Euskaltzaindiaren Hiztegia

Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

q

Ik. ku.

qatartar

1 adj. Qatarkoa, Qatarri dagokiona. Qatartar agintariak.

2 iz. Qatarko herritarra.

quantum

iz. Fis. Kuantua.

quark

iz. Fis. Oinarrizko partikula mota teorikoa, beste partikula batzuen osagai dena. Quarka da orain arte ezagutzen den materiaren osagairik txikiena. Ustezko quarkak, elkarrengandik oso gertu daudenean, partikula libreen gisan jokatzen dira; aitzitik, quarkak elkarrengandik urrunago, eta elkarrekintza handiagoa da.

quasar

iz. Astron. Izar moduko astroa, espektroan gorriranzko lerradura nabaria duena. Quasarrak astronomoek ezagutzen dituzten gorputz argitsuenak dira; argia eta bestelako erradiazio elektromagnetikoa igortzen dute.

quitoar

1 adj. Quitokoa, Quitori dagokiona. Quitoar idazlea.

2 iz. Quitoko herritarra.

quorum

iz. Biltzar batean, erabakiak hartu ahal izateko, egon behar duen gutxieneko kide kopurua. Ezkerreko alderdiko diputatuek bertan behera utzi nahi izan zuten eztabaida, quorumik ez zegoela argudiatuz.

r

1 Ik. erre.

2 (Letra larriz). roentgen-en nazioarteko sinboloa.

rabatar

1 adj. Rabatekoa, Rabati dagokiona. Rabatar agintariak.

2 iz. Rabateko herritarra.

rad

iz. Fis. Gorputz batek jasotako erradiazio ionizatzaileen kopurua neurtzeko unitatea, materia gramoko 100 erg-en baliokide dena.

radar

iz. Irrati uhinen bidez objektu baten norabidea eta distantzia zehazten dituen sistema edo tresna. Emakumeak batera eta bestera begiratzen zuen, gerraontzi bateko radarra balitz bezala.

radian

iz. Mat. Angeluak neurtzeko unitatea, zirkunferentziaren erradioaren luzera bera duen zirkunferentzia-arku batek mugatzen duen angeluaren baliokidea dena (rad).

radian segundo karratuko Azelerazio angeluarra neurtzeko unitatea.

radian segundoko Abiadura angeluarra neurtzeko unitatea.

radio

iz. Kim. Uranioaren familiako metal zuria, oso erradioaktiboa, 700 °C-tan urtzen dena (Ra; zenbaki atomikoa, 88). Gaur egun Lurrean aurkitzen dugun helio hondar hori radioaren, uranioaren eta antzeko elementuen desintegrazio erradioaktibotik sortua da.

radon

iz. Kim. Gas geldo erradioaktiboa (Rn; zenbaki atomikoa, 86). Radona radioaren desintegrazioaren ondorioz sortzen da.

raja

iz. Indiako printze edo erregea.

ralenti

iz. Autom. Ibilgailu baten eztanda-motorraren gutxieneko biraketa-abiadura. Ralentian edo oso abiadura txikietan, ibilgailu arinek sortutako kutsadura asko handitzen da.

rally

iz. Auto edo motozikletentzako kirol proba, erregulartasuna eta iraupena kontuan hartzen dituena, lehiakideak, askotan ibilbide ezberdinak ahalik lasterrena eginez, leku jakin batera iristean datzana. Monte-Carloko rallya.

ramadan

iz. Musulmanen egutegian, bederatzigarren hila, barau gogorra egiten dena. Ez zuen barau legea betetzen ramadanean. Ramadanaren azken eguna ospatzen ari ziren.

rand

iz. Hegoafrikako diru unitatea. Edaria barne, berrogei rand ordaindu dugu biona.

rangundar

1 adj. Rangungoa, Ranguni dagokiona.

2 iz. Rangungo herritarra.

rani

1 iz. Indiako erregina edo printzesa.

2 iz. Rajaren emaztea.

ranking

iz. Sailkapen zerrenda. Gure unibertsitateak nazioarteko rankingean duen mailari begiratzen badiogu. Txapelketa horietan guztietan egindako lorpenekin rankinga osatzen dugu.

rap

iz. Mus. 1980ko hamarkadaren erdialdean Ameriketako Estatu Batuetan sortu zen musika-estiloa, kantatu ordez errezitatu egiten diren errima eta hitz jokoak ezaugarri dituena. Gazte jendearengana ahalik eta zuzenena iristeko erabili dut rapa, zentsurarik eta taburik gabeko hizkuntza erabiltzeko aukera ematen duelako.

rappel

iz. Gorputzean loturiko soka baten laguntzaz horma zutak jaistea. Arroilaren hondora iristeko ehun bat metroko rappela egin behar izan genuen.

rapsoda

iz. Antzinako Grezian, poema epikoak abestuz herriz herri ibiltzen zen kantaria.

rapsodia

1 iz. Rapsodek abesten zituzten poema zatien bilduma.

2 iz. Beste obra batzuen pasartez edo herri doinuz ondutako musika-lana. Liszten hungariar rapsodiak.

rasta

1 adj./iz. Rastafaria. Bob Marley-k 70eko hamarkadan ezagutu zuen arrakasta, eta berak lortu zuen reggae musika ezagun bihurtzea, baita rasta mugimendua ere.

2 iz. Rastafariek buruan eramaten dituzten ile txirikordetako bakoitza. Zer ikusten dudan?, ehunka gazte, rastak buruan, telazko zakutoak sorbaldan, gerri inguruak agerian.

rastafari

adj./iz. Rastafarismoaren jarraitzailea.

rastafarismo

iz. Jamaikan, 1930 inguruan sortu zen mugimendu mesianikoa, Haile Selassie Etiopiako enperadorea jainkotzat hartzen duena eta afrikar jatorriko jende zapalduaren askatasuna eta batasuna helburu dituena. Jamaikako jendea protestantea da, eta ez dira denak rastafariak, 100eko hiru bakarrik.

ratio

iz. Magnitude edo kantitate biren arteko arrazoia. Ik. arrazoi 4. Kalitate eta produktibitate ratioak inoiz izan diren altuenak direla gaineratu zuen ekonomia sailburuak.

rau

onomat. Bat-bateko ekintza adierazten duen onomatopeia. Ik. di-da. Eta berriro, rau!, heldu eta altxatu zuen zakua.

ravioli

iz. Jateko pasta, eskuarki gari irinez egina, laukitxo forma duena eta haragi xehatuz, barazkiz, gaztaz edo beste jakiren batez eginiko oreaz betetzen dena. Ravioliak perretxikoz beteak.

razional

adj. [Oharra: Euskaltzaindiak, razional-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. arrazional].

razionalismo

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, razionalismo-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. arrazionalismo].

razionalista

adj./iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, razionalista-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. arrazionalista].

razzia

iz. Etsaiaren lurretan egiten den bat-bateko erasoa, haiek suntsitzeko eta ondasunez biluzteko helburua duena. 794an, emirrak Asturiasko Erresuma harrapakatzeko razzia prestatu zuenean, bi multzotan banatu zuen bere armada.

re

iz. Musika-eskalako bigarren nota.

record

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, record-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. errekor].

referendum

iz. Lege edo neurri bati buruz erabaki bat hartzeko herritar guztiek parte hartzen duten baiezko edo ezezko bozketa. Quebecen bi autodeterminazio referendum egin dituzte, eta bietako batean ere ez da lortu burujabetzaren aldeko apustuak aurrera egitea.

reflex

iz. Argazki kamera mota, prismaz eta ispiluz osatua den bisorea duena, objektiboak hartzen duen irudi berbera ikusarazten duena. Hogeita bi urterekin hasi zen argazkigintzan sakontzen, reflex kamera erosi zuenean. Reflex digitala.

rekete

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, rekete-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. errekete].

rem

iz. Fis. Erradiazio ionizatzaileek izaki bizidunengan duten eragina neurtzen duen unitatea, 10-2 sieverten baliokidea dena (rem).

renio

iz. Kim. Metal zuri distiratsua (Re; zenbaki atomikoa, 75).

retiar

1 adj. Retiakoa, Retiari dagokiona.

2 iz. Retiako herritarra.

reykjavikar

1 adj. Reykjavikekoa, Reykjaviki dagokiona. Reykjavikar agintariak.

2 iz. Reykjavikeko herritarra.

riadar

1 adj. Riadekoa, Riadi dagokiona.

2 iz. Riadeko herritarra.

rial

iz. Irango eta Omango diru unitatea. Ilea mozteak 15 rial balio du, 5 euro.

rial yemendar

iz. Yemengo diru unitatea.

ribaforadar

1 adj. Ribaforadakoa, Ribaforadari dagokiona.

2 iz. Ribaforadako herritarra.

riel

iz. Kanbodiako diru unitatea.

rifle

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, rifle-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. errifle].

rigatar

1 adj. Rigakoa, Rigari dagokiona. Rigatar agintariak.

2 iz. Rigako herritarra.

ring

iz. Boxeo borrokak eta beste zenbait borroka-kirol egiten diren egitura karratua, lurretik metro bat inguru goratua izan ohi dena eta lau aldeak hiru soka-lerroz itxiak izaten dituena. Sudur zapal hura ez zen ring baten gainean jasotako kolpe txar baten ondorioa.

ringgit

iz. Malaysiako diru unitatea.

rito

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, rito-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. erritu].

riyal qatartar

iz. Qatarko diru unitatea.

riyal saudiarabiar

iz. Saudi Arabiako diru unitatea. Saudi Arabiako Fahd erregeak 10 milioi riyal saudiarabiar eman ditu, palestinarrei laguntzeko.

ro

iz. Alfabeto grekoko hamazazpigarren letra (ρ, Ρ).

robot

1 iz. Giza itxurako makina, higitzeko eta aritzeko gai dena. Robot baten moduan erreakzionatu zuen, arimarik gabe.

2 iz. Gizakiaren ordez eragiketa jakin batzuk egin ditzakeen mekanismo automatikoa. Da Vinci robotak hiru beso artikulatu ditu, medikuaren eskumuturrak egin ezingo lituzkeen mugimenduak egiten dituena.

robotika

iz. Robotak diseinatzeko eta erabiltzeko tekniken eta azterketen multzoa. Valentziako Unibertsitateko Robotika Institutuko ikertzaileek errealitate birtualeko sistema sortu dute haur autisten komunikazio ahalmena hobetzeko.

rock

iz. Mus. Rock-and-rolla. Rock klasikoa bizirik eta osasuntsu dagoela erakutsi digu taldeak.

rock-and-roll

iz. XX. mendearen erdialdean sortu zen musika eta dantza mota, doinu bakunak eta erritmo oso markatuak dituena eta gitarra elektrikoarekin eta bateriarekin jotzen dena. Musikari ugari bildu zen Memphisko Sun estudioetan, rock-and-rollaren etxean.

rockzale

adj. Rockaren zalea dena. Ez naiz rockzale amorratua, baina gustatzen zait, bai.

rodastar

1 adj. Rodaskoa, Rodasi dagokiona.

2 iz. Rodasko herritarra.

rodeo

iz. Amerikako zenbait herrialdetako kirola, idisko baten edo zaldi hezigabe baten gainean zaltuts ibiltzean, bilurra trebetasunez erabiltzean eta beste zenbait kideko ariketa egitean datzana. Rodeo ikuskizunak. Zezenketetan ez bezala, rodeoetan ez dira zezenak hiltzen.

rodio

iz. Kim. Metal zuria, platinoaren antzekoa, gogorra eta hauskorra (Rh; zenbaki atomikoa, 45).

roentgen

iz. Fis. X edo gamma izpiekiko esposizioaren unitatea, kilogramoko 2,58 x 10-4 coulomben baliokidea dena (R).

rokoko

1 iz. Frantzian, XVIII. mendean, Luis XV.a erregearen garaian garatu zen arte estiloa, apaingarri ugaritasuna ezaugarri duena eta izadia, mitologia, Ekialdeko artea, eta amodio gaiak inspirazio iturri nagusi dituena. Rokokoak barrokoaren duintasun harroa arindu zuen, nahiz eta, nagusiki eta batez ere, dekorazio estiloa izan. Rokoko estiloko erretaula nagusian Ama Birjinaren irudi bat ageri da.

2 adj. Rokoko estilokoa; estilo horri dagokiona. Arte rokokoa.

rol

1 iz. Eginkizuna edo zeregina, batez ere gizartearekikoa. Emakume zintzoaren rola hartzen zuen beti. Sexuen arteko rol banaketa.

2 iz. Antzerki lan edo film batean, antzezle batek antzezten duen zatia. Atzoko emanaldian, M. J. Moreno sopranoak etekina atera zion Musetta kaskarinaren rolari.

ron

iz. Azukre kanaberaren zukua destilatuz egiten den edari bizia. Lehenbizi, edalontzia ur beroz betetzen zuen; gero, azukrea jarri ondoren, rona isurtzen zuen, tantaz tanta, limoi xerraren gainean. Ron upelak.

roseautar

1 adj. Roseaukoa, Roseauri dagokiona.

2 iz. Roseauko herritarra.

rotabatore

iz. Nekazaritzako lanabes motorduna, lurra iraultzeko erabiltzen dena. Ik. golde.

rotrin

iz. Idazteko tresna punta-fina, tintaz kargatzen dena, marra oso zehatzak egiteko, bereziki marrazketa linealean, erabiltzen dena.

rottweiler

iz. Jatorriz Alemaniakoa den txakur arraza; arraza horretako txakurra, handia eta gihartsua, ilaje beltz sarria eta gorputz-adar luze marroixkak dituena. Garikoitzi bulldog bat eta rottweiler bat erosi genizkion bere gurasoen Landetako eta Lizarrako txaletak zain ziezazkien.

rousseautiar

1 adj. J. J. Rousseau filosofoarena edo haren doktrinarena, filosofo hari edo haren doktrinari dagokiona.

2 iz. J. J. Rousseauren teorien jarraitzailea.

royalty

iz. Patente edo jabetza bat erabiltzeagatik ordaindu behar den zenbatekoa. Ateratzen dugun ale bakoitza erregistratua geratzen denez, royaltyak ordaindu behar ditugu.

ruandar

1 adj. Ruandakoa, Ruandari dagokiona. Ruandar agintariak.

2 iz. Ruandako herritarra.

rubidio

iz. Kim. Metal zuria, biguna eta arina, 39 °C-tan urtzen dena (Rb; zenbaki atomikoa, 37).

rufiyaa

iz. Maldivetako diru unitatea. Ik. errupia maldivar.

rugby

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, rugby-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. errugbi].

ruleta

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, ruleta-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. erruleta].

runba

1 iz. Mus. Kuban sorturiko dantza, jatorriz afrikarra; dantza horren musika.

2 iz. Mus. Dantza flamenko bizia, runbaren erritmoak eta musika flamenkoa nahastearen ondorioz sortua; dantza horren musika.

ruteniera

iz. Ekialdeko Europako zenbait herrialdetan mintzatzen den eslaviar hizkuntza.

rutenio

iz. Kim. Metal zuria, gogorra eta hauskorra, platinoarekin batean aurkitzen dena (Ru; zenbaki atomikoa, 44).

s

1 Ik. ese.

2 segundo-ren nazioarteko sinboloa.

3 (Letra larriz). siemens-en nazioarteko sinboloa.

sabai

1 iz. Gela, eraikuntza edo barne batean, goialdearen barrualdea. Sabaiko argiontziak. Sabaitik zintzilik.

2 iz. Ukuiluaren gaineko lastategi edo belartegia. Ik. mandio. Sabaiko lasto gainean etzanda. Sabaian lo egiten.

3 iz. Ahosabaia. Arraina jaten ari zela, hezur bat kokatu zitzaion sabaian.

sabai leiho, sabai-leiho Sabaian edo teilatuan irekitzen den leihoa. Ik. argi-zulo.

sabai zulo, sabai-zulo Sabaiko tranpa.

sabaiaurreko

adj./iz. Hizkl. Ahotsez mintzatuz, mihi punta edo gaina ahosabai gogorraren aurrealdera hurbilduz ebakitzen dena. Sudurkari sabaiaurrekoak. Sabaiaurrekoak eta horzkariak.

sabaikari

adj./iz. Hizkl. Ahotsez mintzatuz, mihia ahosabai gogorrera hurbilduz ebakitzen dena. Ik. busti2 2; palatal. Kontsonante sabaikariak. Sabaikarien idazkera euskaraz.

sabana

iz. Tropikoko eta Tropiko inguruko ordoki lehor eta zabala, belar handiak eta zuhaitz edo zuhaixka bakanak dituena. Iruditzen zitzaidan atsegin izango zuela Afrikako sabanan denboraldi bat egitea.

sabatiko

1 adj. Urteez mintzatuz, bereziki irakaskuntzan, atsedenerako edo ohiko eginkizunez bestelakoak egiteko hartzen dena. 1977an urte sabatikoa hartu zuen bere kontura ikertzeko.

2 adj. Urteez mintzatuz, juduek lurra atseden hartzen utzi behar zutena, sei urtean behin gertatzen zena.

sabel

1 iz. Sabelaldea janarien digestio lekutzat hartua, urdailaren eta hesteen egoitza. Ik. tripa. Sabel betea, janariz eta edariz gainez egina. Hau esan eta joan zen bere gaztarekin; belea gelditu zen sabel hutsarekin. Eta sabela berotzeko katilu bete ardo. Sabelak jaten ez badu, zangoak flakatuko dira. Sabela kurrinkaz ari zait. Sabeleko mina. Ardura gehiago ematen digu sabelak arimako gauzek baino. Ez du belarririk sabel goseak. Hiru egunez balearen sabelean egon zena. Gure sabelak, gure jabeak (esr. zah.).

2 iz. Emeengan, sabelaldea, haurrak edo umeak egiteko tokitzat hartua. Zure sabeleko fruitua. Zorionekoa zu sortu zinen sabela. Hemen gazteria amaren sabeletik dator ikasia.

3 iz. Giza enborraren aurrealdearen beheko zatia, bularretik beherakoa. Ik. tripa; abdomen. Eskua sabel gainean ipinirik. Sabelaren gainean herrestan. Sabela ireki zioten. Handia zuen sabela. || Abereengan, kideko zatia. Ardiak, muturra bat bestearen sabel azpira zeudela. Abere sabel-eroriak.

4 iz. Zerbaiten zati barne-hutsa edo hantua. Pegarraren sabela. Sabel handiko gitarra moduko bat. Itsasontzien sabela. Hormari sabela egin zaio (Ik. sabeldu).

5 iz. (Hedaduraz). Lurrak bere sabelean ezkutaturik dauzkan urre, zilar eta ondasun guztiak.

sabel poltsa, sabel-poltsa Martsupioa.

sabel sabai, sabel-sabai Diafragma.

sabelalde

iz. Abdomena.

sabelaldi

iz. Erditze berean munduratzen diren umeen edo haurren multzoa. Ik. umealdi. Bikiak eta sabelaldi batekoak ziren Jakob eta Esau. Bi txakur gazte, ama batenak eta sabelaldi batekoak.

sabelandi

adj. Sabela handia edo irtena duena. Ik. tripaundi. Gizon txiki, potxolo, sabelandi bat. Ibaian, ontzi zuri sabelandi bat, bi mastakoa.

sabeldarraio

1 iz. g.er. Sabelkoikeria.

2 adj. g.er. Sabelkoia.

sabeldarraiotasun

iz. g.er. Sabelkoikeria.

sabeldu, sabel/sabeldu, sabeltzen

da/du ad. Horma edo kidekoez mintzatuz, sabela egin. Ik. bulartu. Horma sabeldu da. Sabaia eroria, paretak sabelduak.

sabeleratu, sabelera, sabeleratzen

du ad. Sabelera eraman, jan. Gauza berorik egun osoetan sabeleratu ezinda.

sabeleri

iz. Ardien eta ahuntzen beherakoa.

sabelkeria

iz. Neurri gabe jaten duenaren bizioa. Ez bitez nagitu zuen bihotzak sabelkerian eta mozkorkerian.

Oharra: azken eguneraketa 2018-07-13

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper