Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

txolet

iz. Antoxina.

txolin

adj. Buruarina, kaskarina. Etxeko alaba txolin eta apetatsuak beren jantzi eta bitxiez gain beste zerbaitez arduratu beharrean geratu ziren. Hitz-jario txolina.

txolindu, txolin/txolindu, txolintzen

1 da/du ad. Pixka bat mozkortu. Ik. berdoztu. Hiru egunean edan eta edan egingo bazenute ere, ez zinatekete txolindu ere egingo.

2 da/du ad. Txolin bihurtu. Egun hauetan txolinduta dabil.

txoloma

iz. Uso txikia, lumajea gris urdinxka, ipurtxuntxurra grisa eta begiak beltzak dituena, habia zuhaitzen enborretan egiten duena (Columba oenas). Txoloma talde bat, eta deus gehiagorik ez goiz osoan.

txomin belar, txomin-belar

iz. Bizk. Mingarratza.

txondor

iz. Ikatza egiteko eratzen den egur meta, lurrez, belarrez, zohiz edo kidekoz estaltzen dena. Txondor zuloa. Txondorra egosi.

txondortu, txondor/txondortu, txondortzen

da/du ad. Metatu.

txongo

iz. Txerri hezur giharduna. Lapiko ustel bat, arbiz, azaz, txongoz betea. Urdai txongoa.

txongot

iz. Teknol. Agoa banatzen den bi erdietako bakoitza. Ik. totxo; lingote.

txonta

iz. Txolarrearen tamainako txori intsektujale kantaria, lumaje arrekoa (Fringilla coelebs). Siberiako negu gorritik ihesi etortzen dira txontak Europako hegoaldera.

txopa

1 iz. Popa. Eolok txopan oihala zuzen puzturik.

2 iz. Ontzietan, eskuarki popan, izaten den estalpe edo armairu modukoa.

txopin1

iz. Gip. Litro erdi inguruko edukiera-neurria. Txopin bat ardo edan du.

txopin2

iz. Naf. Zotina.

txopo

iz. Heg. Makala (zuhaitza).

txorakeria

iz. Heg. Zorakeria; zentzugabekeria, ergelkeria. Bernadetak erantzun zuen ez zirela txorakeriak, emakume guztiz eder bat ikusi zuela. Ez esan txorakeriarik! Elizan herriko emakume guztien txorakeriak entzuten egon behar! Hori txorakeria galanta da. Txorakerian ibili ginen sasoi genuen artean. Laburregia da bizitza, denbora txorakerietan galtzeko!

txoratu, txora, txoratzen

da/du ad. Heg. Adkor. Zoratu. Zenbait aitona erdi txoratu egiten dira zahartzera. Txoraturik naukazu, Edurne.

txora-txora egin Heg. Adkor. Erabat txoratu. Gizon hori txora-txora eginda daukazu. Apustu egingo nuke Rakelekin txora-txora eginda jarraitzen duela. Zorionez, zuzenean entzuten gintuen jendea txora-txora eginda itzultzen zen etxera.

txori1

iz. Tamaina txikiko hegaztia. Txori kantaria. Txorien kantua basoan. Txorien antzera txorrotxioka aritzeko. Txori saldoak. Txori aldra iskanbilatsuak. Txoria kaiolan zeukala. Txori habia. Txoriak ihes egin ziolako. Txori lumak, ez arrano lumak.

txori denda, txori-denda iz. Txoriak saltzen diren denda.

txori-izugarri iz. Txorimaloa. Ik. izugarri 4.

txori jagole, txori-jagole iz. Bizk. Txorimaloa.

txori2

1 iz. Azal azpiko handitua, minik egiten ez duena. Ik. koskor 2.

2 iz. Ile-mototsa lotzen duen begizta.

txoriburu

adj. Buruarina, zentzu gutxikoa. Andrazko txoriburuak zeruaren azpian diren artean. Jostun bat, txoriburu hutsa. Txoriburu puztua.

txorikume

iz. Txoriaren umea. Goiko hariztira joan zen, habiatik txorikumeak hartzera.

txorimalo

iz. Hazia ereindako soro edo alorretatik txoriak uxatzeko ezartzen den giza irudia, arropa zaharrez jantzia. Ik. txori-izugarri; arranpalo; marika 1; txori-jagole. Deabruaren piztiak ez dira izutzen txorimaloa jarriagatik. || Herri guztietan da inuzenteren bat, denen txorimaloa izateko.

txoritoki

iz. Txoriak egoten diren tokia; bereziki, txoriak gordetzeko eta hazteko kaiola handia. Nire baratzeak erdian badu txoritokia.

txorizo

iz. Hestebete mota, ketua edo ondua, txerrikiari piperrautsa eta beste zenbait osagai nahasiz egiten dena. Txorizo frijitua edo egosia. Txorizo mutur bana jan genuen.

txoro

adj. Adkor. Zentzu edo adimen gutxikoa, eroa. Aitona zaharren esanak egiak dira denak; gazte txoroak sinetsi nahi ez.

txoropito

adj. Heg. Lgart. Zoroxka, zentzu edo adimen gutxikoa. Gazte txoropito halakoak! Txoropito ziztrin batzuk besterik ez zarete zuek.

txorro

iz. Heg. Zurrusta.

txorro-morro

iz. Haur jolasa, bata bestearen atzean makurturik dauden kideen gainera salto egin eta, eskuko hatz bat erakutsi ondoren, azpikoek hatz hori zein den asmatzean datzana.

txorro-morroka

adb. Txorro-morro izeneko jolasean. Ni neu ere ibiltzen nintzen txorro-morroka.

txorroskilero

iz. Heg. Lgart. Kalez kale ibiltzen den zorrotzailea. Pertz konpontzaileak eta txorroskileroak euria iragartzen digute.

txorroskilo

iz. Heg. Lgart. Zorrozkailua.

txorrota

iz. Isurkari baten irtengunean, hari irteera ixteko edo irekitzeko, ezartzen den tresna giltzaduna. Ik. dutxulu; iturri 4; kanila. Berriro ireki du uraren txorrota. Badirudi hemen gibel-handiak garela denok eta bonbillak piztuta, txorrotak zabalik eta motorrak martxan utzita oheratzen garela.

txorrotxio

iz. (Txorien) kantu hotsa. Ik. txinta; txio; txiotxio. Txorien txorrotxio alaiak.

txorrotxioka

adb. Txorrotxio eginez. Txorien antzera txorrotxioka aritzeko. Birigarroa eta zozoa txorrotxioka.

txorru

iz. Txori kantaria, txolarrearen tamainakoa, oliba kolorekoa, isatsa eta hegoak horixkak dituena (Carduelis chloris). Urrezko txorruaren txinta.

txorta1

iz. Arrunk. Sexu harremana gauzatzea.

txorta jo Arrunk. Sexu harremana izan. Ik. larrua jo. Txorta jo eta etxera, ez da gelditu atzera.

txortan egin Arrunk. Sexu harremana izan. Ik. larrua jo. Lot, badakizu, kristoren mozkorra harrapatu eta bere alabekin txortan egin zuena.

txorta2

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, txorta-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori 'sorta' adieran ez erabiltzea gomendatzen du; ik. sorta].

txortalo

iz. Menda mota, usain onekoa, egoskinak egiteko erabiltzen dena (Mentha pulegium).

txorten

iz. Hostoak eta fruituak adarrera lotzen diren kirten modukoa. Ik. aila 2; kandu; pedizelo 2. Sagarraren txortena. Hosto txorten-luzeak dituen zuhaitza. Orain bat gara biok: adarra eta txortena. || Irud. Txapelaren txortena.

txorten hosto, txorten-hosto iz. Bot. Estipula.

txor-txor

adb. Etengabeko hizketan. Txor-txor hizketan ari ziren, isildu gabe. Txor-txor jardun.

txortxor

iz. Txorrotxioa. Beleen garrasi latza eta zozoaren txortxorra.

txosna

iz. Erromerietan eta jaietan janariak eta edariak saltzeko jartzen den behin-behineko denda modukoa. Zelaiaren erdian egun baterako taxutu dituzten sukalde apalak, eta suaren hurrean, oihalezko txosnak.

txosnagune

iz. Jaietan txosnak dauden gunea edo lekua. Oñatiko txosnagunea musika talde handien agertoki bilakatuko da bihar.

txosten

iz. Gai jakin bati buruzko azalpen idatzia. Euskaltzaindian irakurri zuen txosten batean. Txostena eztabaidatu. Txosten bat agertu zuen espiritismoari buruz.

txostengile

iz. Txosten jakin bat egin duen pertsona. Petrolioaren salneurri garestiak eta upelaren prezioaren aldakortasunak kezkatuta dauzka txostengileak. Txostengileetako batzuk euskara idatziaren batasunaren guztiz aurka zeuden eta beste batzuek hil edo bizikoa ikusten zuten.

txota

iz. Heg. Txanka (karta). Ik. xango1 1. Txota urrea.

txotor

iz. Bizk. g.er. Bekatxoa.

txotx1

1 iz. Adkor. Zotza.

2 iz. Hortz-haginen bitarteak garbitzeko erabiltzen den ziritxoa. Hortzetako txotxak.

3 iz. Upelaren zuloa ixteko ziria. Ik. zipotz.

txotx2

iz. Zub. Hirurogei buruko artaldea. Arhanpe eta Irabarne, zuek badituzue txotxak, guk beste orok, aldiz, dituzkegu txotx erdiak.

txotxakeria

iz. Bizk. g.er. Ergelkeria, sinplekeria.

txotxatu, txotxa/txotxatu, txotxatzen

da ad. Bizk. Burua arindu, umetu. Ik. sinpletu. Txotxatu, sinpletu, zahartu, itxuragabetu eta ezainduko zara.

txotxin

adj. Bizk. g.er. Ergela, inozoa. Hago isilik, txotxina!

txotxo

Mutilentzako lagunarteko bokatiboa. Ik. txo.

txotxolo

adj. (Batez ere, gizonezkoez mintzatuz). Ergela, buruarina. Edozein txotxolo zentzugabek bezala jokatu dut. Txotxolo aurpegia.

txotxolokeria

iz. Ergelkeria, inozokeria.

txotxolotu, txotxolo/txotxolotu, txotxolotzen

da/du ad. Txotxolo bihurtu, ergeldu. Guztion artean txotxolotu duzue Txanton.

txotxongilo

iz. Eskuen edo harien bidez higiarazten den panpina antzekoa. Ik. giñol. Txotxongilo antzerkia. Txotxongilo emanaldia. || Irud. Baina hau ez duk gure etxea; horrako txotxongilo horiek ez dituk nire haur gaixoak.

txu

iz. Bizk. Txistua, listua. Ik. tu.

txufa

iz. Papiroaren familiako landare bizikorra, hortxata egiteko erabiltzen diren tuberkuluak ematen dituena; tuberkulu hori bera (Cyperus esculentus). Europan Valentzian bakarrik landatzen da txufa.

txukatu

ad. [Oharra: Euskaltzaindiak, txukatu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. xukatu].

txuktxiera

iz. Txukotkan mintzatzen den hizkuntza.

txukun

1 adj. Garbia eta apaina, nahaspilarik eta lardaskarik gabea. Ik. gurbil2 2. Euskara txukunean idatzia. Gaurko gazte azkarrak, berriz, dotore jantzirik, lasai bizi dira etxe txukunetan. Ostatu apala, baina txukuna. Zahartu ginen baina gabiltza lanean, beti jarraitzen dugu modu txukunean. Oso langile txukuna. Gure mutil bikainak eta gure neskatxa txukun, argi eta garbiak. Euskal dantza txukun eta politak. Mantalak ere txukun asko zituen salmentarako prestatuak. || Itxura txukun-txukunekoa zen.

2 (Adizlagun gisa). Ik. txukunki. Eliza barrua txukun edukitzea gustatzen zitzaiola. Ezin hobeki atera du liburua, txukun eta dotore, Valverde etxeak. Txukun-txukun jantzita ateratzen da arratsaldero paseatzera.

txukundu, txukun/txukundu, txukuntzen

da/du ad. Txukun jarri; txukun bihurtu. Kaleak garbitzen eta bazterrak txukuntzen. Zoaz orain sukaldea pixka bat txukuntzera. Gure euskara garbitu eta txukuntzeko eskubidea ez liguke inork ukatu behar. Zertxobait txukundu eta jaitsi egin nintzen.

txukunkeria

iz. Txukuntasun gaitzesgarria.

txukunketa

iz. Txukuntzea. Goian dabil, etxe txukunketan.

txukunki

adb. Txukun, txukuntasunez. Txukunki apaindua. Liburua poliki eta txukunki itzulia dago. Bilboko Ellakuriarenean txukunki inprimatua.

txukunkiro

adb. Txukunki.

txukuntasun

iz. Txukuna denaren nolakotasuna. Egilearen izenak aski esaten du, hemen erabili dituen arretaz eta txukuntasunaz.

txulapaindar

1 adj. Txulapaingoa, Txulapaini dagokiona.

2 iz. Txulapaingo herritarra.

txuleta

iz. Heg. Bizkarraldeko saihets-hezurren ondoko okela, hezur eta guzti ebakitzen dena. Ik. saiheski. Haragi errea, oilasko errea, txerri-txuletak eta arkume-txuletak.

txuliatu, txulia, txuliatzen

1 du ad. Toreatu.

2 du ad. Beh. Zerbait saihestu, zerbaiti ihes egin. Abokatua, legea txuliatzen trebea den pertsona.

3 da/du ad. Norbaiti burla, iseka egin. Ez zaitezte nitaz txulia.

txulo

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, txulo-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zulo].

txulut egin

Bizk. Porrot egin. Horren pentzudan dagoena erruki dut; onik onenean txulut egiten dute horren asmoek.

txundidura

iz. g.er. Harridura. Gertaera gorabeheratsu samarra izan da, eta oraindik ere ez zait txundidura pasatu.

txundigarri

adj. Txunditzen duena, harrigarria. Ikuskizun txundigarria. Zirrara txundigarri bat sentitu nuen.

txunditu, txundi, txunditzen

du ad. Erabat harriturik utzi, zur eta lur utzi. Gehiago txundituko ditugu arrotzak, gure obra bat haien erdarara itzularaziz, haien erdaratik hamar gureganatuz baino. || Txunditurik utzi ninduen, lehen aldiz ikusi nuenean. Begiak txundituta hainbat ikuskariz.

txunditze

iz. Erabat harriturik uztea, zur eta lur uztea. Ik. txundidura.

txuntxur

iz. Tontorra. Zaraiako mendiaren txuntxurretik ikusten da itsasoa garbiro.

txupatu, txupa, txupatzen

du ad. Heg. Herr. Xurgatu; miazkatu. Bisigu erreen hezurrak ondo txupatuko ditugu.

txupete

iz. Heg. Titiburuaren forma duen gauzaki malgua, eskuarki gomaz edo silikonaz egina dena, haur txikiei xurgatzeko ematen zaiena. Arrebari eta bioi, txupetea ibaira botarazi ziguten neska-mutil handiak ginela adierazteko.

txupinazo

iz. Jai bati hasiera emateko suziria botatzea; botatzen den suziria bera. Uxue Barkosek botako du sanferminetako txupinazoa.

txuri

adj. [Oharra: Euskaltzaindiak, txuri-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zuri].

txuringa

1 iz. Eraztun formako giharra, uzkiko zuloa irekitzen eta ixten duena. Txuringatik isurtzen dute isurkari likits bat.

2 iz. Abereen bagina. Zezenak, bere estalaldian, hazia txuringa barrenean botatzen du.

txuri-urdin

1 adj. Donostiako Real Sociedad futbol taldearena, talde horri dagokiona. Ik. zuri-urdin 2. Atzelari txuri-urdinak ere ez ziren batere egoki aritu jokoz kanpokoaren bila. Talde txuri-urdina.

2 iz. Batez ere pl. Futbol talde horretako jokalaria. Txuri-urdinentzat ez dauka garrantzi makala gaurko partidak.

txurro

iz. Heg. Irin ore frijituz egiten den makila gisako janaria. Kafea txigorkiekin edo txokolatea txurro egin berriekin hartzera.

txurrogile

iz. Txurroak egiten dituen pertsona.

txurrut

1 iz. Adkor. Edari alkoholdunez mintzatuz, hurrupa, kopuru txikia. Ik. zurrut. Ardo goxo txurrut bat hartuko duzue. Gainera, garai haietan, ez zen faltatzen sagardo txurrutik. Emaiok pattar pixka bat, txurrut bat. Aita, txurrut eta txurrut emanaz, mozkortzen dute. Batzen dira etxean, eta hemen, beren txurruta hartzen daudela (...).

2 iz. Adkor. Edari alkoholdunak edatea. Txurruterako lagun gabe gutxitan izan ohi da. Nahiz ez mozkortu, betiko txurrutak pipiak jota uzten du gizona.

txurrut egin du ad. (nor osagarririk gabe). Edan, bereziki edari alkoholdunak. Ik. zurrut egin 1. Gaur ere egin al duzu goizetik txurrut? Ukalondoa goratzea gustatzen zaiola, maiz samar, txurrut egiteko. || Tabernan txurrut polito eginda dagoenean.

txut

interj. Bizk. Mina adierazteko erabiltzen den hitza, bereziki gauza beroak ukitzean edo erretzean esaten dena. Ezpainetara hurbildu zuenean, erre zizkion irakiten zegoen ardoak, eta "txut" esanik, hasi zen ardo gorituari putz egiten. || Txut, hau beroa! Txut, bai sargori handia!

txutxu

iz. Bizk. g.er. Gogoa, desira.

txutxu-mutxu

iz. Marmarra, esamesa. Prest egoten zen jendearen txutxu-mutxu hutsalenak ere entzuteko.

txutxu-mutxuka

adb. Isil-misilka, marmarka. Bizi-bizi txutxu-mutxuka ari ziren elkarrekin.

txuvaxera

iz. Errusian, Txuvaxiako Errepublikan, mintzatzen den hizkuntza.

tzar

1 adj. Txarra, gaiztoa. Ik. alfertzar; deabrutzar;  + gizontzar; harritzar; kolpetzar; mihitzar... Jende tzar fedegabeekin. Atso tzarrak! Ez ote zuten ikusia emazte tzar baten etxean sartzen? Belar tzarrak hazten ari direnean. Lege bat, on edo tzar, egin ondoan (...). Urrats tzar beretan elkarrekin ibili ez ginen? Ateraldia tzarrago, itsusiago, eta nahiago duela iduri du. Ele tzar eta mehatxuak. Min tzar batek eraman zuen. Gure jaidura tzarren garaitzeko. || (Berez ideia txar bat adierazten duten izenekin, indargarri gisa). Ohoinak baino areagokoak diren gaiztagin tzar batzuk. Sorgin tzarra, zuk eritu didazu emaztea!

2 adj. Txarra, kalitate txarrekoa, balio gutxikoa. Pilda batzuk soinean, zikinak eta higatuak, oinetan espartin tzar batzuk, zola jana zutenak. Zuen automobil tzarrekin, karroza zaharrak ehortzi dituzue. Bordatxo tzar batean Jesus sortu zela?

tzarkeria

iz. Txarkeria, gaiztakeria. Gezurra, herra, tzarkeria, ohointza bazter guztietan nagusituak. Alferkeriak ezin sorraraz ogia, beharko du asmatu zenbait tzarkeria. Tzarkeria egiteko baizik ez zen haren alaba zaharrena.

tzarraka

iz. Zub. Zaparrada.

tzartasun

iz. Txartasuna, gaiztotasuna; tzarkeria.

tzartu, tzar/tzartu, tzartzen

da/du ad. Tzar edo tzarrago bihurtu.

tzigano

iz. Ipar. Ijitoa. Ik. buhame. Tziganoen festa bat da Ederlezi, udaberriko festa, maiatzaren 6an Balkanetan egiten dutena.

tzotzil

1 adj. Mexikoko hego-ekialdean bizi den etnia batekoa, etnia horri dagokiona. Tzotzil indigena zen Ramona komandantea, eta hasiera-hasieratik hartu zuen parte EZLNren matxinadan. Komunitate tzotzil hauetan, irakasleak ez du espainieraz baizik egiten.

2 iz. Etnia horretako kidea. Laurogei mila pertsonako azpitaldea osatzen dute tzotzilek.

u

iz. Alfabetoko letra (u, U).

uagadugutar

1 adj. Uagadugukoa, Uagaduguri dagokiona.

2 iz. Uagaduguko herritarra.

Oharra: azken eguneraketa 2021-01-14

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper