zait oinean.

4 (Adizlagun gisa, egon, izan eta kideko aditzekin). Ipar. eta Naf. Adkor. Muturturik, haserre. Aspaldian muttur bezala zegoen.

mutu

1 adj./iz. Hitz egiteko ahalmenik edo gaitasunik ez duena. Sortzez maingu eta mutu zuten haurra. Mutua eta gorra da (Ik. gor-mutu). Ene ahoa mutu da zure aitzinean. Mutuei hitz eragiten diena. Nor da itsuak argitzen eta mutuak askatzen dituen hori? Begira herriaren onari dagozkion gauzetan, mutuaren eran egon zaren, esan behar dena esan gabe.

2 (Adizlagun gisa). Muturik. Hain mutu egoteko ez dakit zer duen. Baina hau esan eta laster mutu gelditu zen.

3 adj. Mintzatzen ez dena. Argirik ez duten abere mutuak. Zuek, pareta mutuak, gizonak baino gupidatsuagoak zarete. || Zinema mutua.

muturik adb. Hitzik esan gabe, ezin mintzatuz. Gizon hori muturik zegoen deabruak hartua zeukalako. Surmur ezezagun horrek muturik uzten gaitu.

mutualdi

iz. Hitz egin gabe ematen den denbora. Bere baitara bildu, eta erabateko mutualdian murgilduko zen aita.

mutualitate

iz. Kuota baten truke kideek zerbitzu jakin batzuk hartzen dituzten elkartea. Sindikatuak lan istripuen babesa mutualitateen esku utzi nahi du.

mutuarazi, mutuaraz, mutuarazten

du ad. Mintzatzea eragotzi, mututzera behartu. Mutuarazten, itotzen dituzu zure baitan sentimendu samurrenak.

mutur

1 iz. Ugaztunetan, aurpegiaren zati irtena, ahoa eta sudurra dauzkana. Emazu egosten zerriaren burua, muturra eta belarriak kendurik. Katu gutiziatsuari muturra erretzen zaio.

2 iz. Lgart. Giza aurpegiaren ezpain aldea. Muturrean jo. Muturra okertuz so egin. Norbaiti mutur beltza jarri (Ik. bekozko; muturbeltz). Norbaiti muturrak hautsi. Nora doa hori muturrak hausten?: nora doa hori ziztu bizian.. || Irud. Nork ez du gure artean ezagutzen faxismoaren mutur beltza?

3 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa, izenondoak edo adizlagunak eratuz). Gazte mutur-handi bat. Etxera itzuli ziren hirurak, isilik eta mutur-ilun.

4 (Adizlagun gisa, egon, izan eta kideko aditzekin). Ipar. eta Naf. Muturturik, haserre. Ik. muturka 2. Elkarrekin haserre edo mutur zirelako. Mutur daude.

5 iz. Zerbait amaitzen den zatia; ertzeko zatia; zerbaiten zatia (gehienetan txikia). Ik. buru 5; punta. Hari muturra. Hatz muturrean. Mihi muturraren bitartez. Paper mutur batean idatzia. Lukainka mutur bana jan. Oin muturra lurrean, orpoa, berriz, airean (Ik. eskumutur). Lerroaren azken muturrean. Muturra moztu. || Irud. Hipotesia azken muturreraino eraman.

6 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa, izenondoak eratuz). Kapela mutur-zorrotz bat buruan zuela. Bota mutur-zabaletan pausatu zen haren begirada.

7 iz. Zenbait gauzatan, elkarrengandik urrutien dauden bi puntuetako bakoitza. Zurubiaren bi muturretan. Euskal Herriaren beste mutur honetan. Gure mahai muturreko lagunak. Muturretik muturrera. || Irud. Nolanahi ere, beste muturren bat gelditzen zaigu, egiaztatu beharrekorik.

8 iz. (ezker edo eskuin hitzen eskuinean). Politikan, ohikoena den edo erreferentziatzat hartzen den jarreratik erabat urruntzen den jarrera. Ezkerreko familia baten semea ezker muturrera joan da 1968ko urtearen ondotik. Frantziako eskuin muturrari buruzko dokumental bat. Ezker muturreko alderdiaren oinordeko zen.

9 iz. Golde mota batzuetan, lurra iraultzeko hortza. Ik. nabar2. Golde muturra erraz sartzen zen lur beltz gizenean. Golde makurraren mutur astuna.

mutur-beltz Ik. muturbeltz.

mutur egin Ipar. Bekozko iluna ipini. Beste zaintzaileek baino aurpegi argiagoa zuen, bederen ez zuen mutur egiten besteek bezala.

mutur-gorri Ik. muturgorri.

mutur-huts adb. Musu-huts. Lehoia eta hartza lurrean etzanik zeudelarik, azeriak harrapatu zien ehiza eta gelditu ziren mutur-huts.

mutur joka, mutur-joka 1 adb. Lgart. Ukabilka. Ik. muturka 3. Nire alde irtendako gizonarekin mutur-joka hasi behar zuela ematen zuen.

2 iz. Ukabilka aritzea. Ukabilkak, mutur-jokak, baditu aldekoak eta etsaiak.

mutur-luze Ik. muturluze.

mutur mintz, mutur-mintz Batez ere pl. Muturra. Erreparatu diet behorrei, nola, ezpainak ondo zabalduta, hortzak eransten dizkieten ote-punta arantzadun horiei: mutur-mintzak apartatzeko arte aparta daukate.

mutur-oker Ik. muturroker.

muturra sartu Lgart. Norbaiten kontuetan sartu. Ez dut muturra sartu nahi besteren etxeko kontuetan, zeure arazoa duzu hori.

muturreko 1 adj. Gehiegizkoa, ezin gehiagokoa, berealdikoa. Ik. muturreko. Muturreko tenperaturak. Niri muturreko egoerak gustatzen zaizkit. Muturreko pobrezian bizi gara.

2 adj. Politikan, erlijioan eta kidekoetan, ohikoena den edo erreferentziatzat hartzen den jarreratik erabat urruntzen dena. Ik. ultra 2. Muturreko talde islamisten mehatxuak jaso zituen. || Mutur-muturreko iritziak.

muturrez aurrera (erori, joan eta kideko aditzekin). Lgart. Aurpegia aurretik dela. Ik. ahuspez. Senak eskuak aurreratzera bultzatu du, eta horri eskerrak saihestu ahal izan du muturrez aurrera eta luze-luze erortzea. Oreka galdu, muturrez aurrera joan, eta berogailuaren kontra egundoko kopetakoa hartu zuen.

mutur salda, mutur-salda Lgart. Errieta, liskarra. Ik. mutur saltsa. Mende honetako mutur saldarik handiena orain ikusiko dugu.

mutur saltsa, mutur-saltsa Lgart. Errieta, liskarra. Ik. mutur salda.

mutur-zikin Ik. muturzikin.

mutur-zuri Ik. muturzuri.

muturbeltz, mutur-beltz

1 adj. Animaliez mintzatuz, muturra beltza duena. Ardi mutur-beltz bat. Persiar mutur-beltz arrazakoak dira. Urtero milaka itsas txakur muturbeltz kolpeka hiltzen dituzte.

2 adj. Lgart. Pertsonez mintzatuz, zakarra, bekozko iluna duena. Zaharrenak bere senar muturbeltza konbentzitu behar izan zuen.

3 adj. Lgart. Pertsonez mintzatuz, aurpegia belztua duena; (Pei.) aurpegi beltzarana duena. Gizon muturbeltzak ontziaren labeetarako ikatza sartzen.

muturdun

adj. g.er. Muturra duena.

muturgorri, mutur-gorri

1 adj. Animaliez mintzatuz, muturra gorria duena. Txori muturgorri baten antzekoa.

2 adj. Lgart. Pertsonez mintzatuz, aurpegia gorrixka duena. Ik. musugorri. Ingeles muturgorri horietako bati.

muturka

1 adb. Lurrean muturra sartuz, induska. Ik. uxarrean. Ganadu beltzen eran, esnatu orduko zikinkerietan muturka hastea.

2 adb. Haserre, bekozko ilunez. Muturka egon, erantzun.

3 adb. Mutur-joka. Elkar jotzen eta muturka ibiltzea. Ukabilka eta muturka.

4 adb. Muturrez aurrera, ahuspez.

5 adb. (presaka, korrika edo kideko hitz batekin). Presaka, harrapaka. Irakurle zuhurrak gogoan eduki beza, presaka eta muturka, itobeharrez jaioak direla hemen agertzen diren zenbait izkribu.

6 iz. Borroka.

muturkatu, muturka/muturkatu, muturkatzen

1 du ad. Zerriak edo basurdeak, hazkurria aurkitzeko, lurrean muturra sartuz aritu. Basurdeek soroa muturka ez dezaten.

2 da ad. Naf. Behaztopatu. Muturkatu nintzen eta lurrera erori.

muturluze, mutur-luze

1 adj. Animaliez mintzatuz, muturra luzea duena. Legatzaren irudiko arrain muturluze bat.

2 adj. (Gauzez mintzatuz). Non dira lehengo autobus muturluze haiek? Oinetako beltz muturluzeak.

3 adj. Lgart. Pertsonez mintzatuz, inoren kontuetan sartzea atsegin duena. Bat-batean kuxkuxero muturluzea sentitzen zen. Ez nuen muturluzea izan nahi. Atso muturluze halakoa...!

muturmotz

iz. Gasteizko muturmotza.

Gasteizko muturmotz Jatorriz Arabakoa den txerri arraza, gaur egun desagerturik dagoena; arraza horretako txerria, mutur motza, belarri handiak eta gorputz haragitsua zituena.

Oharra: azken eguneraketa 2020-07-08

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper