Euskaltzaindiaren Hiztegia

Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

lotsagorritu, lotsagorri, lotsagorritzen

da/du ad. Lotsatu. Ekintza laidogarri horrek lotsagorritu zuen.

lotsaizun

1 iz. Jas. Laido apalgarria. Ik. ahalkeizun. Bere arrebari egindako bidegabekeria eta lotsaizuna.

2 iz. Lotsatzeko arrazoia, lotsabidea. Ez dago hor lotsaizunik. Inoren aurrean eta inongo lekutan lotsaizunik gabe harro ager daitekeen liburua argitaratu du.

lotsakor

1 adj. Lotsatia. Baroja gizon herabea zen, lotsakorra. Neskatoaganako lotsakor bihurtu zen Jose.

2 adj. Ipar. Beldurtia. Ihesi joan zen, lotsakorra baitzen.

lotsaldi

iz. Lotsatzea; norbaitek lotsa sentitzen duen aldia. Iduri luke, Jesusek hor ematen dion lotsaldi hori ez zuela merezi gizonak. Zenbat lotsaldi gogor pasarazi zizkion mutil horrek!

lotsarazi, lotsaraz, lotsarazten

1 du ad. Norbaiti lotsa sentiarazi. Hitzez edo egitez inor lotsarazi duzun. Ez gaitzazula lotsaraz kanpotarren aurrean. Nire jatorri apalak lotsarazten du.

2 du ad. Ipar. Beldurrarazi. Ez du ekaitzak lotsarazten.

lotsari

1 iz. Batez ere Bizk. Lotsa; desohorea. Zer lotsari gogorra, guztien aurrean biluzi zintuztenean! Lotsaria eman, igaro. Hordikeria da gizatasunaren lotsaria. Nahastatu direla lotsarizko bizio eta bekatu guztietan.

2 iz. pl. Batez ere Bizk. Giza ernalkinen ageriko zatia. Ikusi zuen bere aitaren lotsariak agerian zeudela.

lotsarren

adb. Batez ere Bizk. Lotsaz, lotsaren lotsaz. Pernandok berak ere ez zukeen lotsarren horrelako egiarik esango.

lotsati

adj. Erraz lotsatzen dena, zenbait pertsonaren aurrean lotsatzeko joera duena. Ik. lotsakor. Lotsatia eta beldurtia da. Mañasi lotsatia zen mutilen aurrean. Lotsati samarra. || Hitz lotsati batzuk esan zizkion mutilak neskatxari.

lotsatu, lotsa/lotsatu, lotsatzen

1 da/du ad. Lotsa sentitu edo sentiarazi. Bekatu hura aitortzeaz lotsatzen bada. Beren hizkuntzaz maiz lotsatzen direlako. Gauza apaletara makurtzeak lotsatzen ez gintuelako. Biluzik zeudelako lotsatu gabe. Ez zekiten zer erantzun eta lotsaturik gelditu ziren. Lotsaturik nago, zu nire etxean ikusita. Lotsatuta utzi zuen.

2 da/du ad. Ipar. Beldurtu. Ene hezurrak eta ene zainak lotsatu dira, ikaratu dira ilunpean. Hotzak, beroak, deusek ez du lotsatuko.

lotsatzeko adj. Lotsagarria. Lotsatzekoa zen, baina ez ginen lotsatu: harritu egin ginen. Lotsatzeko gauza.

lotseria

iz. Ipar. Beldurra. Jainkoaren justizia garratzaren lotseriak zertara eraman behar gaitu? Lotseria handi batek hartu zuen.

lotsor

adj. Lotsakorra, lotsatia.

lotu, lot, lotzen

1 du ad. Lokarrien edo korapiloen bidez atxiki edo batu. Ik. estekatu. Anton. askatu. Astoa zuhaitzean lotu zuen. Lepoan eta eskuetan sokaz lotu zuten. Oihal bat hartu eta gerrian lotu zuen. Oihal batekin gerria lotu zuen. Txakurra katean lotu. Loturik eraman. Loturik naukan katea (Ik. kateatu). Oinetakoak lotu: oinetakoen lokarria lotu. Liburua paperean bildu eta listari batez lotu zuen. Hari baten bi muturrak korapilo batez lotu. Eskuak lotu zizkion. Ezin hautsizko lokarriz lotua. Estu, tinko lotua.

2 du ad. Irud. Emaztea lotua da legeaz haren senarra bizi den denbora guztian. Arbasoekin lotzen gaituen haria. Beste zenbait olerkarirenarekin lotua agertzen zaigu Sagartzazuren izena. Gizartean lotzen eta askatzen gaitu hizkuntzak, hizkuntza honek nahiz horrek. Adiskideek lotu ninduten lur honetara, eta gero emazteak. Ez zuen inolako lotsa gaiztok lotu, bere adiskideaz mintzo zenean. Loturik idazten diren hitzak.

3 du ad. Zauriez mintzatuz, lotura batez bildu edo inguratu. Ik. bendatu. Zauria loturik, egun berean igorri zuten etxera.

4 zaio ad. Atxiki, itsatsi. Errotara doanari irina lotzen zaio. Berehalako probetxuari loturik bizi garelako. Antzinako hotsa x denean, x-ri lotu behar gatzaizkio, batasunera bagoaz. Aurrekoen ohiturei estu lotua. Erdarari lotuago azaldu zen hor Axular Leizarraga baino.

5 zaio ad. Heldu, oratu; ekin. Zeri lot ez dakizula. Bizitza berri bati lotu. Bideari lotu zaio. Ausikika lotu zitzaion. Behin lanari lotu zaizkionez gero, nahiago izan dute lana burutik burura egin.

6 da ad. Bizk. Gelditu, higitzeari utzi; aipatzen den tokian edo egoeran jarraitu edo gelditu. Isilik lotu zen. Zergatik lotu ote zen etxean?

7 (Era burutua izenondo gisa). Dantza lotuak eta askatuak.

lotune

iz. Bi gauza elkarrekin lotzen diren gunea. Soken lotunean. Luizi handia gertatu da N-1 errepidearen eta A-8 autobidearen lotunean.

lotura

1 iz. Bi gauza, bereziki bi gauza abstraktu, elkarrekin lotzen dituen zera. Ik. lokarri. Loturak urratu. Gorputzaren eta arimaren lotura hertsia. Esaldiaren osagaien arteko lotura. Ezkontza dela lotura bat, heriotzarekin baizik etengo ez dena. Bekatuaren loturatik askatzeko. Bazuen haurtzarotik gurekiko lotura eta gureganako joera.

2 iz. Oihalezko zerrenda, gorputzeko atalak inguratuz, zauri, mailatu edo hausturak lotzeko edo estaltzeko ezartzen dena. Ik. benda. Eskuineko belauna lotura batez inguratua du. Zauriak berak lotzen zituen, oihalak eta loturak berak garbitzen. Sos baten mina eta bi sosen lotura (esr. zah.).

3 iz. Kim. Konposatu kimiko baten atomoak loturik iraunarazten dituen indarra. Karbono-karbono loturak dituzten konposatuak. Beste lotura mota bat sortzen da elektroia 1. atomotik 2. atomora erabat transferitzen denean.

lotutasun

iz. Askatasuna eragozten duen gauza. Lotsa handi edo lotutasunen bat badugu aitor-entzulearekin.

lotxa

iz. Atlantikoan eta Mediterraneoan bizi den arraina, gorputza luzanga eta kolore arrekoa duena (Phycis sp.).

lotzaile

iz. Aipatzen dena lotzen duen pertsona. Iritsi ziren bordara bala-lotzaileak. Hagin-ateratzaile eta zauri-lotzaile zen. || Lapur bat balitz bezala lotzen utziko du bere burua, baina hitz batekin lurrera botatzen ditu bere lotzaile guztiak aurretik.

lotzaki

iz. g.er. Lokarria.

lotze

iz. lotu aditzari dagokion ekintza.

lozio

iz. Ilea edo azala garbitzeko edo zaintzeko erabiltzen den isurkaria. Zorrien kontrako lozioa.

lozorro

iz. Lo sakona edo pisua. Lozorro pisutik zerbait bereganatu zirenean. Lozorroak hartu zuen. Negu lozorrotik esnatu da lurra.

lozorroan adb. Lo, lotan; erdi lo. Lozorroan aurkitu nuen, sukarraren mende. Aspaldidaniko lozorroan zetzan Euskaltzaindia bera ere iratzartu zen.

luandar

1 adj. Luandakoa, Luandari dagokiona. Luandar langileak.

2 iz. Luandako herritarra.

lubaki

iz. Zulo luze eta meharra, alde bietara ezponda utziz, lurrean egiten dena. Lubakiak egin. Lubakiz inguratua. Lubaki batera bota zuten. Armada bietako soldaduak lubakietan daude orain.

luban

1 iz. Bizk. g.er. Lubakia.

2 iz. Bizk. g.er. Pezoia.

lubeazun

iz. g.er. Konposatuen familiako belar-landare latz, kirten-zuzen eta adar gutxikoa, metro erdi inguru hazten dena eta lore more-arrosak ematen dituena (Centaurea scabiosa).

lubera

iz. g.er. Lur biguna.

luberri

iz. Zuhaitzak, zuhaixkak, otea, iratzea eta sasiak kenduz, lantzeko prestatu den lurra. Ik. labaki. Luberria distiratsu dago, goldeak urratua. Luberriak atera eta ongarritu.

luberritu, luberri/luberritu, luberritzen

du ad. Lur eremu bat luberri bihurtu. Ik. labakitu; gorritu 3. Larre zati bat luberritzea.

luberritze

iz. Lur eremu bat luberri bihurtzea.

lubeta

1 iz. Aldapan dagoen lur eremua, hutsune bat lurrez betetzean eratzen dena. Kamioia, errepidetik irten, eta lubeta batetik behera erori da.

2 iz. Lubakia.

lubrifikatu, lubrifika, lubrifikatzen

du ad. Zerbaiten gainaldea leundu eta erraz irristatzeko eran jarri. Bizikletaren katea lubrifikatzeko, katebegi bakoitzean olio tanta bat jarri eta olioa kate osora hedatu arte pedalei eragitea izaten da onena.

lubrifikatzaile

adj./iz. Gaiez mintzatuz, lubrifikatzen duena. Ik. labaingarri 2. Olio lubrifikatzaileak. Motorra koipeztatzeko lubrifikatzaile bereziak erabili behar dira.

ludi

iz. Lurbira, mundua. Ludi zabala ikusteko. Ludiko bizitza.

ludiko

adj. Jolasarena, jolasari dagokiona. Zinemak berezkoa duen alde ludikoarekin gozatzea da kontua.

ludopatia

iz. Jokorako zaletasun patologikoa, jokoarekiko mendekotasuna. Liburuko protagonista osasun etxe batera joango da, eta bertan ludopatia, anorexia eta droga arazoak dituzten gaixoekin egingo du topo.

ludoteka

iz. Jolaserako areto edo lokal publikoa, jokoak eta jostailuak erabiltzailearen, eta batez ere haurren, esku jartzen dituena. Horrez gain, haurrentzako ludoteka, film laburrak, musika eta bertsolariak ere izango dira.

luebaki iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, luebaki-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. lubaki].

lugin

iz./adj. Nekazaria. Lore bat ibai erdian, bitsezko otzara zurian, neska leunari bidali zion lugin gazteak. Baserritar luginak.

lugintza

iz. Nekazaritza. Emazteak ari dira lugintzan.

lugorri

iz. Erein gabe uzten den lursaila. Bukatu zen lehortea, eta lugorriak uzta ederra eman zuen.

luhartz

iz. Kilkerraren familiako intsektua, hura baino handiagoa, aurreko hankak induskatzeko moldatuak dituena eta, lurpean zuloak eginez, landareen sustraiak jaten dituena (Gryllotalpa gryllotalpa). Luhartzek eguzkia bilatzen dute.

luhesi

iz. g.er. Lurrezko hesia, pezoia.

luhusoar

1 adj. Luhusokoa, Luhusori dagokiona.

2 iz. Luhusoko herritarra.

luia

iz. Ipar. Zah. g.er. Aurkako haizea.

luietan adb. Aurkako haizearekin borrokan, aurrera egin ezinik. Ontzia hara-hona dabil haize kontra luietan.

luis

iz. Frantziako urrezko diru zaharra, XVII-XVIII. mendeetan erabili zena.

luistar

iz. San Luis Gonzagak sortu zuen kongregazio laikoko kidea. Luistarren kongregazioa.

luizi

iz. Lur malkarren goitik beherako higidura; higidura horren ondorioz eroritako lur pila. Ik. lurtadura. Luizi batek bidea estali du. Luiziek jandako mendixka.

lukainka

iz. Txerri haragiz egiten den hestebete luze eta mehea. Odolki eta lukainka muturrak. Jaits ezazu haga horretatik lukainka on bat.

lukaniar

1 adj. Lukaniakoa, Lukaniari dagokiona.

2 iz. Lukaniako herritarra.

luki

iz. Bizk. Azeria. Luki kume, azeri (esr. zah.).

luki-buztan Azeri-buztana.

lukindar

1 adj. Lukingoa, Lukini dagokiona.

2 iz. Lukingo herritarra.

lukru iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, lukru-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. lukuru].

lukur

iz. Lukuraria.

lukurantza

iz. Lukurreria.

lukurari

iz. Maileguak lukurreriaz egiten dituen pertsona. Sindikatuek salatu dutenez, bankuak dira XXI. mendeko lukurari okerrenak.

lukurreria

iz. Maileguz ematen den dirutik ateratzen den gehiegizko korritua; horrelako korritua hartzea. Lukurreriazko salerosiak.

lukurreru

iz. Heg. Lukuraria.

lukuru

1 iz. Korritua, irabazia.

2 iz. Lukurreria.

lüküztar

1 adj. Lüküzekoa, Lüküzeri dagokiona.

2 iz. Lüküzeko herritarra.

luma

1 iz. Hegaztien gorputza estaltzen duten hodi estu eta luzeetako bakoitza, bi alboetan bizar modukoak dituena. Jainkoak beztitu zituen abereak larruz eta ilez, hegaztiak lumaz, arrainak ezkataz eta zuhaitzak azalez. Luma-bizarrak. Uso luma-zuria. Txori lumak. Paumaren luma ederrak. Lumak kendu (Ik. lumatu).

2 iz. Luzakin hori apaingarri edo berogarri gisa erabilia. Kapelako luma. Besteren lumaz apaindua. Negu honetan zaila izango da hotza pasatzea, aspaldi modan egon ziren lumazko jakak berriro itzuliko baitira. || Lumazko lastaira (Ik. lumatxa).

3 iz. Tintaz idazteko erabiltzen zen hegazti luma, hodiaren muturra ebakia zuena; idazteko lanabesa, metalezko xafla puntadun batez eta eskutoki batez osatua. (Maiz irudizko adieran erabiltzen da). Ik. idazluma. Papera eta luma. Urrezko luma bat. Luma tintan busti. Luma ontzia. Ahoz nahiz lumaz. Luma darabil orain armen ordez. Hementxe noa nire lumaren etorria etetera. Gure ezpain-lumetatik jaulkitzen dena. Ez dio maitasunak begi zorrotza lausotu, ez luma kamustu. Ene lumak ezin adieraz dezakeen poza. Umorez eta luma zorrotzez idatzia da liburua. Fikziozko unibertsoak sortzeko ere luma trebea duela.

elur luma, elur-luma Elur maluta. Elur lumak erortzen diren bezain usu dabiltza haren baitan bekatu mortalak. Elur lumak bezain zuriak.

lumaberritu, lumaberri, lumaberritzen

da ad. Hegaztiez mintzatuz, lumak aldatu. Oiloa lumaberritu.

lumadi

iz. Hegazti baten gorputza estaltzen duten lumen multzoa. Ik. lumaje. Lumadia aldatu (Ik. lumaberritu).

lumadun

adj./iz. Lumak dituena. Animalia lumaduna. Kapela lumadunak.

lumagabe

adj. Lumarik ez duena. Intsektuen hego lumagabeak.

lumaje

iz. Hegazti baten gorputza estaltzen duten lumen multzoa. Ik. lumadi. Lumaje ederreko hegaztiak.

lumatsu

adj. Luma asko duena. Kaio zuri lumatsuak.

lumatu, luma/lumatu, lumatzen

1 du ad. Lumaz gabetu. Ik. mutildu2. Oilo hilak lumatzen.

2 du ad. Norbait ezer gabe utzi. Ik. larrutu 4. Burutik oinetaraino lumatu dute joko etxean.

3 da ad. Lumaz hornitu. Txorikume bat, artean lumatu gabea. Habian antzeman duen txoritxo lumatu berria.

lumatxa

1 iz. Hegazti lumatu berriaren luma txiki eta leuna; hegaztien kanpoaldeko lumen azpian izaten den luma txiki eta leuna. Bururdirako antzara lumatxak. || (Multzokari gisa). Pinguinoek beren lumatxa leuna galdua izango dute honezkero.

2 iz. Lumaz beteriko lastaira; lastaira. Lumatxa guri baten gainean. Lumatxatzat lastoa du, bururditzat belarra.

lumatxo

1 iz. Luma txikia. Ni ere banengoen lumatxo artean.

2 iz. Idazteko lumaren metalezko xafla.

lumaztatu, lumazta, lumaztatzen

1 da ad. (Hegaztiak) lumaz hornitu. Ik. lumatu 3.

2 du ad. Lumaz apaindu; lumaz estali. Agindua eman zuen atxilotua larrugorrian jarri eta bikez dena ondo igurtzi eta lumaztatzeko.

lumen

iz. Fis. Argi fluxua neurtzeko unitatea, estereorradian bateko angelu solido baten erpinean kokaturik dagoen 1 kandelako argi iturri batek igortzen duen fluxuaren baliokidea dena (lm).

lumera

iz. Baleen eta arrainen koipea. Ik. sain. Zurezko ardatzak lumerarekin ahal zen maizena igurtzi.

lumineszente

adj. Gaiez mintzatuz, gori egon ez arren, argia igortzeko gaitasuna duena. Ik. argikor; fosforeszente.

lumineszentzia

iz. Gorputz lumineszenteek, gori ez egon arren, argia igortzeko duten gaitasuna. Arrain horiek bizi diren ur sakonetan janaria aurkitzea oso zaila denez, lumineszentziaren trikimailua garatu dute espezie askok.

lumotar

1 adj. Lumokoa, Lumori dagokiona.

2 iz. Lumoko herritarra.

lunbago

iz. Gerriko edo bizkarraren behealdeko min bizi eta jarraitua. Lunbagoak jota zegoen. Lunbagoarekin izan da azken egunetan.

lunbalgia

iz. Med. Lunbagoa. Bizkarrean min hartu zuen atzo eta lunbalgia txiki bat du. Zenbat egun edo aste behar dira lunbalgia bat osatzeko?

lunbar

adj. Anat. Bizkarraren behealdekoa, gerrialdekoa. Orno lunbarrak.

luntx

iz. Ospakizun batean gonbidatuei eskaintzen eta zerbitzatzen zaien otordu arina. Bazkaltzera joan aurretik, luntxa izango da bertara inguratzen diren guztientzat. Sari banaketa luntx soil batekin amaitu zen.

lupa

iz. Objektuak edo letrak handiago ikusteko erabiltzen den leiarra. Hori lupaz ere ez dago ikusterik. Lupaz begiratu.

luperi

iz. Bizk. Luizia.

lupetz

iz. Bizk. Basa, lohia. Ik. lokatz. Lupetzez egin zuen gizonaren gorputza.

lupetza

iz. Bizk. Lokaztia, lokatza dagoen tokia.

lupia

iz. Itsas arrain bizkar-grisa eta sabel-zuria, bizkarrean bi hegal hezurdun dituena, sukaldaritzan oso aintzat hartua (Dicentrarchus labrax). Hamar libra inguruko lupia handi eder bat. Lupia errea jan zuten.

lupu1

iz. Med. Eritasun kutsakorra, azal azpiko handituak eragiten dituena eta mingarria ez dena; handitu hori bera. Lupuak abelgorririk jo ez dezan. Lupuak biguntzeko. || (Biraoetan). Lupu gogorrak jo dezala! Lupu gaiztoak jango ahal hau!

lupu beltz Med. Lupua. Lupu beltzak abelgorria hil dezake.

lupu zuri Med. Lupu mota, lupu beltza bezain larria ez dena.

lupu2

iz. Animalia txiki pozoitsua.

lupu belar, lupu-belar

Urrebotoiaren familiako landare hostozabala, Europako eta Asia Txikiko mendietan hazten dena, neguan lore handi bakanak, zuriak edo arrosak, ematen dituena (Helleborus niger).

lupulu

iz. Kalamuaren familiako landare igokaria, garagardoa lurrintzeko erabiltzen diren loreak ematen dituena (Humulus lupulus). Lupulu egosiaren usain gozoa.

lupus

iz. Med. Immunitate sistemak eraginiko eritasun larria, larruazalaren eta muki-mintzen hantura edo suntsitzea dakarrena. Lupusa eritasun kronikoa da.

lur

1 iz. (L larriz eta mugatua). Astron. Gizadia bizi den planeta, Eguzki sistemako hirugarrena. Ik. lurbira. Gure planeta Lurra da. Biribila dela Lurra. Lurra Eguzkiaren inguruan biratzen da. Ilargia Lurraren satelitea da. Lurraren erdigunea. Lurraren bihotzean.

2 iz. Lurraren azala, eta, bereziki, haren zati gotorra, gizakiak eta abereak daudena (zeru eta aire-ren aurrez aurre). Ik. lehor 10. Zeruan bezala lurrean ere. Zeru-lurrak egin zituena. Hark egin baititu zeru, lur eta argizagiak. Lur, itsaso eta haizeak. Lurreko abere eta piztiak eta aireko hegaztiak. Zeruko ondasunak eta lurrekoak. Lurreko armada. Lurreko paradisua. Egunez lurra berotzen delako. Euskaldunen ospea lur guztira hedatzen (Ik. mundu 3). Lur honetako aberastasun igarokorrak. Lurra ikaratzen denean (Ik. lurrikara). Lur azpian (Ik. lurpe). Lur azpiko urak. Kenduko dut lurraren gainetik. Lurrera erori, jaitsi (Ik. lurreratu). Sabelaz lurra joaz ibiltzen diren abereak. Lur bedeinkatu gabean ehortzi zuten.

3 iz. Lur eremua. Lur berriak ikusteko. Aaron ez zela lur aginduan sartuko. Venezuelako lur beroetan. Ternuako lur elkorrak lehenbiziko aldiz ikusi zituzten europarrak. Hemen egin nituen adiskideek lotu ninduten lur honetara. Lur haren jabe egiteko. || Herri lurrez jabetzeko. Eta hiltzen direnean, uka dakiela eliz lurra.

4 iz. Lurraren azalaren zati gotorra eratzen duen osagaia, eta, bereziki, osagai horren zati biguna, landareak hazteko balio duena. Lurra eta haitzak. Lurrak ematen dituen fruituak. Haziak ernatzeko lur heze emankorrak. Sustraiak lur barruan dituelako. Ardo eta gari lur jorietara. Lurra irauli. Lurrak ongarritzeko. Lur arina, azala. Hazia toki harritsuan, lur mehea zuen tokian erori zen. Lur argaleko landareak lur koipetsuko basora igaro. Gaztainondoak lur harroa eskatzen du. Lur agor edo idorretan. Lur gizenak. Haritz mota horrek nahiago du lur sakona eta buztintsua. Lur mamiari ihes eginik, harkaitza aukeratu zuen. Nafarroako lur gorriak. Lur erre eta lehorrak. Buztin lurrak eta hondar lurrak. Zingira-lur batean gaindi. Lur koloreko nekazariak. Lur landuan ereiten.

5 iz. Osagai horren hedadura, bereziki lantzeko erabiltzen dena. 600 hektarea lur. Bazituen Iruritan jauregi bat eta lur eremu polit bat. Baserri hartako lurrak aberatsak dira. Lur zelaiak onak dira laborantzarako. Lur-bazter handiak landuz. Lur puska bat erosteko. Juduen lur guztiak saldu eta emanak izan ziren.

6 iz. Osagai hori, gaitzat hartua. Lur zara, eta errauts. Lur zati bat hartu eta lehen gizonaren gorputza moldatu zuen. Zaku bat lur. Lurrez estali.

7 iz. Oinen azpian dugun gauza. Ik. zoru; zola1 3; solairu 2. Mahaitik lurrera erori zen. Lurretik jaso. Lurrean etzan. Lur hutsaren gainean egiten zuen lo.

lur beltz Humus asko duen lur geruza. Ik. lurrustel. Golde muturra erraz sartzen da lur beltz gizenean.

lur emaile, lur-emaile Hilei lur ematen dien pertsona. Ik. ehorzle; zulogile.

lur eman dio ad. Ehortzi, lurperatu. Ik. lurra eman. Bere herrian lur eman zioten.

lur emate, lur-emate Ehorzketa, lurperatzea.

lur globo, lur-globo 1 Lurraren kontinenteak eta itsasoak irudikatzen diren esfera.

2 Lurra (planeta).

lur hartu 1 Lehorreratu. Bost egunen buruan lur hartu zuten Gaeta deritzon Italiako herri batean.

2 (Hegazkinak eta kidekoak) lurreratu, lurrera jaitsi. Lur hartzeko pista. Hegazkinak hondartzan lur hartu zuen.

lur idor Lehorra, itsasoak estaltzen ez duen Lurraren zatia. Ik. lur 2. Lur idorrean edo itsasoan, gauaz edo egunaz.

lur jabe, lur-jabe Lurrak dituen pertsona, bereziki nekazaritza-lurren jabe dena. Ik. lurdun. Bederatzi lur-jabe zuri eta bi nekazari beltz hil dira istiluak piztu zirenetik. Lur-jabe handien esku, ustiatu gabe diren lursailak. Lur-jabe txikiak.

lur jausi, lur-jausi iz. Luizia. Uholde eta lur-jausien eraginez salbamendu lanak zaildu egin dira.

lur jo Behea jo, erori; hondoa jo, erabat hondatua gertatu. Ik. erreka jo; porrot egin. Egun hartan bertan etxeak lur jo zuen, baina inork ere ez zuen minik hartu. 1970-72 bitartean lur jotzeraino jaitsia zen kobrearen prezioa. Erromatarren antolamenduak lur jo zuenean. Baina Sarako Etxeberriren saio ausart hark zeharo lur jo zuen. Sozialismoa lur jota dagoela diotenak. Andrea hil zitzaionetik zeharo lur jota dago.

lur joarazi 1 Erorarazi, eraitsi. Astoak, ostikoka, lur joarazi zion, eta kolpeaz saihets bat apurtu zuen.

2 Erabat hondatu, porrot eginarazi.

lur jotze, lur-jotze Behea jotzea, erabat hondatua gertatzea.

lur lan, lur-lan Lurra lantzea. Ik. nekazaritza; laborantza. Lur-lanetan aritzea. Lur-lanerako lanabesak.

lur langile, lur-langile Nekazaria.

lur lantze, lur-lantze Lur-lana.

lurra eman 1 dio ad. Ehortzi, lurperatu. Ik. lur eman. Berak prestatutako hobian lurra eman zitzaion. Donostiako hilerrian lurra eman diote gorpuari.

2 Ondoztatu, lurreztatu.

lurrezko adj. Buztinezkoa, zeramikazkoa; lurrez egina. Lurrezko eltze batean. Lurrezko ontziak. Lurrezko eta lastozko etxeak.

lur santu 1 Hilerria.

2 (Singularrean nahiz pluralean). Kristauen artean, Jesu Kristoren bizitza eta heriotza gertatu ziren lekuak. Ik. leku santu 2. Palestina edo Lur Santua deitzen duguna. Itsasoetan urrundu zen gurutzearekin, Lur Santuei laguntza ekarri beharrez.

lur zulo, lur-zulo 1 Lurrean egindako zuloa. Lur zulo biribil harriz jantzia izaten da karobia. Azeriak lur zulo batean zeuzkan umeak.

2 Leize-zuloa.

lur zuri Kaolina, toska. Ik. buztinzuri. Toska edo lur zuriarekin portzelana egiteko.

lurbira

1 iz. Lurra, mundua. Lurbira guztian ez dago bera bezalako gizonik. Lurbira osoan barrena ibilia baita.

2 iz. Lurraren bira. Lurbira osoa egin zuen lehena.

lurburu

1 iz. Lurraren poloa. Ik. iparburu; hegoburu. Bi lurburuak.

2 iz. Lurburu inguruko eskualdea. Lurburuko izotzetan.

lurdun

adj. Lurrak dituena, bereziki nekazaritza-lurren jabe dena. Ik. lur-jabe. Lapurdiko jaun lurdun gehienak.

lurgabe

adj. Jabetzan lurrik ez duena, bereziki nekazaritza-lurren jabe ez dena. Laborari lurgabe andana batek oldarrean hartuak eta bahituak zituen presidentearen esposaren 1.800 hektarea lur.

lurgain

iz. Lurzorua. Eguzkiaren beroak lurgaineko ura lurrun bihurtzen du. Lurgainean uranio askorik ezin aurki daiteke. Euskal kosmosa, ortziak, lurgainak eta lurpeak osatzen dute, beste edozeinena bezala. || Ik. lur 2. Ez dela lurgainean aurkitzen mutilik, lasterka zu adinbat joan daitekeenik.

lurgune

iz. Lur eremua, lursaila.

lurkoi

adj. Lurrari atxikia, mundutarra. Gizon lurkoiak. Gurari lurkoiak.

lurmen

iz. Elurra urtu den lurzatia. Elurra ari zuen eta inon ere lurmenik ez. || Egutera lurmen zegoen eta laiotza, ostera, elur.

lurmendu, lurmen/lurmendu, lurmentzen

da/du ad. Elurra urtu, lurmenak azaldu. Lurmentzen duenean. Lurmentzen ez den izotza.

lurmentze

iz. Elurra urtzea, lurmenak azaltzea. Po ibaiaren adar nagusia, Dora Baltea, bete-betea dator, sasoi honetan gertatzen baita glaziarretako elurren lurmentze nagusia.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper