Euskaltzaindiaren Hiztegia

Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

x

Ik. ixa.

X izpi pl. Argiarena baino uhin luzera askozaz txikiagoko erradiazio elektromagnetikoa. X izpien uhin luzera atomoak baino txikiagoa da. X izpien eta ordenagailuen bitartez gizakien buruaren barne-egituraren hiru dimentsioko irudia lor daiteke.

xabal

adj. Adkor. Zabala.

xabalina

iz. Lehen arma gisa eta, gaur egun, atletismo ariketetan erabiltzen den haga edo makila modukoa, luzea, eskuz jaurtitzen dena. Xabalina jaurti.

xabiertar

1 adj. Xabierkoa, Xabierri dagokiona.

2 iz. Xabierko herritarra.

xabiroi

iz. Itsaspeko hondo hareatsuetan bizi den arraina, zakatzetan ezten pozoitsuak dituena (Fam. Trachinidae). Ik. armiarma-arrain. Zinez gaizki ikusi izan dut jendea, xabiroiak ziztatu ondoan.

xaboi

iz. Urarekin nahasirik, garbitzeko eta koipea kentzeko erabiltzen den produktua, alkali bat gantz batekin konbinatzean lortzen dena. Xaboi bigunak eta gogorrak. Xaboi berezi bat erosten zuen, oso garestia, azalmintza leun-leun edukitzeko. Xaboi puska bakarra ematen digute hilabete osorako, bai arropa garbitzeko eta bai norberaren garbitasunerako. Xaboi fabrika.

xaboiontzi

iz. Xaboia edukitzeko ontzia. Xaboiontziekin egindako txoriak eta jogurt potoekin egindako lanparak ikus daitezke erakusketan.

xabonatu, xabona, xabonatzen

du ad. Xaboiz igurtzi.

xabor

1 iz. Ipar. Adkor. Zaborra.

2 adj. Zub. Hauskorra.

xafarratu, xafarra, xafarratzen

du ad. Ipar. Urberritu, xaboiaz edo beste garbigarriren batez garbitu den zerbait ur hutsarekin berriz garbitu garbigarria kentzeko. Neskak xafarratu zuen pegarra, eta urez bete, emakume hark tututik edan zezan.

xafarrikatu, xafarrika, xafarrikatzen

du ad. Ipar. Aho barnea edo eztarria isurkariren batez garbitu, gargarak egin. Aho-zintzurrak egoskin horrekin xafarrikatuz, ederki senda daitezke bai hortzetako minak, bai zintzurreko mina.

xafla

1 iz. Gai baten, bereziki metal baten, zati mehea eta zapala. Zinkezko xafla zabalez egindako teilatua. Borreroak gillotinaren xafla metalikoa askatu zuen.

2 iz. Xerra. Xingar xafla ederrak.

xaflagarri

adj. Xaflatan ezar daitekeena. Elementu xaflagarriak eta dentsitate txikikoak.

xaflagarritasun

iz. Xaflagarria denaren nolakotasuna.

xaflatu, xafla/xaflatu, xaflatzen

du ad. Xafla bihurtu, xafla era eman. Telurioa oso erraz xaflatzen eta birrintzen da.

xagu

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xagu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. sagu].

xaguxar

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xaguxar-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. saguzar].

xah

iz. Persiako enperadorea. Istilu larriak gertatu ziren Teheranen, eta xah Persiakoak eta haren familiak hiriburutik ihes egin zuten.

xahako

iz. Ipar. Zahatoa. Bi xahako arno eta hamabi sardina. Xahakotik edan.

xahal

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xahal-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txahal].

xahar

adj. Adkor. Zaharra.

xahu

adj. Ipar. Garbia. Estali zuen gorputz saindu hura mihise xahu batez. Ez dugu aurkitzen toki xahu bat non bazkariteko jar. Bihotz xahu batekin. Birjina Maria xahuagandik sortua.

xahu izan da ad. Ipar. Galdua izan, salbabiderik ez izan. Aditzen bagaituzte, xahu gara. Xahu zirela oraingoan, errege etorriko zitzaiela eta bortizki gaztigatuak izango zirela.

xahuarazi, xahuaraz, xahuarazten

du ad. Xahutzera behartu. Baketze horrek xahuarazi dizkio Frantziari miliarrak milaka.

xahubide

iz. Xahutzea, gastua. Xahubideak eta irabazpideak.

xahugarri

adj. Xahutzen duena. Seme bat zuen, eta hura etxearen xahugarri.

xahuki

adb. Garbiki, xahutasunez. Xahuki erran dizut eta ez dut bilatu estalkirik.

xahupen

1 iz. Xahutzea, garbitzea.

2 iz. Xahutzea, hondamendia.

3 iz. Xahutzea, gastua. Irabaziak eta xahupenak.

xahutasun

iz. Garbitasuna, xahua denaren nolakotasuna. Gelaren xahutasuna. Emaztearen edertasuna, xahutasuna.

xahutu, xahu/xahutu, xahutzen

1 du ad. Ipar. eta Naf. Garbitu. Pilatok eskuak xahutu zituen. Xahu ezazu ene lizuntasuna. Nota guztietarik xahutua.

2 du ad. Ondasunez-eta mintzatuz, guztia erabili, bereziki zoro-zoroan edo alferrikako gauzetan. Ik. eralgi; gastatu. Irabazi guztiak edaritan xahutu. Gisu labe ttipiak errekin asko xahutzen du. Zerbait ikasteko, anitz urte edo diru xahutu duenari bizibidea kentzea, ez da hori ohointza? Bidez bide diru xahutzen eta denbora galtzen ibili.

3 du ad. Ipar. Suntsitu, hondatu. Gerrateetan xahutu da arbola franko. Goseak zituen xahutuak, bi hilabetez, Alemania barnean. Izurrite izugarri batek jendeak xahutzen zituen. Lurraren gainetik xahutuko dut egin dudan gizona. Bazterrak xahutu eta xehatu zituzten.

xahutzaile

adj./iz. Xahutzen duena. Non da artzaina baino xahutzaile gaiztoagorik?: beroaldi bat hartzeko, tantai gazterik ederrena ondotik eramanen du.

xahutze

iz. xahutu aditzari dagokion ekintza. Diru xahutze handiak. Lurreko erregeek odol isurtze eta herri xahutzeetan dituzte handitasunak.

xai

iz. Ipar. g.er. Sotoa, upategia.

xainda

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xainda-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txanda].

xake

iz. Hamaseina irudi zuri edo beltz dituzten bi jokalariren arteko jokoa, hirurogeita lau laukitxo zuri-beltzeko taula batean, jokalari bakoitzak bere irudiak mugituz eta aurkariarenak harrapatzen saiatuz jokatzen dena. Xake taula eta piezak atera ditu. Makina batek xake-jokalari onenetako bati irabazi zion.

xake joko, xake-joko Xakea. Erregea dela xake-jokoko pieza nagusia.

xake-mate Xake-jokoko egoera, erregeetako bat erasopean eta babesik gabe aurkitzean, partida amaiarazten duena.

xakel

iz. Gip. Igela.

xakelari

iz. Xakean aritzen den jokalaria, xake-jokalaria. Xakelariak oroimena eta aurrea hartzeko gaitasuna ditu baliabide.

xakur

iz. Lap. eta Naf. Adkor. Txakurra.

xalant1

iz. Ipar. Txanela. Zaldizkoak eta tresnak xalantez eramango dira, doazelarik igerika zaldiak. Eramaten zuela xalanta, jendez eta gauzaz kargaturik, Uztaritzetik Baionara.

xalant2

1 iz. Maitalea. Bere xalanta agurtu zuen muin lizun bat ezpainetan eginaz.

2 iz. Galaia.

xalantzain

iz. Xalanta gidatzen duen pertsona.

xalantzaingo

iz. Xalantzainaren lanbidea. Xalantzaingoan ibili.

xalo

1 adj. Tolesgabea, lañoa. Nire gogo-bihotzak xaloak eta garbiak dira. Ipuin xaloa. Usoak bezain xalo.

2 adj. Jendearekiko harremanetan gozoa, atsegina, maitagarria dena. Neskatila xaloa.

xaloki

adb. Xalotasunez. Xaloki esan zigun: aupa lagunak!

xalotasun

1 iz. Tolesgabetasuna. Zeruratu nahi badugu, haurren irudikoak izan behar dugu apaltasunean, xalotasunean.

2 iz. Xaloa edo atsegina denaren nolakotasuna. Neskatilaren xalotasuna.

xalupa

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xalupa-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txalupa].

xaman

iz. Zenbait kulturatan, ustez, naturaz gaindiko ahalmenak dituen pertsona, iragarpenak eta sendaketak egiten dituena eta espirituekin hitz egiten duena. Hego Amerikako hainbat herritako xaman indigenei ateratako argazkiak.

xamaniko

adj. Xamanena, xamanei dagokiena. Antzezlan horrek protagonistaren bidaia xamanikoa kontatzen du.

xamanismo

iz. Zenbait herritako sineste multzoa, gizakien gertakarietan espirituek esku hartzen dutela eta haiengan xamanek bakarrik eragin dezaketela uste duena. Antzinako errituak taularatuko dira: deabruak uxatzeko dantzak, udako zein neguko solstizioak ospatzeko antzezpenak eta bestelako dantzak, xamanismoan eta budismoan oinarrituak denak ere.

xamar1

iz. Ipar. eta Naf. Gizonezkoen soineko luze mahukaduna, atorraren gainean janzten dena. Ik. brusa. Gizon gaixoek atorra dute gerrian xamar petik ageri. Atorra zuri, gerriko gorri, gainetik xamarra, lerden eta bipilik beti garaztarra.

xamar2

adb. Adkor. Samarra. Arlote xamarra zen.

xamardun

iz. Ipar. Xamarra janzten duen pertsona; baserritarra. Gure euskaldun begientzat ez da halako festarik, nola hiriko karriketan bonetun, xamardun zenbait ikustea.

xamur

adj. Adkor. Samurra.

xanda

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xanda-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txanda].

xanfarin

adj. Ipar. Buruarina. Neska ergel, xanfarin batekin. Jaun xanfarin edalea.

xango1

1 iz. Ipar. Txanka, erregearen eta zaldunaren ondoko karta. Mariak xango, Katixak zaldun, Marixumek hirua.

2 iz. Ipar. Karta frantsesetan, ezkutari baten irudia duen karta, erregearen eta anderearen azpikoa. Ik. ezkutari; bailet. Xango, andere, errege.

xango2

iz. Ipar. Adkor. Zangoa.

xangre

iz. Ipar. Minbizia.

xangrin

iz. Ipar. Atsekabea. Aita-amak urtuko dira negarrez xangrinetan.

xano

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xano-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txano].

xanpain

iz. Frantziako Champagne eskualdean egiten den ardo zuri aparduna. Xanpain botila bat hutsa. Ireki botila xanpainak.

xanpu

iz. Ilea garbitzeko xaboi likidoa. Iruditu zitzaidan oraindik ere airean jarraitzen zuela haren xanpuaren usainak.

xantaia

iz. Dirua edo onuraren bat lortzeko asmoz norbait hertsatzea, eskandaluzko zerbait agerrarazteko mehatxupean. Bahitzaile talde baten xantaia zitalaren aurrean Italiak batuta egon behar du. Heriotzaz eta xantaiaz baliatzen da, izua zabaltzeko.

xantostar

1 adj. Xantoskoa, Xantosi dagokiona.

2 iz. Xantosko herritarra.

xantre

iz. Ipar. Eliz kantaria. Berrogei urtez xantre izan da Bettiri Baigorriko elizan.

xantza

1 iz. Ipar. Zoria, zortea. Ik. suerte 2. Xantza on guztiei!

2 iz. Ipar. Zorte ona. Eguraldiaren aldetik izan genuen xantza, fresko izanagatik, bederen ateria izan genuelako. Xantza pixka batekin ez da gutaz beldurtuko.

3 iz. Ipar. Aukera, egokiera. Ik. mentura 2. Aita-ametarik bat ez bada euskalduna, haurrei euskara transmititzeko xantza gutxi da. Bistan da xantza hori ez genuela huts egin behar.

xapel

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xapel-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txapel].

xar

adj. [Oharra: Euskaltzaindiak, xar-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txar].

xara

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xara-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txara].

xaramela

1 iz. Ipar. Txirula bakuna, txilibitua. Gure artzainen xaramela.

2 iz. Ipar. Kantua, doinua. Badut zenbait xaramela aterarik ene ardien inguruan. Eta hitz beraren xaramela bakoitzak zerbait berezi erran nahi! Jaun errienta ez da gehiago xaramelan ari herriko elizan.

3 iz. Ipar. Kantuaren apaindura, silaba bakar baten gainean laster eta arin abesten den nota saila. Egun hartan Haritxabaletek uzten zituen xaramelak eta ezartzen zuen bere boz nasaia.

xaramelatu, xaramela/xaramelatu, xaramelatzen

1 du ad. Ipar. Abestu, kantatu. Bihotzetik zenbait kantu xaramelatu ditu.

2 du ad. (nor osagarririk gabe). Ipar. Xaramelak eginez abestu. Nire alaba Mariak erresiñolak bezala xaramelatzen du goizetik arrats.

xaratila

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xaratila-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txaratila].

xarbo

iz. Ipar. Adkor. Zarboa.

xarbot

iz. Ipar. Ezkaia.

xardina

iz. Ipar. eta Naf. Adkor. Sardina.

xare

iz. Pilota-joko mota, sare lasaia duen pala moduko batez jokatzen dena. Pilota Federazioak xareko bi pilotari gazte zigortu ditu.

xaria

iz. Lege islamikoa. Xaria indarrean dagoen estatuetan emakumeen giza eskubideak ez direla errespetatzen salatu du Amnesty International erakundeak.

xaribari

1 iz. Zalaparta, zarata. Deabruen xaribaria.

2 iz. Tobera mustra.

xarlango

iz. Ipar. Erbiak ehizatzeko eta lasterketetarako erabiltzen den txakur arraza; arraza horretako txakurra, lerdena eta arina, buru txikia eta hanka luzeak dituena. Ik. galgo. Geldirik, iduri zuen xirio bat; zebilenean, xarlango bat.

xarma1

iz. Erakartzen edo atsegina sortzen duen zerbaiten nolakotasuna. Ik. lilura. Munduko xarma emeak higuinarazteko. Harentzat xarma gutxi baitzuen Inazioren bizimodu garratzak. Debekatuaren xarma zekarren hark, misterioaren lilura.

xarma2

iz. Urkiaren familiako zuhaitza, zur zuria eta gogorra duena, gerbetan bilduriko loreak ematen dituena (Carpinus betulus).

xarmadura

iz. Lilura, liluramendua.

xarmagarri

adj. Xarma sortzen duena. Ik. xarmant; liluragarri. Arrabita baten soinu xarmagarria. Lausengu xarmagarriei belarria tapatzea.

xarmanki

adb. Ederki, bikainki. Xarmanki oroitarazi digu nor genuen Etienne Salaberry. Xarmanki iragan da Kantuaren Eguna, joan den igandean.

xarmant

adj. Xarmagarria. Andre gazte xarmanta. Alaba xarmanta eta prestua duzu, zinez. Zer gizon xarmanta, ausarta eta bihotz handikoa! Zure behako xarmantek nire arima beheititua bizkortuko lukete.

xarmatu, xarma/xarmatu, xarmatzen

1 du ad. Norbaiten edo zerbaiten xarmak beste norbait erakarri edo menderatu. Ik. liluratu. Gure arimak xarmatzeko, eta galtzeko gorputzak. Eztitasunez betea da eta, guztiak ditu xarmatzen. Harritu eta xarmaturik utzi zituzten beren aditzaile guztiak.

2 du ad. Sorgindu, sorginkeriaz menderatu.

3 (Era burutua izenondo gisa). Ezkila xarmatua.

xarmatzaile

adj. Xarmatzen duena. Urreak eta diamanteak, begien xarmatzaileak.

xaroles

iz. Jatorriz Frantziakoa den behi arraza; arraza horretako behia, gorputz handia eta ilaje zuria edo zuri-horixka duena eta haragitarako hazten dena.

xarpa

iz. Ipar. Ehunezko zerrenda zabala, agintarien banda. Hautetsien xarpa.

xarrantxa

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xarrantxa-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txarrantxa].

xartatu

ad. [Oharra: Euskaltzaindiak, xartatu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txertatu].

xartel

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xartel-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txartel].

xarto

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xarto-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txerto].

xatar

iz. Haur oihala. Haur txikitxo bat saski batean, xatar tartean jarria.

xaxari

iz. Ipar. Pilota-partidetan tantoak kontatzen dituen pertsona.

xaxatu, xaxa, xaxatzen

du ad. Heg. Zirikatu. Ik. haizatu 5. Askok egiten dio barre eta burla, baita xaxatu ere atzetik txakurra. Zure aurka xaxatuko dute jendetza.

xaxian

adb. Amu bakarreko arrantzako tresneria ontzitik herrestan eramanez. Lupiak xaxian harrapatu.

xazi

iz. Ipar. Beirazko kutxa modukoa, baratzeko landareen hazitegitarako erabiltzen dena.

xedapen

iz. Zuz. Lege edo agindu bateko puntuetako bakoitza. Araubide horretako xedapen batzuk arrotz egiten zaizkigu. Lege proposamenak hamaika xedapen gehigarri, aldi baterako hiru xedapen, behin-behineko bost xedapen eta xedapen indargabetzaile bat jasotzen ditu.

xedarratu, xedarra, xedarratzen

du ad. Ipar. Inausi, murriztu. Ik. kimatu. Arbola fruitudunak xedarratzen. Bide-bazterrak xedarratu eta garbitu.

xedarri

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, xedarri-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zedarri].

Oharra: azken eguneraketa 2018-07-13

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper