Euskaltzaindiaren Hiztegia

Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

nimrudtar

1 adj. Nimrudekoa, Nimrudi dagokiona.

2 iz. Nimrudeko herritarra.

ninfa

1 iz. Maila apaleko jainkosa, iturri, ibai, baso edo mendietan bizi dena eta neska eder baten itxura duena. Ibaizabalgo ninfa euskaldun maiteak.

2 iz. Biol. Metamorfosi osoa duten intsektuetan, larba egoeraren ondorengo fasea.

ninfomana

adj./iz. Ninfomania duena. Ninfomana da, bazenekien? Inoiz ezagutu dudan ninfomanarik setatsuena.

ninfomania

iz. Emakumeetan, gehiegizko sexu desira patologikoa. Nire lagun feminista batek esandakoarekin gogoratu nintzen; alegia, ninfomania gizarte patriarkal honek emakumeei leporatutako gaitz sexual bat besterik ez dela.

nini

1 iz. Begiaren erdiko irekidura beltz biribila, irisaren erdian dagoena, argi izpiak begi barrura sartzen uzten duena. Ik. begi-nini; begiko nini; betsein. Ninia begian bezala zauzkat nire bihotzaren erdian. Txolarre beldurtien eran mugitzen ditu niniak.

2 iz. Haur. Haurra, haur txikia. Bularreko ninia.

3 iz. Panpina.

ninika

1 iz. Landarearen begia. Ik. begi 8; pipil; pinporta. Kimu bakoitza dagoela ninikaz betea. Landareen ninikak ernetzen hasi dira, udaberria hurbil da.

2 iz. Begi ninia.

ninikatu, ninika/ninikatu, ninikatzen

da ad. Landare batek ninikak atera. Ik. pipildu. Adarra ninikatzen denean eta hostatzen. Pikondoak beste zuhaitzak baino lehenago ninikatzen dira.

ninivetar

1 adj. Ninivekoa, Niniveri dagokiona.

2 iz. Niniveko herritarra.

ninja

iz. Erdi Aroko japoniar gerraria, espioitzako borroka-artean trebea zena. Samuraiek kode zorrotzak zituzten; ninjek, berriz, euren kodea izan arren, egoerara egokitzea zuten ezaugarri: irautea.

niobio

iz. Kim. Metal gris harikorra, aleazioetan erabiltzen dena (Nb; zenbaki atomikoa, 41). Niobioak talde berean dagoen tantaloaren antzeko ezaugarri kimikoak ditu.

nipondar

adj./iz. Japoniarra.

nippurtar

1 adj. Nippurkoa, Nippurri dagokiona.

2 iz. Nippurko herritarra.

nireganatu, niregana/nireganatu, nireganatzen

da/du ad. Niregana etorri edo ekarri; nire egin, nire bihurtu. Mutil hori nireganatu arte, ez naiz geldituko. Norbaiten ezinikusia nireganatzeko ikara.

nirekoi

adj. Singularreko lehen pertsonan mintzatzen denak bere nahi edo interesari soilik begiraturik jokatzen duela adierazteko erabiltzen duen hitza. Ik. berekoi; geurekoi; zeurekoi. Zipotza izan ni eta nirekoia, inoren arrazoietara etortzeko! Zein nirekoia izan naizen!

nirekoikeria

iz. nirekoi izenondoari dagokion nolakotasuna; nolakotasun hori adierazten duen egintza. Errukia garaituz, betor nirekoikeria.

nirekoitasun

iz. Singularreko lehen pertsonan mintzatzen denaren berekoikeria.

niretar

iz. Nire familiakoa, artekoa, aldekoa edo alderdikoa den pertsona; nirekin bat datorren pertsona, nire iritziak dituena. Nire eta niretarren onerako. Beso bat emanen nukeen opari, niretarrak non ziren jakiteagatik.

niretu, nire/niretu, niretzen

du ad. Nire egin, nire bihurtu. Niretu ditut bestek egin dituen bekatu guztiak. Atsekabeak niretzen ditut, niretzen apaiz jantzia; nire baitarik ohiltzen ditut, lurreko xede guztiak.

nirvana

1 iz. Budismoan, erabateko zoriontasuna, mundu honetako oinaze eta desira guztien desagertzean eta gizabanakoa jainkozko izatearekin batzean datzana. Monje izatean, bizitza-heriotza ziklo amaigabetik askatu eta nirvanara iristeko gertuago egongo dira.

2 iz. Erabateko zoriontasuna. Hasiera-hasieran, ez gazi eta ez gozo, nirvana egoera moduko batean nengoen.

nitasun

iz. Ni izateko nolakotasuna. Ik. banakotasun; nortasun. Zeren, ni ni banaiz, nitasun bat dudalako da, eta ni nor banaiz, nortasun bat dudalako.

nitrato

iz. Kim. Azido nitrikoaren gatza. Potasio nitratoa ongarritzat erabiltzen da nekazaritzan. Zilar nitratozko soluzio baten tantatxo batekin ukitu nuen.

nitriko

adj. Kim. Nitrogenoa 5 balentziarekin daukana. Azido nitrikoa (NHO3): likido koloregabe erregarria eta oxidatzailea, besteak beste, ongarriak eta lehergaiak egiteko erabiltzen dena.

nitrito

iz. Kim. Azido nitrosoaren gatza. Nitratoen arazo larriena nitrito (beraz, gizakiarentzat toxiko) bihurtu ahal izatea da.

nitro

iz. Potasio nitrato naturala. Nitro gatza.

nitrogenatu

adj. Kim. Nitrogenoduna. Base nitrogenatuak.

nitrogeno

iz. Gas koloregabea eta usaingabea, arnasa hartzeko edo bertan errekuntzak egiteko balio ez duena eta atmosferaren lau bostenak osatzen dituena (N; zenbaki atomikoa, 7). Lurreko nitrogeno horrek handitasuna dakarkio sagarrondoari.

nitrogenodun

adj. Nitrogenoa duena. Ik. nitrogenatu. Ongarri nitrogenodunak.

nitroglizerina

iz. Kim. Glizerinaren nitrato hirukoitza C3H5(NO3)3, isurkari horixka, astuna, likatsua, dinamitaren osagai nagusia, kolpe baten eraginez bortizki eztanda egiten duena.

nitroso

adj. Kim. Nitrogenoa 3 balentziarekin daukana. Ibilgailuek isurtzen duten oxido nitrosoa. Azido nitrosoa.

nitruro

iz. Kim. Nitrogenoaren eta metal baten arteko konbinazioa. ETSF zentroak lehen aldiz ikertu ditu boro nitruroak eskala nanometrikoan dituen propietate guztiak.

nitxo

iz. Horma batean eginiko kokagune edo barrunbea, bereziki hilerrietan, hilobi gisa erabiltzen dena. Ez da gauza bera gorpua hobi batean lurperatzea edo nitxo batean sartzea. Ez da beharrezkoa kontagailua armairu edo nitxo batean sartuta egotea.

merkatuko nitxo Ekon. Merkatu nitxoa. Ezin dugu gure ekoizpena merkatuko nitxo edota ekoizpen mota bakarrera mugatu.

merkatu nitxo, merkatu-nitxo Ekon. Merkatu segmentua, merkatuko eskaintza orokorrak asetzen ez dituen antzeko premia eta nahiak dituzten kontsumitzaileek osatua dena. Itsas Foroaren iritziz, batez ere hiru merkatu nitxotan oinarritu behar dute sektoreko euskal enpresek.

nizear

1 adj. Nizeakoa, Nizeari dagokiona.

2 iz. Nizeako herritarra.

nm

nanometro-ren nazioarteko sinboloa.

no1

Emakumeekin jardutean erabiltzen den lagunarteko bokatiboa. Ik. to1. No, Maria, ez otoi kexa! Haurrek aitari esatea to, amari no, jotzea bezalatsu.

no2

Emakume bati zerbait ematen zaiola adierazten duen hitza. Ik. tori. No ogi puska bat.

noaindar

1 adj. Noaingoa, Noaini dagokiona.

2 iz. Noaingo herritarra.

noba

iz. Astron. Barruko leherketa baten ondorioz, aldi batez, ohikoa baino distira handiagoa egiten duen izarra. Eguzkiak eztanda egin lezake bihar bertan noba bihurtuz.

nobedade

1 iz. Heg. Herr. Berritasuna, gertatu berri den gauza.

2 iz. (nobedadea egin zaio, nobedadea izan du bezalako perpausetan, 'aldaketaren bat eragin'; 'alditxartu, zorabiatu' adierekin). Heg. Herr. Ik. nahigabea egin 3; nahigabea eman 2. Nobedadea egin zaio elizan.

nobela

iz. Eleberria. Nobela garbia eta bete-betea, eta gure egunetako gizaki hautsiaren errai ezkutuenak egundaino ez bezala argitara ekartzen dituena.

nobela beltz XX. mendearen hasieran sorturiko polizia-eleberri mota, errealismoa eta idazkera zuzena ezaugarri dituena eta gaizkile elkarteei eta gizarte- eta politika-ustelkeriari buruzko gaiak erabiltzen dituena. Ik. eleberri beltz. Italian giallo 'horia' deitzen diote nobela beltzari. Nobela beltzaren egile handienetakoa izan zen Raymond Chandler.

nobelagile

iz. Eleberrigilea. Zerk egiten du nobelagilea nobelagile gailen?

nobelagintza

1 iz. Eleberrigintza (idazteko ekintza edo literatura mota). Kazetaritzatik nobelagintzara doan tartea iragan berri duzu.

2 iz. Eleberrigintza (eleberrien multzoa). Gaizkiaren eta azpijokoaren gaia ere maiz agertzen da XVIII. mendeko nobelagintzan.

nobelatu, nobela/nobelatu, nobelatzen

1 du ad. Heg. Eleberri gisa kontatu. Artista, idazle edo politikarien bizitzak nobelatu zituen.

2 (Era burutua izenondo gisa). Biografia nobelatuak eta eleberriak gustatzen zaizkit. Kronika nobelatuak.

nobelio

iz. Kim. Aktinidoen saileko elementu kimiko erradioaktiboa, sintesi bidez lortzen dena (No; zenbaki atomikoa, 102).

nobillada

iz. Zekorketa.

nobizia

iz. Mojagaia.

nobizio

iz. Lehen botoak egin aurretik prestakuntza aldian dagoen fraidegaia.

nobiziotegi

iz. Nobizioen etxea.

nobiziotza

iz. Nobizio denbora.

noble

1 adj./iz. Aitoren semea edo alaba dena. Aberats edo pobre, noble edo bilau, nagusi edo mutil. Ibili zen emazte eder, noble, aberats batekin galdua.

2 adj. Gauzez mintzatuz, bikaina, etorki bikainekoa. Hiri noblea. Euskara noblea dela. Familia noble eta aberats batean sortua.

3 adj. Kim. Gasez mintzatuz, erreakzionatzen ez duena. Ik. geldo 3.

nobletasun

iz. Noblea denaren nolakotasuna. Odoleko nobletasuna arbuiatuz, espiritukoa aukeratu zuen.

noblezia

1 iz. Nobletasuna. Parisen bizitzea noblezia titulu bat izatea bezalatsu zen. Nola baita bertutea nobleziarik handiena.

2 iz. Nobleak, nobleen multzoa. Nobleziako kideak dira, ez denak, ordea, maila bereko nobleak.

nodo

1 iz. Astron. Erreferentzia-plano batek, sarritan ekliptikaren planoak, espazioko gorputz baten orbita ebakitzen duen bi puntuetako bakoitza.

2 iz. Fis. Uhin geldikorren sistema batean, bibrazioaren magnitude bereizgarrietako batek anplitude nulua duen puntua.

nodulu

iz. Anat. Zelula-metaketa gogorra, bereziki tamaina txikikoa. Nodulu linfatikoak ehunezko koskor batzuk dira, gorputzaren leku askotan daudenak. Larruazalaren azpialdean zuntz noduluak eratzen dira.

noel

iz. Ipar. edo Jas. Gabon kanta. Euskal noelen lilia.

noharroin

adj./iz. Zah. g.er. Behartsua, erromesa.

noiz

1 adb. (Galdetzailea). Zer unetan, zer denboratan? Noiz gertatu zen hori? Noiz etorriko da? Baina, noiz artean iraungo du oraingo joerak? (Ik. noizdaino) Noiz arte behar dut neuretzat atxiki? Oraingo goibelaldi hau, noiz artekoa ote?

2 adb. (Zehar-galderetan). Ez dakigu noiz arte gauden hemen. Lana noiz bukatuko zain. Jainkoak daki noiz!

noiz baino noiz (Zehar-galderetan, dagokion aditza geroaldian, adierazten dena edozein unetan gerta daitekeela aditzera emanez). Noiz. Aita hau beldurrez zebilen, noiz baino noiz azpian hartu eta lehertuko ote zuen bere seme horrek. Hasi ziren bidean behera, hitzik egiteko ahalmenik gabe eta noiz baino noiz negarrak irtengo.

noizdanik adb. (Galdetzailea). Noiztik? Noizdanik duzu gogoeta gaiztoei leku emateko ohitura? || Nondik eta noizdanik datorren jakiteko.

noizdanik(ak)o adj. Nik ezin erran dezaket noizdanikakoa den horien makurra.

noizean behin adb. Batzuetan, gutxitan, bataren eta bestearen artean tarte handia gertatzen dela. Ik. noizbehinka; aldian behin; aldian-aldian; aldika; aldiz-aldiz; aldizka 2; bakanka; inoiz edo behin; inoizka; lantzean behin; lantzean-lantzean; noizean behinka; noizean noiz; noiz edo behin; noizetik noizera; noizik behin; noizik behinean; noizik behinka; noizik eta behin; noizik noizera; tarteka; tarteka-marteka; unean-unean. Noizean behin etortzen da. Ez da hori, beharbada, eguneroko eginbeharra; bai, ordea, noizean behin —eta zenbat ere maizago hobe— egitekoa.

noizean behingo adj. Noizean behingo bilerak.

noizean behinka adb. Noizean behin.

noizean noiz adb. Noizean behin.

noiz edo behin adb. Inoiz edo behin. Elizara joaten dira noiz edo behin.

noiz edo noiz adb. Noizbait, inoiz. Zin egin zuen noiz edo noiz mendekatuko zela. Hori izan da Europaren espiritua, noiz edo noiz bide horretatik baztertu bada ere.

noiz ere (Denborazko perpaus txertatu baten hasieran, aditzak bait- hartzen duela). Ik. noiz eta. Noiz ere uste baituzu urrun naizela zureganik, orduan zure hurbilean naiz. Goizik jarria nintzen supazter txokoan, nire gorputz guztia gozoki beroan, noiz ere entzun baitut tok-tok-tok leihoan.

noiz eta (Denborazko perpaus txertatu baten hasieran, aditzak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Noiz ere. Noiz eta heldu baitziren hiriaren erdira, erregeak golkotik sartzen dio ganibeta erreginari. Eta, noiz eta gutxiena uste duen hiltzea, aurkitzen da berehala hil behar duelako berriarekin.

noiz eta ere (Denborazko perpaus txertatu baten hasieran, aditzak bait- hartzen duela). Noiz ere. Noiz eta ere fruta egosi baita, atera ezazu kazolatik. Ez genuen oraino oren erdi baten bidea eginik, noiz eta ere ikusi baikenuen etxe bat sutan.

noizetik noizera adb. Noizean behin. Noizetik noizera gizonari so egiten zion.

noizez gero Noiztik. Noizez gero zaitugu zu mediku?

noizik behin adb. Noizean behin. Noizik behin sentitzen duzun samurtasun ezti hori.

noizik behinean adb. Noizean behin.

noizik behingo adj. Eguneroko ogia eta noizik behingo ardo zurruta.

noizik behinka adb. Noizean behin.

noizik eta behin adb. Gip. Noizean behin. Ik. noizbehinka. Noizik eta behin, nire aurrean agertzen da bat-batean. Joan egiten zen argia noizik eta behin.

noizik noizera adb. Noizean behin.

noiz... noiz... Batzuetan... beste batzuetan... Hor ari zaizkigu "gure" erdal egunkariak, noiz alboka, noiz txirula, noiz adarra joz.

noiz nola Batzuetan bai, beste batzuetan ez, unearen arabera. Langilea da?, noiz nola. On edo gaizto, omen dugu hori euskaldunek; egia?, noiz nola.

noizaldi

iz. Jas. Unea; denbora. Zu, noizaldi guztien betiko Egile hori, noizaldi oro baino lehen zara. Hiru dira noizaldiak: lehena, oraina eta geroa.

noizbait

1 adb. Egunen batean, aldiren batean, uneren batean. (Ezezkoak ez diren esaldietan erabiltzen da). Ik. inoiz; noiz edo noiz. Etorriko zaizu noizbait pozaldia ere. Ea inor noizbait saiatzen den horrelakoak itzultzen. Noizbait behar eta, heldu ziren Erromara. Noizbait etxean norbaitek egin badit beltzuri.

2 adb. Lehenago, aspaldi. Saulek, noizbait bere morroi izan bazuen ere, ez zuen ezagutu. Esaera hori ederki hedatua zegoen noizbait, eta, agian, ez da oraindik arras galdua.

3 adb. Azkenean. Noizbait bete zen nire guraria.

noizbaiteko adj. Antzinakoa, aspaldikoa. Noizbaiteko errege batzuen irudiak.

noizbaiteko batean adb. Adkor. Azkenean. Ik. halako batean. Iritsi zen noizbaiteko batean!

noizbait ere adb. Noizbait, azkenean. Ik. halako batean. Eramankizun guztiak arintzen zizkien noizbait ere atseginetako lur gozo hartan sartuko zirelako pozak. Noizbait ere etorriko da azkeneko ordua.

noizbehinka

adb. Noizean behin. Hizketaldi luzeak izaten ditugu noizbehinka.

noizbehinkako adj. Noizean behingoa. Goi mailako titulua neure kontura ari nintzen prestatzen, Adelaren noizbehinkako laguntzarekin. Noizbehinkako harremanak bakarrik izan zituen.

noizdaino

adb. (Galdetzailea). Noiz arte? Noizdaino iraun lezake munduko zorionak?

noizgura

adb. Bizk. Noiznahi. Dirua noizgura eta zenbat-gura ateratzeko eskubidearekin.

noizko

1 adb. (Galdetzailea). Zer denboratarako, zer unetarako? Noizko bukatuko duzue lana? Noizko itzuliko ote zaigu mutil hori? Noizko, orduan, konfetiak?

2 adj. Zer denboratakoa? Etxe horiek noizkoak dira? Noizko ogia da hau? || Jainkoak daki noizkoa den.

noizkotasun

iz. Zerbait edo norbait noizkoa den. Ik. nongotasun. Pastoralaren jatorriari eta noizkotasunari buruzko ikerketak.

noiznahi

adb. Nahi den aldian, edozein alditan. Ik. edonoiz. Noiznahi etortzen zitzaion errege ikustera. Negu beltzean noiznahi bazen han zortzi eguneko elurra. Argi ez dagoena non-nahi eta noiznahi garbitzen saiatuko naiz.

noiznahi den Noiznahi. Nik dakidana da, noiznahi den hil naitekeela.

noiznahiko adj. Hona orduko eta noiznahiko soziologia aztertzeko bide berria. Bere obra dugu, asmoz eta neurriz, euskal idazle batek, noiznahikoa den, sortu duen larriena.

noiznahikotasun

iz. Zerbait edo norbait noiznahikoa izatea. Bestelakoa agertu da gure artean Orixe, aspaldikoa eta noiznahikoa, eta noiznahikotasun horri eskerrak eskaini digu inoiz euskaldun batek euskaraz eman duen betiko Euskal Herriaren irudirik beteena.

noiznolako

adj. Aldiaren araberakoa, unearen araberakoa. Iritziak noiznolakoak izaten baitira.

noiztenka

adb. Ipar. Noizbehinka. Behar dela jakin, noiztenka bederen, bipilki mintzatzen.

noiztik

adb. (Galdetzailea). Noiz ezkero? Noiztik ezagutzen duzu? Noiztik zara alarguna? Noiztik da bekatu aberatsa izatea? || Ez dakitela noiztik duen euskarak hastapena.

noiztik(ak)o adj. Noiztikoak dira kanta polit honen hitzak? || Ez dakit noiztikakoa den.

noiztsu

adb. (Galdetzailea). Gutxi gorabehera noiz? Nahi genuke erran, noiztsu eta nolatsu fededun bilakatu ziren.

noka

adb. Emakume bati hika. Ik. toka1. Noka hitz egin. Gizon xehea, toka eta noka gogotik mintzo zena, haurdanik ezagutu jendearekin.

noketa

iz. Emakumearekiko hitanoa. Emakumezkoei zuzendutako hitanoa, noketa, askoz gutxiago erabiltzen da toketa baino.

noku

iz. BNaf. eta Zub. Akatsa. Ik. narrio. Gorputzeko nokua. Aitak eta amak maitatu euskara noku gabe heldu da gure artera.

nola

1 adb. (Galdetzailea). Zer modutan, zer eratan? Ik. zelan. Nola adieraz daitezke gauzak hitzik gabe? Nola bereizi, beraz, musikan, gurea dena eta ez dena?

2 adb. (Zehar-galderetan). Aurreko kapituluan ikusi dugu noiz eta nola izan zen eraitsia Bastilla. Gero, nola ez dakigula, pinu-zale bihurtu zaizkigu orduko haritz-zaleak. Hor gabiltza, batetik eta bestetik, nork geure opilari ikatza nola hurbilduko. Jainkoak daki nola! Nik behintzat gogoan daukat nola izan ginen han eta zertan gelditu ginen.

3 adb. (Erlatibozko esaldiak eratuz). Horiek txirotasun negargarrienean aurkitzen ziren, non eta nola irabazi izan gabe.

4 adb. Zer dela eta? Nola aukeratu zenuen gaitzat Lizardiren poema hori? Nola arbuia dezake Euskaltzaindiak euskaldunena den gauzarik?

5 adb. (Harridura-edo adieraziz). Nola pentsa dezakezu zutaz ahaztu naizenik?

6 junt. (Berdintasuna adieraziz). Biak berdin, hain ongi bata nola bertzea.

7 (Kausazko perpaus txertatu baten hasieran, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Zeren nola ordu arte beti artzain ibili baitzen, ez baitzen oraino armetan usatua. Nola oinak zituen txit arinak, ihes egin zion erraz. Nola han bainaiz sortua, han dut utziko mundua, galtzen ez badut zentzua.

8 (Azalpenezko perpaus txertatu baten hasieran, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Kontzientzia bere bidean dagoenean, nola baitago bekaturik ez duenean, orduan da aise eta bere gogara.

9 (Berdintasunezko erkaketa adierazteko). Ik. bezala. Gizon zuzena loratzen da nola palmondoa.

nola edo hala Moduren batean, eraren batean. Ik. nolabait. Has nadin, beraz, nire esatekoak esaten, nola edo hala.

nola ...ere (Aditzaren era burutuarekin, iruzkin gisa). Beste alde batetik, ordea, hizkuntzak markatzen gaitu, nola markatu ere! Gipuzkoa-Nafarroetako aditza oraindik orain neurtua eta pisatua izan da —nola neurtua eta pisatua ere!— eta huts aurkitu dute.

nola eta ez ...-(e)n Non eta ez ...-(e)n, ez ba-... Etorriko gara, nola eta ez duen sekulako euri-jasa egiten.

nola ez Bai noski, bai horixe, jakina. Eskolagabeen artean, nola ez, Xenpelar ageri da nagusi. Eramango haut, nola ez bada!

nola... hala... 1 Berdintasunezko konparazioa adierazteko egitura. Ik. hala... nola... Nola bizi, hala hil. Gurasoekin zu nola, zure umeak zurekin hala. Nola soinu, hala dantza. Zeren, nola besoa bere tokitik ilkitzen denean, ezin sosega baitaiteke bere lekura bihurtu arte, hala bekatuan dagoena ere ezin sosega daiteke.

2 Bai... bai... Ik. hala... nola... Nola zeruan hala lurrean: zeruan bezala lurrean ere.

nola hala Nola edo hala.

nolabait

1 adb. Moduren batean, eraren batean. (Ezezkoak ez diren esaldietan erabiltzen da). Ik. inola. Etxeak hartu dituen kalteak nolabait konpontzeko. 1929an euskaltzaletu nintzen, nolabait esan, inork eragin gabe eta neuk ere nola ez dakidala. Zure neke hori nolabait goza ahal baneza.

2 adb. (Leungarri gisa). Ez oso ongi. Ik. hala-hola. Orain liburua egina dago, baina gaiarekin ere nolabait ibili naiz.

nolabait ere Nolabait. Hala ere, hemen gutxi batzuek, nolabait ere, eutsi diote tradizio horri. Bere burua nolabait ere gordetzeko.

nolabaiteko

1 adj. Moduren batekoa, eraren batekoa. Zenbaitek noraezean gorde nahi genukeen nolabaiteko oreka irristakorra. Aldi joanen nolabaiteko berpizte horrek.

2 adj. Ez onegia, ez oso fidagarria. Ik. hala-holako. Jarlekuak txarrak ziren, oheak gogorrak, janariak nolabaitekoak. Nolabaiteko bizimodu nabarmena daramaten arlote alprojak. Ez ahatz mutil askok jai ilunabarrean nolabaiteko neskak nahi dituztela beren grinak asetzeko.

nola-halako

adj. Badaezpadakoa, erdipurdikoa. Ik. hala-holako. Aitorle lasai, munduzale eta nola-halakoa. Nola-halako lagun narrasak.

nolakatu, nolaka, nolakatzen

da/du ad. Ipar. Nolako bihurtu. Begira zure gorputza lurpean eta nolakatua gelditzen den. Harrigarri da irakurtze tzarrek nolakatzen duten jende batzuen burua.

nolako

1 adj. (Galdetzailea). Zer eratakoa, zer modutakoa? Ik. zelako. Nola pizten dira hilak, eta nolako gorputzetan etorriko dira? Haren mintzoa nolakoa zen? Nolakoak nahi zenituzkete?

2 adj. (Zehar-galderetan). Dakienak daki nolako giro negargarria genuen nagusi. Euskal izenak berak nolakoak diren erabaki behar genuke aurrenik.

3 adj. (Harridura adieraziz). Gaztelaniaz ari zen, eta nolako gaztelaniaz! Azala aldaturik ageri da, gainera, eta nolako azalarekin!

nolako... halako... Gizona beti gizon delarik, aldiak nolako, gizakiak halako ageri baitira. || Esr. zah.: Nolako egurra, halako sua. Pika nolako, umea halako.

nolakotasun

iz. Zerbait edo norbait den bezalakoa izatea dakarren ezaugarri multzoa. Nolakotasuna edo modua adierazten duten hitzak. Landareen eta animalien oinarrizko nolakotasuna, hazteko eta ugaltzeko ahalmenean datzana.

nolakotsu

adj. (Galdetzailea). Gutxi gorabehera nolakoa? Hona, nolakotsua izan zen gure solasa.

nolanahi

adb. Edozein eratan, edozein modutan. Bere hizkera arrunta, nolanahi josia, ez da beharbada dirudien bezain erraz jaioa. Ez dituzte erabakiak nolanahi hartuko. Itzuli ere ez zuen nolanahi egin, arreta handiz eta jakite ugariz baizik. Ez nolanahi, gogoeta jaso eta hitz ederren bidez baizik.

nolanahi dela Heg. Nolanahi ere. Nolanahi dela, arkitektoren baten lantegian sartu beharko dut.

nolanahi dela ere Heg. Nolanahi ere. Hartzekoak, nolanahi dela ere, har itzazu. Lurrak biraka jarraituko du ni ez banago ere, eta, nolanahi dela ere, nik ezin dut oztoporik jarri gertatzen ari direnak gerta ez daitezen.

nolanahi den Ipar. Nolanahi ere. Baina, nolanahi den, hondoa jo behar du lehendabizi. Nolanahi den, atsegin biziz entzuten zuen.

nolanahi ere Aurreko esaldian adierazten dena gorabehera, hura osatuz esaten denari laguntzen dion esapidea. Badirudi euskara idatziaren beharretarako egokiagoak direla erdialdeko euskalkiak; nolanahi ere, amore eman beharrean aurkituko gara guztiok, horretara heldu nahi badugu. Zuzen nengoen ala ez, bestek esan beza; argi eta garbi dago, nolanahi ere, ez ginela hura eta ni iritzi batekoak.

nolanahika

adb. Ipar. eta Naf. Nolanahi. Ez da, ordea, nolanahika egiteko lan bat.

nolanahiko

1 adj. Edozein motatakoa. Lurrak nolanahiko loreak ernarazten ditu ibaiertzetan. Gisa horretan hartzen badituzu gertatzen zaizkizun nahigabeak, nolanahikoak izan daitezen, miletan arinago kausituko dituzu.

2 adj. Oso ona edo oso fidagarria ez dena, erdipurdikoa. (Batez ere, ezezko esaldietan erabiltzen da). Ik. hala-holako. Lapurra bazen ere, ez zen nolanahiko litxarrero kaskarra, lapur handia baizik. Jesuitek ez dute nolanahiko gizakumerik onartzen. Bai, etsaia, eta ez nolanahikoa.

nolatan

adb. (Galdetzailea). Nola? (Harridura adieraziz, edo galdera erretorikoetan erabiltzen da). Zer ari zara?, nolatan egiten diezu galde hori zeure etsaiei? Hau da zuen seme zuek itsu jaio zela diozuena?, nolatan, bada, orain dakusa? Hainbat nago penatan, nik ez dakit nolatan.

nolatsu

adb. (Galdetzailea). Nola gutxi gorabehera? Hona nolatsu moldatu duten guztia.

nolaz

adb. Nola.

nolazpait

adb. Nolabait.

nolerebait

adb. Nolabait ere.

nomada

adj./iz. Gizataldeez mintzatuz, bizileku finkorik ez duena, alde batetik bestera dabilena. Libiako artzain nomadak. Basamortuko nomadak.

nomadismo

iz. Nomaden bizimodua. Nomadismoari agur esan eta gizakiek bizimodu egonkorragoa hautatu zuten.

nomenklatura

1 iz. Jakintza batean erabiltzen diren hitzen multzoa. Landareen nomenklatura.

2 iz. Sobietar Batasunean, elite politikoko taldea, boterea bere esku zuena eta erabakiak erakundeen kontrolik gabe hartzen zituena. Horietako asko funtzionario ohiak edo nomenklaturari lotutakoak ziren.

nomina

1 iz. Heg. Lansaria, soldata. 1.800 euroko nomina dut nik.

2 iz. Heg. Soldataren agiria. Langile bakoitzaren nominan agertzen da sindikatura afiliatua dagoen ala ez.

3 iz. Heg. Enpresa bateko soldatadunen zerrenda. Hogeita bost urte horietan nominan egon gara.

nominal

1 adj. Izenarena, izenari dagokiona.

2 adj. Izenez baino ez dena. Badirudi Europar Batasunarekin parekatzen ari garela, baina parekatze hori nominala da, egiazkoa baino gehiago.

3 adj. Izena aipatuz egiten dena. Bozketa nominala eta itxia izango da, hots, legebiltzarkide bakoitzak izen bat aukeratuko du eta paper batean idatziko du.

4 adj. Ekon. Balioez eta kidekoez mintzatuz, ofiziala, idatzia dagoena eta nahitaez benetakoarekin edo merkatukoarekin bat ez datorrena. 3.000 euroko balio nominala izango dute zor agiriek. Hileroko kuotak 565,77 eurokoak izango dira, interes nominala % 3,25ekoa bada.

5 adj. Ekon. Akzioen balioaz mintzatuz, jaulkitzerakoan duena. Akzioko balio nominala 60 eurokoa da.

nominalismo

iz. Fil. Ideia unibertsalak objektiboki existitzen ez direla eta izenak baino ez direla dioen doktrina filosofikoa.

nominalizatu, nominaliza, nominalizatzen

du ad. Hizkl. Perpauseko elementu bat izen edo izen sintagma bihurtu.

nominalizazio

iz. Hizkl. Nominalizatzea. Ez itzazu erdarazko nominalizazioak zozoki imita euskaraz.

nominatibo

adj./iz. Hizkl. Akusatiboa duten hizkuntzetako kasuez mintzatuz, subjektuari dagokiona. Euskaraz ez dago nominatiborik.

non

1 adb. (Galdetzailea). Zer tokitan? Non nago? Maitea, non zara? Non utzi duzu liburua? Hutsik gabeko euskara non aurkitu? Eta alabak, non?

2 adb. (Zehar-galderetan). Ez nekien, gaixo honek, non sartzen nintzen. Liburuak ez baitzioen ez non eta ez noiz atera zuten. Ez lukete jakingo hori non bilatu. Jainkoak daki non! Piarresek ez dio bakerik ematen non zer gaitz duen aitorrarazi arte.

3 adb. (Erlatibozko esaldiak eratuz). Orain datozen gazteek badute non ikasi. Badute hemen ere gure begi-bihotzek non ase eta non goza. Non erosia badago.

4 (hona, horra edo hara-ren ondo-ondotik). Hona non datorkigun bestea. Horra non aurkitu ginen bi hitz berriren jabe, baten ordez.

5 (Perpaus erlatibo baten hasieran, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Ik. non... han... non ere. Eta arrotz egin zen Madiango lurrean, non sortu baitzituen bi seme. Alkate izan zen Donostiako hirian, non hil baitzen mila zazpiehun eta bigarren urtean. Eta zen anitz lanpa ganberan, non bilduak baikinen.

halako eran (gisaz, maneraz...)... non... (Ondoriozko perpaus baten hasieran, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Halako eran itsutu zen, non haien idoloak gurtu baitzituen. Bizi zaitez halako maneraz, non herioak ez baitzaitu sekula ustekaberik atzemanen.

hala... non... (Ondoriozko perpaus baten hasieran, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Halako eran... non... Heldu zen bururaino, baina hala ahuldua, non ez baitzitekeen egon ez zutik ez jarririk. Guk ere haren izena hala aipatu behar dugu, non irudi ere ez dakion inori ezen gutxiesten dugula.

non edo han adb. Non edo non. Ahalegin guztia egingo dute, saritzen diren idazkiak non edo han argitaratzeko.

non edo non adb. Nonbait. Non edo non aurkituko zuela.

non ere 1 (Perpaus erlatibo baten hasieran, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Ik. non 5. Erromara jo zuen, non ere sasoi hartan aurkitzen baitzen Hugolino.

2 (Perpaus txertatu baten hasieran, dagokion aditzak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Non ere baitzaude, kanpoko zara eta arrotz: zauden tokian zaudela, kanpoko zara eta arrotz.

non (eta) ez ...-(e)n Ez ba-... Ik. nola eta ez ...-(e)n. Etorriko gara, non eta ez duen sekulako euri-jasa egiten. Ez dezakete gazte gehienek ongian iraun, non ez diren sakramentuetara maiz hurbiltzen.

non... han... (Erlatibozko esaldiak eratuz, aditz jokatuak bait- edo -(e)n menderagailua hartzen duela). Non den nire gogoa, han da neure zangoa. Ezen non baita zuen ondasuna, han izanen da zuen bihotza ere. Otsoa, non aipa han gerta (esr. zah.).

nonahi

Ik. non-nahi.

nonbait

1 adb. Tokiren batean. (Ezezkoak ez diren esaldietan erabiltzen da). Ik. inon; non edo han. Bi ohar horiek, nonbait sartu behar eta, hementxe sartu ditugu. Beste nonbait esan dudanez. Nonbait ere zerbait bilatuko ahal dugu! || Tiroak hartu balu nonbait barnagotik, egun ez zen entzunen kantuz Xalbadorrik.

2 adb. Dirudienez, antza denez. Lan hau, nonbait, geroko utzi zuen. Eta, azkenean, inor baino berritsuago azaldu zaigu; zaharra hiztuna izaki nonbait. Ez zaio nonbait iruditzen legeak ongi jarriak daudenik. Arbolara ezin igo nonbait, txikia baitzen.

3 adb. Hainbestean, ez gaizki eta ez ongi. Boliviako gain hartaraino, zer nekea!, hara ezkero, nonbait hor.

nonbaiteko adj. Tokiren batekoa. Nonbaiteko gaztelu batean.

nonbaiten adb. Nonbait.

nonbaitera adb. Norabait.

nonbaitetik Tokiren batetik. Nonbaitetik hasi behar eta, neure buruagandik hasi naiz. Nafarroa aldeko nonbaitetik etorriak.

nonbait han Ia; gutxi gorabehera. Ik. hor nonbait 2. Txoko guztiak ikertu ditugu, haiek nonbait han sosegatzeko. Gazte luze bat, hamabost urteren ingurua nonbait han zukeena. Badira nonbait han ehun.

nonbait hor 1 Gutxi gorabehera. Ik. hor nonbait 2. Ordu erdiz, nonbait hor, egon nintzen neure buruaren jabe.

2 Beharbada kasu horretan. Bi arima banitu, nonbait hor, baten sakrifizioa egin nezakeen, hari atsegin egiteko.

nonbaitik Ipar. Nonbaitetik.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper