Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

retiar

1 adj. Retiakoa, Retiari dagokiona.

2 iz. Retiako herritarra.

retro

adj./iz. Modaz edo estiloaz mintzatuz, garai batekoa imitatzen edo inspirazio iturritzat hartzen duena. Musikaren esparruan bere lekuari eutsi dio binilo beltz zaharrak, hein handi batean moda retroak eta disko-jartzaileek bultzatuta. Orain, retro garaia bizi dugunez, G-Shock erlojuaren vintage bertsioak atera dituzte merkatura.

reykjavikar

1 adj. Reykjavikekoa, Reykjaviki dagokiona. Reykjavikar agintariak.

2 iz. Reykjavikeko herritarra.

riadar

1 adj. Riadekoa, Riadi dagokiona.

2 iz. Riadeko herritarra.

rial

iz. Irango eta Omango diru unitatea. Ilea mozteak 15 rial balio du, 5 euro.

rial yemendar

iz. Yemengo diru unitatea.

ribaforadar

1 adj. Ribaforadakoa, Ribaforadari dagokiona.

2 iz. Ribaforadako herritarra.

riel

iz. Kanbodiako diru unitatea.

rifle

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, rifle-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. errifle].

rigatar

1 adj. Rigakoa, Rigari dagokiona. Rigatar agintariak.

2 iz. Rigako herritarra.

ring

iz. Boxeo borrokak eta beste zenbait borroka-kirol egiten diren egitura karratua, lurretik metro bat inguru goratua izan ohi dena eta lau aldeak hiru soka-lerroz itxiak izaten dituena. Sudur zapal hura ez zen ring baten gainean jasotako kolpe txar baten ondorioa.

ringgit

iz. Malaysiako diru unitatea.

rito

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, rito-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. erritu].

riyal qatartar

iz. Qatarko diru unitatea.

riyal saudiarabiar

iz. Saudi Arabiako diru unitatea. Saudi Arabiako Fahd erregeak 10 milioi riyal saudiarabiar eman ditu, palestinarrei laguntzeko.

ro

iz. Alfabeto grekoko hamazazpigarren letra (ρ, Ρ).

robot

1 iz. Giza itxurako makina, higitzeko eta aritzeko gai dena. Robot baten moduan erreakzionatu zuen, arimarik gabe.

2 iz. Gizakiaren ordez eragiketa jakin batzuk egin ditzakeen mekanismo automatikoa. Da Vinci robotak hiru beso artikulatu ditu, medikuaren eskumuturrak egin ezingo lituzkeen mugimenduak egiten dituena.

robotika

iz. Robotak diseinatzeko eta erabiltzeko tekniken eta azterketen multzoa. Valentziako Unibertsitateko Robotika Institutuko ikertzaileek errealitate birtualeko sistema sortu dute haur autisten komunikazio ahalmena hobetzeko.

rock

iz. Mus. Rock-and-rolla. Rock klasikoa bizirik eta osasuntsu dagoela erakutsi digu taldeak.

rockabilly

iz. Mus. 1950eko hamarkadan Ameriketako Estatu Batuetako hegoaldean sortu zen musika mota, rock-and-rollaren eta countryaren elementuak uztartzen dituena. 80ko hamarkadan, rockabillyaren berpizkundean. Rockabilly taldeak.

rock-and-roll

iz. XX. mendearen erdialdean sortu zen musika eta dantza mota, doinu bakunak eta erritmo oso markatuak dituena eta gitarra elektrikoarekin eta bateriarekin jotzen dena. Musikari ugari bildu zen Memphisko Sun estudioetan, rock-and-rollaren etxean.

rockzale

adj. Rockaren zalea dena. Ez naiz rockzale amorratua, baina gustatzen zait, bai.

rodastar

1 adj. Rodaskoa, Rodasi dagokiona.

2 iz. Rodasko herritarra.

rodeo

iz. Amerikako zenbait herrialdetako kirola, idisko baten edo zaldi hezigabe baten gainean zaltuts ibiltzean, bilurra trebetasunez erabiltzean eta beste zenbait kideko ariketa egitean datzana. Rodeo ikuskizunak. Zezenketetan ez bezala, rodeoetan ez dira zezenak hiltzen.

rodio

iz. Kim. Metal zuria, platinoaren antzekoa, gogorra eta hauskorra (Rh; zenbaki atomikoa, 45).

roentgen

iz. Fis. X edo gamma izpiekiko esposizioaren unitatea, kilogramoko 2,58 x 10-4 coulomben baliokidea dena (R).

rohingya

1 adj. Gaur egungo Myanmarko mendebaldean bizi den etnia batekoa, etnia horri dagokiona. Gogor eraso zien gobernuak rohingya ekintzaileei.

2 iz. Etnia horretako kidea. Myanmarren budistak nagusi dira, eta rohingyak baztertu egiten dituzte musulmanak direlako.

rokoko

1 iz. Frantzian, XVIII. mendean, Luis XV.a erregearen garaian garatu zen arte estiloa, apaingarri ugaritasuna ezaugarri duena eta izadia, mitologia, Ekialdeko artea, eta amodio gaiak inspirazio iturri nagusi dituena. Rokokoak barrokoaren duintasun harroa arindu zuen, nahiz eta, nagusiki eta batez ere, dekorazio estiloa izan. Rokoko estiloko erretaula nagusian Ama Birjinaren irudi bat ageri da.

2 adj. Rokoko estilokoa; estilo horri dagokiona. Arte rokokoa.

rol

1 iz. Eginkizuna edo zeregina, batez ere gizartearekikoa. Emakume zintzoaren rola hartzen zuen beti. Sexuen arteko rol banaketa.

2 iz. Antzerki lan edo film batean, antzezle batek antzezten duen zatia. Atzoko emanaldian, M. J. Moreno sopranoak etekina atera zion Musetta kaskarinaren rolari.

ron

iz. Azukre kanaberaren zukua destilatuz egiten den edari bizia. Lehenbizi, edalontzia ur beroz betetzen zuen; gero, azukrea jarri ondoren, rona isurtzen zuen, tantaz tanta, limoi xerraren gainean. Ron upelak.

roseautar

1 adj. Roseaukoa, Roseauri dagokiona.

2 iz. Roseauko herritarra.

rotabatore

iz. Nekazaritzako lanabes motorduna, lurra iraultzeko erabiltzen dena. Ik. golde.

rotrin

iz. Idazteko tresna punta-fina, tintaz kargatzen dena, marra oso zehatzak egiteko, bereziki marrazketa linealean, erabiltzen dena.

rottweiler

iz. Jatorriz Alemaniakoa den txakur arraza; arraza horretako txakurra, handia eta gihartsua, ilaje beltz sarria eta gorputz-adar luze marroixkak dituena. Garikoitzi bulldog bat eta rottweiler bat erosi genizkion bere gurasoen Landetako eta Lizarrako txaletak zain ziezazkien.

rousseautiar

1 adj. J. J. Rousseau filosofoarena edo haren doktrinarena, filosofo hari edo haren doktrinari dagokiona.

2 iz. J. J. Rousseauren teorien jarraitzailea.

royalty

iz. Patente edo jabetza bat erabiltzeagatik ordaindu behar den zenbatekoa. Ateratzen dugun ale bakoitza erregistratua geratzen denez, royaltyak ordaindu behar ditugu.

ruandar

1 adj. Ruandakoa, Ruandari dagokiona. Ruandar agintariak.

2 iz. Ruandako herritarra.

rubidio

iz. Kim. Metal zuria, biguna eta arina, 39 °C-tan urtzen dena (Rb; zenbaki atomikoa, 37).

rufiyaa

iz. Maldivetako diru unitatea. Ik. errupia maldivar.

rugby

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, rugby-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. errugbi].

ruleta

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, ruleta-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. erruleta].

runba

1 iz. Mus. Kuban sorturiko dantza, jatorriz afrikarra; dantza horren musika.

2 iz. Mus. Dantza flamenko bizia, runbaren erritmoak eta musika flamenkoa nahastearen ondorioz sortua; dantza horren musika.

ruteniera

iz. Ekialdeko Europako zenbait herrialdetan mintzatzen den eslaviar hizkuntza.

rutenio

iz. Kim. Metal zuria, gogorra eta hauskorra, platinoarekin batean aurkitzen dena (Ru; zenbaki atomikoa, 44).

rutulera

iz. Dagestanen mintzatzen den hizkuntza.

s

1 Ik. ese.

2 segundo-ren nazioarteko sinboloa.

3 (Letra larriz). siemens-en nazioarteko sinboloa.

sabai

1 iz. Gela, eraikuntza edo barne batean, goialdearen barrualdea. Sabaiko argiontziak. Sabaitik zintzilik.

2 iz. Ukuiluaren gaineko lastategi edo belartegia. Ik. mandio. Sabaiko lasto gainean etzanda. Sabaian lo egiten.

3 iz. Ahosabaia. Arraina jaten ari zela, hezur bat kokatu zitzaion sabaian.

sabai leiho, sabai-leiho Sabaian edo teilatuan irekitzen den leihoa. Ik. argi-zulo.

sabai zulo, sabai-zulo Sabaiko tranpa.

sabaiaurreko

adj./iz. Hizkl. Ahotsez mintzatuz, mihi punta edo gaina ahosabai gogorraren aurrealdera hurbilduz ebakitzen dena. Sudurkari sabaiaurrekoak. Sabaiaurrekoak eta horzkariak.

sabaikari

adj./iz. Hizkl. Ahotsez mintzatuz, mihia ahosabai gogorrera hurbilduz ebakitzen dena. Ik. busti2 2; palatal. Kontsonante sabaikariak. Sabaikarien idazkera euskaraz.

sabana

iz. Tropikoko eta Tropiko inguruko ordoki lehor eta zabala, belar handiak eta zuhaitz edo zuhaixka bakanak dituena. Iruditzen zitzaidan atsegin izango zuela Afrikako sabanan denboraldi bat egitea.

sabatiko

1 adj. Urteez mintzatuz, bereziki irakaskuntzan, atsedenerako edo ohiko eginkizunez bestelakoak egiteko hartzen dena. 1977an urte sabatikoa hartu zuen bere kontura ikertzeko.

2 adj. Urteez mintzatuz, juduek lurra atseden hartzen utzi behar zutena, sei urtean behin gertatzen zena.

sabel

1 iz. Sabelaldea janarien digestio lekutzat hartua, urdailaren eta hesteen egoitza. Ik. tripa. Sabel betea, janariz eta edariz gainez egina. Hau esan eta joan zen bere gaztarekin; belea gelditu zen sabel hutsarekin. Eta sabela berotzeko katilu bete ardo. Sabelak jaten ez badu, zangoak flakatuko dira. Sabela kurrinkaz ari zait. Sabeleko mina. Ardura gehiago ematen digu sabelak arimako gauzek baino. Ez du belarririk sabel goseak. Hiru egunez balearen sabelean egon zena. Gure sabelak, gure jabeak (esr. zah.).

2 iz. Emeengan, sabelaldea, haurrak edo umeak egiteko tokitzat hartua. Zure sabeleko fruitua. Zorionekoa zu sortu zinen sabela. Hemen gazteria amaren sabeletik dator ikasia.

3 iz. Giza enborraren aurrealdearen beheko zatia, bularretik beherakoa. Ik. tripa; abdomen. Eskua sabel gainean ipinirik. Sabelaren gainean herrestan. Sabela ireki zioten. Handia zuen sabela. || Abereengan, kideko zatia. Ardiak, muturra bat bestearen sabel azpira zeudela. Abere sabel-eroriak.

4 iz. Zerbaiten zati barne-hutsa edo hantua. Pegarraren sabela. Sabel handiko gitarra moduko bat. Itsasontzien sabela. Hormari sabela egin zaio (Ik. sabeldu).

5 iz. (Hedaduraz). Lurrak bere sabelean ezkutaturik dauzkan urre, zilar eta ondasun guztiak.

sabel poltsa, sabel-poltsa Martsupioa.

sabel sabai, sabel-sabai Diafragma.

sabelalde

iz. Abdomena.

sabelaldi

iz. Erditze berean munduratzen diren umeen edo haurren multzoa. Ik. umealdi. Bikiak eta sabelaldi batekoak ziren Jakob eta Esau. Bi txakur gazte, ama batenak eta sabelaldi batekoak.

sabelandi

adj. Sabela handia edo irtena duena. Ik. tripaundi. Gizon txiki, potxolo, sabelandi bat. Ibaian, ontzi zuri sabelandi bat, bi mastakoa.

sabeldarraio

1 iz. g.er. Sabelkoikeria.

2 adj. g.er. Sabelkoia.

sabeldarraiotasun

iz. g.er. Sabelkoikeria.

sabeldu, sabel/sabeldu, sabeltzen

da/du ad. Horma edo kidekoez mintzatuz, sabela egin. Ik. bulartu. Horma sabeldu da. Sabaia eroria, paretak sabelduak.

sabeleratu, sabelera/sabeleratu, sabeleratzen

du ad. Sabelera eraman, jan. Gauza berorik egun osoetan sabeleratu ezinda.

sabeleri

iz. Ardien eta ahuntzen beherakoa.

sabelkeria

iz. Neurri gabe jaten duenaren bizioa. Ez bitez nagitu zuen bihotzak sabelkerian eta mozkorkerian.

sabelki

iz. Sabeleko okela. Ik. tripaki. Sabelki eta barrukiak.

sabelkide

1 adj. Ama berekoa.

2 adj. Sabelaldi berekoa. Arreba sabelkide Denuxi-ri. Etxean ditut bi senide, biak ene sabelkide.

sabelkoi

adj. Jan-edanean neurririk ez duena. Ik. tripazain; tripontzi. Gizon sabelkoi eta ardozalea.

sabelkoikeria

iz. Sabelkeria.

sabelmin

iz. Sabeleko mina. Idiaren sabelminak kentzeko.

sabeloi

iz. Haur txikiek buruan izaten duten zahi gogorra.

sabelpe

1 iz. (Leku atzizkiekin, singularrean). Sabel azpia. Zoritxarreko erorikoa izan zuen, eta, ondorioz, heste guztiak atera zitzaizkion sabelpetik.

2 iz. Sabelaren azpiko edo beheko aldea, pubertaroan ilez estaltzen dena. Ik. pubis. Pubertarora iristearekin batera, zenbait aldaketa izango zituzten gure gorputzek, hala nola ileak haztea aurpegian, besapeetan edo sabelpean...

sabeltara

iz. Ipar. g.er. Sabelaldia.

sabelzuri

adj. g.er. Itxuratia.

sabi1

1 iz. Hosto eta ale irintsu jateko onak ematen dituen landarea, batzuetan apaingarri gisa ere erabiltzen dena (Amaranthus sp.).

2 iz. Landare horren lorea.

3 iz. Mulkoetan bilduriko ale biribil txiki eta irintsuak ematen dituen labore modukoa (Chenopodium sp.).

sabi2

iz. g.er. Landare sortu berria.

sabinar

1 adj. Sabinakoa, Sabinari dagokiona.

2 iz. Sabinako herritarra.

sabindar

adj./iz. Sabino Aranaren jarraitzailea. Euskal idazle sabindarren multzoa.

sable1

iz. Arma zuria, ezpataren antzekoa, zertxobait makotua eta, gehienetan, aho-bakarra. Sable ukaldia.

sable2

iz. Ipar. Zah. Hondarra, harea.

sabotaje

iz. Gizarte- edo politika-liskarretan, helburu bat lortzeko presio bide gisa berariaz eragiten den kaltea.

sabotatu, sabota, sabotatzen

du ad. Instalazio, zerbitzu, produktu edo kideko bati berariaz kalte egin, gizarte- edo politika-liskarretako presio bide gisa. Enpresa sabotatu nahi zenuela uste genuen.

sabuka

iz. g.er. Intsusa.

saburdin

iz. Hondo hareatsuetan bizi den arraina, aurreko bizkar hegalean ezten pozoitsua duena (Trachinus vipera).

sadiko

1 adj./iz. Besteei sufriaraziz edo besteak sufritzen ikusiz, atsegina, bereziki sexu atsegina, hartzen duena; gaiztoa, ankerra. Agure sadiko batek hila.

2 adj. Sadikoari dagokiona. Joera sadikoak. Atsegin sadikoa.

sadismo

iz. Besteei sufriaraztean, atsegina, eta, bereziki, sexu-atsegina, hartzen duenaren jokaera. Sadismoa eta masokismoa.

sadomasokismo

iz. Besteei edo bere buruari sufriaraztean, atsegina, eta bereziki sexu-atsegina, hartzen duenaren jokaera. Gizon horrek badu iluntasunik, tartean sadomasokismorako zaletasuna.

sadomasokista

1 adj./iz. Besteei edo bere buruari sufriaraztean, atsegina, eta bereziki sexu-atsegina, hartzen duena.

2 adj. Sadomasokismoarena, sadomasokismoari dagokiona. Haren bideo bat eman dute argitara, orgia sadomasokista bati buruzkoa. Harreman sadomasokista.

saduzear

adj./iz. Antzinako juduen artean, arimaren hilezkortasuna eta gorputzaren piztuera ukatzen zutenen taldekoa. Fariseuen eta saduzearren irakatsiak.

safari

1 iz. Afrikan, basapiztia larriak ehizatzeko egiten den espedizioa. Etxalde batean abereak zaintzen zituzten, eta Afrikako sabanan safarietan aritzen ziren.

2 iz. Batez ere Afrikako parke eta erreserba naturaletan basapiztiak ikusteko eta argazkiak ateratzeko egiten den espedizioa. Naturari begira gozatzen ez badugu, ez da zentzuzkoa safari bat aukeratzea: goizaldeko ordu txikietan jaiki beharko dugu maiz, lehoiak ikustera joateko.

safiko

adj. Lesbikoa. Ipuinak harreman safiko bat kontatzen zuela iruditu zitzaidan, baina ez nengoen seguru.

saga

1 iz. Liter. Erdi Aroko eskandinaviar literaturako kontakizun historiko edo mitologikoa. Islandiako Erdi Aroko sagen itzulpenek piztu dute ikusminik handiena Frankfurteko Liburu Azokan.

2 iz. Liter. Familia baten belaunaldiz belaunaldiko historia kontatzen duen eleberria. Ez nituen nire familiako kontuak saga bat izango balitz bezala kontatu nahi.

3 iz. Pertsonaia jakin baten edo batzuen inguruan ardazten den eleberri, ipuin edo film saila. Oraingoan ere filma ez da iristen sagako lehen hiruren mailara. Fantasiazko sagako azken liburua euskaraz argitaratu dute aste honetan: Harry Potter eta Herioaren erlikiak.

sagailo

1 iz. Itsaskia, itsaso nahasia. Itsasoan sagailo handia dago.

2 (Predikatu-osagarri gisa). Itsasoa sagailo da, ezin atzeman dezakegu arrainik.

sagar

1 iz. Sagarrondoaren fruitua, biribilkara, mami sendoa eta urtsua duena eta erdi-erdian hazi txikiak dauzkana. Bi sagar. Hiru sagar ale. Bost kilo sagar. Sagar gezak, garratzak, mikatzak. Sagarrik gorriena baino gorriagoa. Sagar umo eta gaztaina gozoak. Errezil sagarra, San Joan sagarra. Errege sagarrak konpotan. Sagar gordinak. Sagar errea eta ardo gorria.

2 iz. Sagarrondoa. Loretan da gure sagarra.

sagar arbola, sagar-arbola Sagarrondoa. Inguruan ba omen zituen bost edo sei sagar arbola.

sagar landare, sagar-landare Sagarrondo landare gazte eta txikia, birlandatzeko egokia dena.

sagara

iz. Erl. Mezaren erdia, apaizak ogia eta ardoa Jesu Kristoren gorputz eta odol bihurtzen dituen eta altxatzen dituen unea. Sagarako denboran. Mezaren hasieratik Sagararaino. Sagara ondoan.

sagarapen

iz. Erl. Sagaratzea.

sagaratu, sagara/sagaratu, sagaratzen

1 du ad. Erl. Apaizak mezatan ogia eta ardoa Jesu Kristoren gorputz eta odol bihurtzen dituzten hitzak esan.

2 du ad. Norbait edo zerbait sakratu egin edo sakratu dela adierazi. Jaunaren etxea garbitu eta berriro sagaratu zuten. Sagaratua ez den elizan. Jainkoak bere herriaren erregetzat sagaratu zaitu olio honen gantzuduraz.

sagaratze

1 iz. Erl. Apaizak mezatan ogia eta ardoa Jesu Kristoren gorputz eta odol bihurtzen dituzten hitzak esatea. Ik. sagara. Ogiaren eta ardoaren sagaratzea.

2 iz. Norbait edo zerbait sakratu egitea edo sakratu dela adieraztea. Elizaren sagaratze jaia.

sagardi

iz. Sagastia. Mahasti, sagardi eta landak ere on dute ongailu hori.

sagardo

iz. Sagarren zukua hartzituz egiten den edari alkoholduna. Bi pitxer sagardo. Sagardoa egin. Sagardo motela (Ik. pitar). Sagardo-saltzaileak. Sagardo tratulariek nahi duten prezioa jartzeko. Bisigua sagardoarekin jan afaltzen.

sagardogile

iz. Sagardoa egiten duen pertsona. Gipuzkoako sagardogileen elkartea.

sagardogintza

iz. Sagardoa egitea; sagardogilearen jarduera edo lanbidea. Hirugarren eta laugarren belaunaldia ari dira orain sagardogintzan.

sagardotegi

iz. Sagardoa egiten, saltzen eta edaten den etxea. Inurritzako sagardotegi batean bazkaldu ondoren.

sagardozale

adj. Sagardoaren oso zalea dena. Umore handiko gizona omen zen, gaztetan behintzat, eta sagardozale amorratua.

Oharra: azken eguneraketa 2020-07-08

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper