Euskaltzaindiaren Hiztegia

Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

txetxu

iz. Bizk. Edukiera-neurri zaharra, pinta laurdenaren baliokidea dena. Txetxu bat ardo zuri. Txetxu bateko edontzia.

txibato

iz. Heg. Beh. Salataria.

txibia

iz. Txipiroiaren antzeko molusku zefalopodoa (Sepia officinalis). Txibia hezurra baino zuriagoa.

txibierro

1 iz. Txibiaren garroa.

2 iz. pl. Txibia garro frijituak.

txibista

iz. Begizta. Txibista egin.

txigor

adj. Txigortua; idortua. Ogi txigorra: ogi txigortua.

txigorgailu

iz. Ogia txigortzeko tresna. Ogia txigorgailuan sartu zuen.

txigorki

iz. Ogi xerra txigortua. Zabaldu marmelada txigorkietan.

txigortu, txigor/txigortu, txigortzen

1 du ad. Zerbait, zeharo erretzen ez delarik, kolore arrea hartu arte, surtan eduki. Kafea txigortu.

2 (Era burutua izenondo gisa). Ogi xerra txigortuak.

txiker

adj. Bizk. Txikia. Ume txikerrak dituzten gurasoak. Txikerregia da liburutxo hau. Apurrik txikerrena. Handiak eta txikerrak, pobreak eta aberatsak. Gezur txikerrak esatea.

txikertu, txiker/txikertu, txikertzen

da/du ad. Bizk. Txikitu.

txiki

1 adj. Ohiko tamaina, neurria, indarra edo garrantzia iristen ez duena. Anton. handi. Gizon nano edo txiki baten itxura. Ontzi txiki batean. Gorputzez txiki, baina izatez handia. Artalde txiki baten jabe zen. Nazareteko hiri txikian. Handi gaiztoak diren tokian pagatzen du txiki onak. Jaunak dauka gauza handi eta txikien kontua. Limosna txiki bat. Soldata txikia zuelako. Askotan erortzen da hutsegite txiki edo arinetan. Hizkuntza txikia dugu, lurralde txiki batekoa, alegia. Nekea, eta neke ez-txikia, dakarren lana. Lapurreta txiki bat, jolaseko gezurtxo bat. Egonaldi txikiak egiten zituen egunaz etxean. Burges txikiak.

2 adj. (Zenbait hitz elkartu berezitan). Ni jaiki baino lehen eginak zituen gosari txiki eta handiak. Toki zelaietan ganadu handia hobea da txikia baino. Arratsaldeko bostak aldera irteten zen auzotik eta ordu txikietan itzultzen zen maiz. Aberatsa ahaide handi egin, pobrea ahaide txiki. Lehengusu txikia. Zortziko txikia.

3 adj. Dagokion heldutasuna iritsi ez duena. Barrez eta algaraz txiki eta handiak. Txiki denboran (Ik. txikitan). Txikia zinenean. || Bi haur txiki zituzten. Honetan ume txikiak legez gara. Zazpi urteko neska txiki bat.

4 (Izen gisa, -en atzizkiaren eskuinean). Gure literaturak ere ezagutu ditu, bere txikian, aroak, gorabeherak eta eraberritzeak.

5 iz. Edukiera-neurri zaharra, pinta laurdena balio zuena. Ik. txetxu; txikierdi. Hiru txikiko botila zazpi errealean saltzen.

txiki-aurki adj. Gip. Txikiena. Sagar aleetan, handi-aurkiak, saltzeko; eta txiki-aurkiak, etxean jateko.

txikitan adb. Txiki denboran, haurtzaroan. Ik. umetan. Txikitan amaganik ikasi genuena. || Txikitako lekuak. Nire txikitako laguna. Eragotzi txikitatik zeuen umeei gezurra esateko ekandu galdua. Txiki-txikitandik omen zen bihurria.

txiki-txiki egin Ik. txikitu.

txikiagotu, txikiago/txikiagotu, txikiagotzen

da/du ad. Txikiago bihurtu. Burezurra txikiagotu behintzat ez ahal zitzaidan egingo! Hotzak ziren basamortuko gauak, eta gero eta ilunagoak ari ziren bihurtzen ilargia txikiagotu ahala.

txikierdi

iz. Edukiera-neurri zaharra, txikiaren erdia, hots, pinta erdiaren laurdena balio zuena. Mahai baten aurrean txikierdiko botila ardoarekin.

txikigarri

1 adj./iz. Txikiago bihurtzen duena.

2 adj. Hizkl. Atzizkiez mintzatuz, txikitasuna edo adierazkortasuna adierazten duena. Euskal atzizki txikigarriak.

3 iz. Hizkl. Atzizki txikigarri batez eraturiko hitza. Astotxo asto-ren txikigarria da.

txikikeria

iz. Huskeria. Gizonen arteko txikikeriak.

txikiki

iz. g.er. Herritar xehe edo xumea, plebeioa. Ik. plebeio. Handikiak eta txikikiak.

txikitasun

iz. Txikia denaren nolakotasuna. Gizonaren txikitasun eta ezereztasuna. Bekatuaren handitasunari edo txikitasunari begiratuz.

txikiteo

iz. Heg. Herr. Tabernaz taberna baxoerdiak hartzen ibiltzea. Ik. poteo. Hari txikiteoa kenduz gero, akabo.

txikiteoan adb. Baxoerdiak hartzen. Ez dut txikiteoan ibiltzeko ohitura handirik.

txikito

iz. Baxoerdia.

txikitu, txiki/txikitu, txikitzen

1 da/du ad. Txiki edo txikiago bihurtu. Den lanik handiena txikitzen eta kargarik pisuena arintzen. Geroztik ahuntzak gutxituz doaz, eta basoak txikituz. Pisua eta neurria txikitzen hasten zara. Indarrak txikitzen ari zitzaizkion. Hala, bera txikitu zen gure ahoaren neurrira. || Urak txikitu zirenean irten zen Noe lehorrera.

2 du ad. Puska txikietan zatitu; suntsitu, birrindu. Ik. txiki-txiki egin; xehatu. Sua egiteko behar zen egurra txikitu zuen. Tipulak txikitu. Harturik bost ogiak eta bi arraiak, begiraturik zerurantz bedeinkatu zituen, txikitu zituen eta eman zizkien ikasleei. Hasten da hausnarrean, eta ederki txikituz lehen jan duena, igarotzen du urdailera. Nire atzaparretan txikituko haut.

txiki-txiki egin Txikitu, puska txiki-txikietan zatitu; suntsitu. Beirak txiki-txiki eginda zeuden. Ezta txiki-txiki egiten banaute ere.

txikitxo

adj. Adkor. Txikia; aukeran txikiegia. Haur txikitxo, amaren ugatza baino edaten ez dutenak. Arrain txikitxo batzuk.

txikitzaile

1 adj. Zerbait txiki edo txikiago bihurtzen duena.

2 adj. Txikitzen, suntsitzen duena. Ik. suntsitzaile. Tximista txikitzailea. Aurreiritzi basati eta txikitzaileak.

3 iz. Burdinola txiki bateko burua.

txikitze

1 iz. Txiki edo txikiago bihurtzea.

2 iz. Puska txikietan zatitzea; suntsitzea, birrintzea. Egur txikitzeak eragindako ezpalak.

txikizio

iz. Triskantza. Haizeak berealdiko txikizioa egin zuen pinudian.

txikizka

adb. Salerosketez mintzatuz, kopuru txikietan. Anton. handizka. Txikizka saldu, erosi.

txikizkako

adj. Salerosketez, saltokiez eta kidekoez mintzatuz, kopuru txikikoa. Anton. handizkako. Txikizkako saltokiak. 78 tona produktu saltzen dira urtero Mexikon, txikizkako merkatuan.

txikizkari

iz. Txikizkako merkataria. Salgaiak biltegira sartu eta zuzenean saltzen zizkieten txikizkariei, norberaren ahalbideen arabera, baina, betiere, kaxa, zaku edo fardelka.

txikle

iz. Heg. Mastekatzeko goma zaporeduna. Ik. txingoma. Marrubi zaporeko txikle pakete bat erosi zuen.

txiko

iz. Bizk. Moxala. Andrearen aurrean saltoka, txiko hezigabeko batzuk diruditela.

txikoria

1 iz. Konposatuen familiako landarea, sustraiak eta hostoak mikatzak dituena; bereziki, sustraiak txigortuz, kafearen ordezkoa egiteko erabiltzen den barietatea (Cichorium intybus subsp. Sativum). Txikoria ura.

2 iz. Landare horren sustrai txigortu eta birrindua. Kafe hau dena txikoria da! Txikoriarik gabeko kafe on bat.

txikori belar iz. Konposatuen familiako belar landare hosto-horzduna, lore horiak ematen dituena eta zurtoinean eta txortenetan esne antzeko zukua duena (Taraxacum officinale). Udaberrian, txikori belarraren eta apo belarraren lore horixkek distiratzen dute pareten ondoan.

txikot

iz. Bizk. Soka lodia, bereziki itsasontzietakoa. Ontzi biak nahasi ziren, elkarren belak eta txikotak urratuz.

txila

iz. g.er. Almutea.

txilaba

iz. Tunika moduko jantzi luzea, txanoduna, Afrikako iparraldean erabiltzen dena. Beti bezala bizi baitzen, ohiko moduan, bere txilaba jantzi eta Koranak agindutakoa zintzo-zintzo beteaz.

txilar

iz. Landa edo larreko zuhaixka adartsua, zur-gogorra eta sustrai-lodia, loreak, oso txikiak eta zuriak edo arrosak, mordoetan dituena (Fam. Ericaceae). Ik. ginarra; brana. Ote, sasi eta txilarrak. Txilar lehorra beste etekinik ematen ez zuen sailtxo bat zeukan.

Araba txilar Txilar mota, adar zurixka eta iletsuak dituena (Erica arborea).

txilardi

iz. Txilarra hazten den lekua. Otadi mardul eta txilardi zabalak.

txil egin

du ad. (nor osagarririk gabe). Aurkariaren aurrean amore eman. (Batez ere, jokoetan erabiltzen da). Joko horretan ez dut behin ere txil egin.

txiletar

1 adj. Txilekoa, Txileri dagokiona. Txiletar futbolariak.

2 iz. Txileko herritarra.

txilibitari

iz. Txilibitu-jotzailea. || Txoritxo txilibitaria.

txilibitu1

1 iz. Txistuaren edo flautaren antzeko musika-tresna txikia. Ik. txirula. Txilibitua jo. Artzainen txilibitua. Kanaberazko txilibitu bat. Txilibitu hotsa. Txilibitu soinuan dantzan.

2 iz. Lgart. Zakila. Zer egiten duzu txilibitua bistan?

txilibitu2

iz. Itsas arrain teleosteoa, luzarana eta kolore biziak dituena (Labrus bimaculatus).

txilin

iz. Kanpai txikia. Ermitako txilin hotsa entzuten da.

txilin belar, txilin-belar Gari eta arto sailetan bizi den landare bizkarroia, txilin itxurako lorea duena.

txilin lore, txilin-lore Bizk. Ezkila-lorea.

txilina iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, txilina-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. txilin].

txilintxa

iz. Belar landare erraboilduna, ezkila formako lore arrosa edo zuriak ematen dituena (Leucojum sp.).

txilintxau

adb. Zub. Zintzilik. Iltze haietatik txilintxau, haren gorputza altxaturik, zeruaren eta lurraren artean.

txilio

iz. Oihua, deiadarra. Ik. kurrixka. Algarak eta txilioak. Hiru edo lau txilio min aterarazi zizkion bere txistuari danbolintero tristeak.

txilioka

adb. Oihuka. Txilioka eta uluka ihes egin zuen laminak. Txilioka hasi.

txima

iz. (Singularrean nahiz pluralean). Ile multzo nahasi eta zaindu gabea. Ik. adats; kalpar. Belarrondoko tximak zapipera sartuz. Ia erotuta, tximak harrotuta. Buruko tximak falta ditu eta bizarra dauka ugari. Mutur joka edo tximatik tiraka.

txima-jario 1 adj. Txima asko dituena. Urka ezak! —oihu egin zuen emakume txima-jario batek.

2 (Adizlagun gisa). Bistan duzuenez, errukarri natorkizue, ia esku-hutsik eta txima-jario.

txima-luze Ik. tximaluze.

tximaluze, txima-luze

adj. Txima luzeak dituena. Neskatxa txima-luze bat. Oraindik ere nire moduko tximaluze baten aurka nola galdu zuen galdetzen dit txantxetan.

tximeleta

iz. Lau hego aski handi, gehienetan kolore asko edo bizikoak, dituen intsektua (Lepidoptera). Ik. pinpirin; pinpilinpauxa; inguma 3; tximirrika. Tximeleta bilduma. Gau tximeleta.

tximeleta begizta, tximeleta-begizta Gorbata mota, tximeleta itxurako xingola batez egina. Ik. ttattar; gorbata. Beltzez jantzitako gizon dotorea: zapata distiratsuak, praka ondo lisatuak, zetazko alkandora, tximeleta-begizta.

tximinia

iz. Kebidea; teilatutik gora ateratzen den kebide zatia; beheko suaren gaineko kanpai modukoa, kebidearen hasiera dena. Tximiniatik gora kea dariola. Fabriketako tximinia luzeak. Tximinia bakarreko itsasontzi beltza. Tximinia baino ilunagoko kopetarekin. Tximiniako laratza. Tximinia hegala.

tximino

iz. Gizakia ez den primatea. Ik. tximu. Gorilak, orangutanak eta tximinoak. Tximino batzuek bezala egin nahi dute ikusten dutena. Tximino aurpegia.

tximinokeria

iz. Tximinoari dagokion egite gaitzesgarria. Ikaragarrizko tximinokeriak egiten.

tximirrika

iz. Tximeleta. Badabil tximirrika argiaren inguruan arin-arin.

tximista

1 iz. Ekaitzetan, lerro bihurdikatu eta adarkatu bat eratzen duen argialdi bizi eta laburra, elektrizitate deskarga batek eragina; hodei biren artean edo hodei baten eta lurraren artean gertatzen den elektrizitate deskarga. Ik. oinaztu; oinaztura; oinaztarri; oinazkar. Tximista erori. Tximistak jotako zuhaitzaren antzera. Tximistak argitua bezala.

2 iz. (Zenbait esapidetan, lastertasuna adierazteko). Tximista bezain arin aldendu zen. Ken zaitez nire aurretik, tximistak baino arinago. Hoa tximista bezala. Tximista baino azkarrago jantzi. Tximista baten gisa joan da zure liluramendua. Zaldira igorik, badoa tximistaren pare.

tximistargi

1 iz. Argi elektrikoa. Bost oheko etzalekuan ez zen ez tximistargirik, ez eta kriseiluaren argirik.

2 iz. Tximistaren argia. Tximistargi batek gelako itzalak mugiarazi zituen.

tximistorratz

iz. Kable batez lurrera lotzen den metalezko haga, etxeetan edo bestelako eraikuntzetan, tximistetatik babesteko, lekurik gorenean ipintzen dena. Ez al dakizu dorre muturretan eta etxe gailurretan tximistorratzak jartzen dituztela tximista erakartzeko?

tximitx iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, tximitx-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zimitz].

tximu

iz. Gip. Tximinoa.

tximu egin Gip. Lgart. Blai egin, busti. Tximu eginda nator.

tximuera

iz. Antzinatean Perun mintzatzen zen hizkuntza.

txinal

iz. Etxe barruan erabiltzeko oinetako arina, orpoa agerian uzten duena. Zira, bufanda eta oinetakoak erantzi, eta pijama eta txinalak jantzi ditu Maria Luisak.

txinalka

adb. Oinetakoetan orpoak sartu gabe, oinetakoak erdi jantzian. Espartinak txinalka zeramatzan.

txinatar

1 adj. Txinakoa, Txinari dagokiona. Txinatar soldaduak.

2 iz. Txinako herritarra. Ez zuen txinatarren larru hori leuna.

txinbo1

iz. Hegazti intsektujalea, buru-beltzaxka eta moko-mehea, bizkarraldeko lumak arreak eta sabelaldekoak zurixkak dituena (Sylvia sp.). Ik. burubeltz; intsusa txori; martxuka txori.

txinbo2

1 iz. Burdinoletako eta errotetako ur biltegi edo ubidea, ura turbinara bideratzen duena.

2 iz. Burdinoletan eta errotetan ubidea ixten edo irekitzen duen atea. Ik. albate.

txindata

iz. Perkusiozko musika-tresna, heldulekutzat uhal bana duten 30 cm inguruko metalezko bi xafla biribilez osatua dena. (Singularrean nahiz pluralean erabiltzen da). Taldean neska bakarra dago, eta txindatak jotzen ditu.

txindi

1 iz. Txinparta. Baso bat kiskaltzeko aski da txindia.

2 iz. Txingarra. Txindia baino gorriago.

txindor

iz. Bizk. Txantxangorria. Txindor kantaria.

txindurri

iz. Inurria. Txindurri gorria, beltza. Txindurri hegodunak. Ikasi behar dela txindurrietatik behargin eta kontuzkoa izaten.

txinel

iz. Herrizaina. Konturatu zen zapi bat ostu ziotela eta txinelari esan zion.

txinera

iz. Txinan mintzatzen den hizkuntza. Ming hitzak distira esan nahi du txineraz.

txinga

1 iz. Zirgilo ziriduna, bereziki paretari josia dagoena. Astoa lotu txingari eta goiz guztia tabernan kartetan.

2 iz. Herri kiroletan, esku banatatik zintzilik eramaten den metalezko pisuetako bakoitza.

txinga eroate, txinga-eroate Txinga proba.

txinga proba, txinga-proba Herri kirola, bi pisu esku banatan hartuta, aurrera eta atzera ibiltzean datzana.

txingar

1 iz. Gori-gori dagoen egur edo ikatz zatia, garrik gabea. Txingar goriak. Su txingarrak estali. Eskuan erortzen zaidan geldo edo txingar bat ezin pairatu dut; sugar betikoa nola eramango dut? Begiek txingarrak diruditela. Txingarra baino gorriago jarri zen.

2 iz. Irud. Jainkoaren amodiozko garrak eta txingarrak. Bihotzean estalirik dagoen gorrotoaren txingarra.

txingartu, txingar/txingartu, txingartzen

da/du ad. Txingar bihurtu.

txinget

iz. Bizk. Kisketa. Ireki nion neure maiteari neure atearen txingeta.

txingi

iz. g.er. Bitxia.

txingo

iz. Elur txingoa.

elur txingo, elur-txingo Elur maluta txiki eta lehorra.

txingoka

1 adb. Oin bakar baten gainean. Txingoka ibili.

2 adb. Txingoka, harri lau bati bultza eginez, harri hori lurrean marrazturiko lauki batetik bestera pasatzean datzan jolasean. Txingoka ibiltzen zen beste neskekin.

txingoma

iz. Ipar. Mastekatzeko goma zaporeduna. Ik. txikle. Ikasgelan txingoma jatea debekatu dute.

txingor

iz. Hotzaren ondorioz, ale izoztuetan erortzen den euria. Ik. kazkabar; babazuza; harriabar; zizerkor. Txingorra ari du. Txingorra egin du. Txingor aleak. Leihoan txingor hotsa da. Txingorrak galtzen dizkigu landak eta landareak.

txingorrada

iz. Txingor-erauntsia. Txingorrada handia, gogorra.

txingude iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, txingude-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. ingude].

txingurri iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, txingurri-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. inurri; txindurri].

txino

iz. Heg. Inbutu formako iragazkia. Eltzean gelditu zaizkigun osagai guztiak txinotik pasatu behar ditugu.

txino dantza, txino-dantza

iz. g.er. Aretxabaletan, inauteri igandean, herriko gazteek kalean gora eta behera ibiliz egiten duten jai giroko dantza.

txinpantze

iz. Gizaki itxurako tximino handia, ile-iluna, Afrikako oihanetan bizi dena (Pan troglodytes). Zientzialariak orain dela urte batzuk konturatu ziren txinpantzeek termitak harrapatzeko zuhaitz adarrak lantzen zituztela.

txinparta

1 iz. Erretzen ari den zerbaitetatik jalgitzen den zatiki goria. Ik. pindar. Gar eta txinpartak boteaz. Ikatz zati batetik irteten diren txinpartak. Eman zizkion zaplada bi, txinpartak ikusaraztekoak.

2 iz. Zenbait edariri, edalontzira botatzen denean, sortzen zaion bitsa. Ez dakit sagardoaren txinpartak edo zerk egiten zigun, baina uste gabeko eroriko batzuk ere egiten genituen.

txinpartaka

adb. Txinpartak botaz. Kriseilu piztuan olioa txinpartaka.

txinpartatsu

adj. Txinparta asko botatzen dituena.

txinpartatxo

iz. Txinparta txikia. Txinpartatxo batek bolbora pilora salto eginda.

txint

iz. (Ezezko esaldietan). Hitzik edo hotsik ez. (Batez ere txintik forman erabiltzen da). Ik. mut; mist. Ez zen aditzen txintik. Txintik ere erantzun gabe. || Horrenbeste denboran geldi-geldi eta txintik ere atera gabe egon beharrak: ezer esan gabe egon beharrak. Zernahi gauza entzun dezakete eta ez dute inoiz txintik aterako. Zenbait minutuz ez du inork txintik ateratzen.

txinta

iz. Txorien kantua. Ik. txorrotxio; txio1. Beren txintaz zelai-mendiak alaitzen dituzte.

txintaka

adb. Txinta eginez. Hegan leiho aurretik txintaka txoria.

txintxarri

iz. Zintzarri txikia; txilina. Berdez margoturiko atearen ertzeko kate bati tira egitean, txintxarri hotsa entzun zuen barnealdean.

txintxeta

iz. Heg. Iltze motza, buru zapal eta zabalekoa, paperak eta kidekoak finkatzeko, josteko edo zintzilikatzeko erabiltzen dena. Afixak eta argazkiak ditu gela guztian, hormetan txintxetaz josiak.

txintxilla

iz. Hego Amerikan bizi den ugaztun karraskaria, katagorriaren antzekoa, bere ile leunagatik jantzigintzan oso aintzat hartua (Chinchilla laniger).

txin-txin

onomat. Metal hotsaren onomatopeia. Txin-txin, txin-txin, diruaren hotsa.

txintxirrin

iz. Kaskabiloz edo kriskitinez osaturiko jostailua, bularreko haurrak jostarazteko erabiltzen dena. Neba etorri zaio eta ondoan zeukan txintxirrina astindu dio sudurraren parean.

txintxo

1 adj. Adkor. Zintzoa. Txintxo aurpegia jarri zuen. Behar bezalako neska txintxo-txintxoak.

2 (Adizlagun gisa). Txintxo ibili. Irakurgelatik irtetean, argia itzali zuen txintxo-txintxo.

txintxon

iz. Heg. Karta-jokoa, eskuko zazpi kartak, zenbaki berekoak elkartuz edo sail bereko segidak eginez, multzokatzean datzana.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper