Euskaltzaindiaren Hiztegia

Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

jubatar

1 adj. Jubakoa, Jubari dagokiona.

2 iz. Jubako herritarra.

jubilazio

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, jubilazio-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. erretiro].

jubileu

1 iz. Aita santuak katolikoei egoera jakin batzuetan ematen dien barkamen osoa. Joan Paulo II.ak, 2000. urteko Jubileu Nagusiaren prestakuntzan, erabaki zuen Martiri Berrien batzorde bat ezartzea.

2 iz. Juduek Israelen berrogeita hamar urtean behin egiten zuten festa handia. Jubileu urtean zuetako bakoitzak bere lurren jabetza berreskuratuko du.

judaismo

iz. Juduen erlijioa, tradizioa eta kultura.

Judasen arbola

iz. Amodio zuhaitza.

judeatar

1 adj. Judeakoa, Judeari dagokiona.

2 iz. Judeako herritarra.

judegu

iz. Bizk. Judua.

judikatu, judika, judikatzen

du ad. Zub. Epaitu, jujatu.

judizial

adj. Epailearena, epaileari dagokiona; justiziarena, justiziari dagokiona. Ikerketa judiziala abian da. Botere judizialaren independentzia auzitan jarri zuten. Espainiako agintari judizialak.

judizio

1 iz. Jas. Epaiketa, jujamendua. Azken judizioa.

2 iz. Filosofian, bi adigairen arteko erlazioa, haiei buruzko baieztapen bat ahalbidetzen duena; erlazio horren ondorioa. Judizio disjuntiboak esakune bi edo gehiagoren arteko harremana biltzen du, baina ez ondoriozkoa, baizik kontrajartze logikoarena.

judo

iz. Japonian asmatutako borroka-kirola, armarik gabe egiten dena. Euskadiko Judo Federazioa. Judoan ariko dira emakumeak lehen aldiz.

judoka

iz. Judo borrokalaria. Euskal judokak bikain aritu dira Espainiako Txapelketan.

judu

1 iz. Abrahamen ondorengoek osatu zuten, eta gaur egun mundu osoan zehar barreiatua dagoen herriko kidea. Ik. hebrear. Jesusek juduei askotan esana. Gebarako judu euskaldunak. Judu odola, arraza. Judu legeko apaizak. Juduak eta jentilak. Judu herratua.

2 adj./iz. Judu herriari dagokiona; judaismoaren jarraitzailea. Moisesen dizipulu juduak. Frantzia judu bilakatzen ari da. Dreyfus juduaren auzia.

juez

iz. Heg. Epailea.

juglare

iz. Erdi Aroan, musika joz, koplak kantatuz eta dantza eta akrobaziak eginez, herriz herri ibiltzen zen pertsona. Aldi berean abeslari, mimo, akrobata, kontu-kontalari edo dantzari izaten ziren juglareak, eta gerora, Commedia dell’Arte delakoaren eta gaur egungo antzerkiaren aitzindari izan ziren.

jugoslaviar

1 adj. Jugoslaviakoa, Jugoslaviari dagokiona. Jugoslaviar soldaduak.

2 iz. Jugoslaviako herritarra.

jugular

iz. Anat. Odola burutik itzultzeko, lepoaren alde bakoitzean dauden lau zainetako bakoitza. Ontziko ohean lo zegoela, jugularra ebaki diote kapitainari aizto batekin.

juizio

iz. Heg. Epaiketa. Azken juizioko eguna.

jujamendu

iz. Ipar. Epaiketa. Salomonen jujamendua.

jujarazi, jujaraz, jujarazten

du ad. Ipar. Jujatzera behartu.

jujari

iz. Ipar. g.er. Jujea.

jujatu, juja, jujatzen

du ad. Ipar. Epaitu. Jainkoaren aitzinean agertuko da, jujatua izateko.

juje

iz. Ipar. Epailea. Horra zer esan duen hiltzaileak jujeen aitzinean.

jukutria

iz. Jokaldi makurra. Eta hona non jukutria bat gaitza bururatzen zaion. Begira jukutria gaizto bat guri egitetik.

juliana

iz. Juliana eran zatituriko barazkien multzoa. Juliana fina egin, orriak luzetara ebakita.

juliana eran (ebaki, zatitu eta kideko aditzekin). Barazkiak zatitzeko moduez mintzatuz, zati luze eta mehetan. Barazkiak juliana eran ebaki eta gurin apur batekin su eztian eduki. Tipula txikituko dugu lehenik, juliana eran.

juliana zopa, juliana-zopa Juliana eran zatituriko barazkiekin prestatzen den zopa. Juliana zopa egiteko barazki freskoak ere bazituen prestaturik.

juliotar

1 adj. Julio Zesar K.a. I. mendeko erromatar politika-gizon eta jeneralarena, hari dagokiona.

2 adj. Egutegiez, urteez eta kidekoez mintzatuz, Julio Zesarrek K.a. 45. urtean indarrean jarri zuena. Astronomian, juliotar urtea erabiltzen da, zehazki 365,25 egunekoa. Gaur egun erabiltzen den egutegia ia-ia juliotar egutegiaren berdina da.

julufrai

iz. Ipar. Krabelina.

jungla

iz. Oihana, baso guztiz handia eta basatia. Itzalak nagusi ziren junglako zuhaitz ilunen artean.

junior

1 iz. Kirol. 17 eta 19 urte arteko kirolaria; adin horretako kirolariak hartzen dituen maila. Euskal Herriko juniorrik onena izan da aurten.

2 iz. Erl. Profesa egin ondoren arduradun baten gidaritzapean jarraitzen duen erlijioso gaztea.

junta

iz. Militarren gobernua, estatu kolpe baten ondoren eratzen dena. Junta militarrak 9.000 preso askatzeko asmoa iragarri du.

[Oharra: bestelako adieretan hobestekoak dira batzar, biltzar eta juntura].

juntadura

iz. Hizkl. Koordinazioa. Juntadurak maila berean kokatzen ditu lotzen dituen bi perpausak.

juntagai

iz. Hizkl. Juntaduraren bidez elkartzen diren unitateetako bakoitza. Orain arte emandako adibide guztietan juntagaien artean kokatua ikusi dugu "baina" juntagailua.

juntagailu

iz. Hizkl. Esaldiaren zatia, maila bereko hitzak, sintagmak edo perpausak elkartzeko balio duena. Euskarazko eta eta baina juntagailuak dira.

juntarazi, juntaraz, juntarazten

du ad. Juntatzera behartu.

juntatu, junta/juntatu, juntatzen

da/du ad. Bildu, lotu, elkartu.

juntero

iz. Heg. Beh. Batzarkidea.

juntetxe

iz. Heg. Beh. Batzar etxea.

juntu

1 adb. Elkarrekin, batera.

2 adb. Hurbil.

juntura

iz. Bi pieza lotzen edo elkartzen diren gunea; bereziki, giltzadura. Min nuen hezurren juntura guztietan.

juramentu

1 iz. Zah. Zina.

2 iz. Zah. Arnegua, biraoa.

jurasiko

1 adj./iz. (Izena denean, J larriz). Geol. Mesozoikoa banatzen den periodoez mintzatuz, bigarrena, duela 199 milioi urte ingurutik duela 145 milioi urte arte hedatzen dena, dinosauroen garaia izan zena. Indiako Ozeanoa Jurasikoan hasi zen zabaltzen. Periodo jurasikoa.

2 adj. Geol. Jurasikokoa, Jurasikoari dagokiona. Parke jurasikoa.

juridiko

adj. Zuzenbideari dagokiona. Ik. zuzenbide. Antolamendu juridikoa. Testu juridikoak.

jurisdikzio

iz. Gobernatzeko eta legeak betearazteko ahalmena; ahalmen horrek hartzen duen eremua. Ik. eskumen 3. Estatuen jurisdikzioaren barruan burututako jarduerak. Probintziak ongi finkaturiko jurisdikzioak ziren ordurako.

jurisprudentzia

1 iz. Zuzenbidearen jakintza.

2 iz. Gobernuko agintarien edo epaileen erabakietatik ateratako doktrina.

3 iz. Epaileak legea ulertzeko duen era.

jurista

iz. Legelaria.

jus

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, jus-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. zuku].

justifikagarri

adj. Zuritu edo desenkusa daitekeena. Arrazoi justifikagarririk gabe.

justifikatu, justifika, justifikatzen

1 da/du ad. Erl. Jainkoaren graziaz norbait zuzen bihurtu; Jainkoak bere graziaz norbait zuzen bihurtu. Fedez justifikatzen dela gizakia: gizakia fedeaz dela zuzen bihurtzen.

2 da/du ad. Zuritu, desenkusatu.

3 du ad. Onargarri egin; zuzenetsi. Dena da erlatiboa, dena justifika daiteke.

justifikazio

1 iz. Teologian, justifikatzea. Justifikazioko grazia.

2 iz. Justifikatzea; zerbait justifikatzen duen gauza. Ik. zurigarri. Nobelagileek ez dute inolako justifikazio beharrik izaten.

justizia

1 iz. Legea eta zuzenbidea ezartzea; ezartze hori gauzatzen duten erakundeen multzoa. Ik. zuzentza. Justizia-jauregia.

2 iz. Zuzentasuna.

justizia egin g.g.er. Legea betearazi. Nik ere badut makila, justizia egiteko!

justizian adb. g.g.er. Auzitegian, auzitegiaren aurrean. Makilak ez du indarrik justizian. Nola ziren justizian sartu hitz baten gainean.

justiziati

adj. Zah. Pertsona historikoez mintzatuz, justizia hertsiki betetzearen aldekoa dena; justizia hertsiki betearazten duena. Petri Justiziatia, Gaztelako erregea.

justiziatu, justizia/justiziatu, justiziatzen

du ad. g.g.er. Kondenatuez mintzatuz, hil edo hilarazi. Kondenatuak eta justiziatuak izan ziren.

justu

1 adj./iz. Herr. Zintzoa, prestua.

2 adj./iz. Herr. Zuzena, bidezkoa.

hain justu (ere) Heg. Hain zuzen. Horixe da, hain justu, hemen dihoakidan auzia. Eta hori du, hain justu ere, kontra.

justu-justu adb. Herr. Ozta-ozta. Justu-justu lortu nuen trena hartzea.

justu-justuan adb. Herr. Ozta-ozta.

justuki

adb. Ipar. Zuzentasunez.

justutasun

iz. Justua denaren nolakotasuna.

jutsiar

1 adj. Jutsikoa, Jutsiri dagokiona.

2 iz. Jutsiko herritarra.

juzgatu, juzga, juzgatzen

du ad. Heg. Epaitu.

juzgu

1 iz. Epaia; iritzia. Bada, besteengatik egiten duzuen juzgua, zuengatik ere egingo da.

2 iz. (norbaiten juzgua egin esapidean, 'norbait susmagarritzat hartu, norbaitek zerbait egin duelako susmoa izan' adierarekin). Pauloren juzgua egin. Arduradunaren juzgua egin zuten.

k

1 Ik. ka.

2 (Letra larriz). kelvin-en nazioarteko sinboloa.

ka

iz. Alfabetoko letra (k, K).

kaba

iz. Anat. Kaba-zaina.

kaba zain, kaba-zain Anat. Bihotzeko eskuin aurikulara odola eramaten duten bi zain nagusietako bakoitza. Odola kaba-zainean husten diren zain hepatikoen bidez ateratzen da gibeletik.

kabala

1 iz. Ipar. Aberea, azienda. Kabalak, oiloetarik hasita, noiz behar diren bazkatu eta nola. Kabalak artatu. Kabala bat erosi.

2 iz. (Multzokari gisa). Orak jendea edo kabala ausikitzen duenean. Kabala buru bat saltzeko.

kabalkada

iz. Ipar. Jaialdi batean ilaran joaten diren zaldizkoen, gurdi apainduen, musika taldeen eta kidekoen multzoa. Ik. desfile. Herri bateko gazteriak kabalkada bat muntatzen bazuen, faltarik gabe Faustin hor zen aholku emateko.

kabalzain

iz. Kabalak zaintzen dituen pertsona. Ik. abeltzain.

kabardera

iz. Karatxai-Txerkesiako eta Kabardino-Balkariako errepubliketan mintzatzen den hizkuntza.

kabaret

iz. Ikuskizunak aurkezten diren eta bezeroek bertan edan, afal edo dantzan egin dezaketen aretoa. Kabareteko artisten artean.

kabarra

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, kabarra-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. gabarra].

kabestru

iz. Zamariaren buruaren edo lepoaren inguruan, hura estekatzeko edo eramateko, ezartzen den lokarria. Zamaria kabestrutik eraman.

kabia

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, kabia-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. habia].

kabiar

iz. Gaizkataren arrautzak, gazituak eta kontserban jarriak.

kabila

iz. Burdinazko edo zurezko atala, iltzearen antzekoa, zulo batean sartzen dena edo bi osagai zulodun lotzeko erabiltzen dena. Ik. ziri. Erbinudea gurdi pertikaren kabila-zuloan sartzen den bezain erraz sartzen nintzen upelaren ate-leihotik. Orga kabila: uztarria eta orgaren endaitza lotzen dituena (Ik. tolet 2).

kabildo

1 iz. Heg. Erl. Katedral bateko kalonjeen multzoa. Ik. kapitulu 2. Katedraleko kabildoarekin hitz eginik.

2 iz. Heg. Hist. Udalbatza.

kabina

1 iz. Gela edo toki txiki eta bakartua. Mozkortuta aurkitu zuten telefono kabina batean. Udal liburutegian badago kabina berezi bat elbarrituek dokumentuak kontsultatzeko.

2 iz. Hegazkin, itsasontzi, kamioi edo kideko ibilgailuetan, gidariarentzako edo bidaiarientzako atal itxi bereizia. Kamioiaren kabinan.

kabinete

1 iz. Ministroen kontseilua. Datorren astean aurkeztuko ditu kabinetea eta gobernu programa, Legebiltzarreko diputatuek onar dezaten.

2 iz. Erakunde batean, egiteko edo zeregin jakin batzuen ardura duen bulegoa. Ingurumen Saileko Kabineteko zuzendaria.

3 iz. Ipar. Armairua.

kabitu, kabi, kabitzen

1 da ad. Heg. Zerbait edo norbait, bere tamainagatik, toki batean sartu ahal izan. Hemen ez naiz kabitzen: hemen ez naiz sartzen. Mihia puztu zitzaion, ahoan ezin kabitu zitzaion eran. Lan egiteko inor gutxi eta mahaian ezin kabitu.

2 da ad. (ezin kabiturik, kabitu ezinik eta kideko esapideetan, norbait pozez gainezka edo harro-harro dagoela adierazteko). Ezin kabitu zen bere larruan, Patxi hala ikusita. Pozez ezin kabiturik. Kabitu ezinik geunden.

3 du ad. Heg. Barnean eduki ahal izan. Kutxa honek asko kabitzen du: kutxa honek asko hartzen du. Ontzi handiak gehiago kabitzen du txikiak baino.

kable

1 iz. Metal hariz eginiko soka. Ainguraren kablea.

2 iz. Zenbait eroale elektriko isolatuk osaturiko kable modukoa. Kablerik gabeko mikrofonoa. Telefonoaren kablea hautsi zuen. Tentsio altuko kableak.

kabo

iz. Heg. Kaporala.

kabotaje

iz. Lehorra bistatik galdu gabe egiten den itsasketa mota. 1936ko gerra arte, kabotajea eta itsas merkataritza zurezko belaontzi handiekin egiten zen. Kabotaje nabigazioa eginez penintsulako portuen artean. Kabotaje merkataritza.

kabroi

adj. (Irain hitza). Heg. Beh. Asmo txarrez jokatzen duena, makurkeriak egiten dituena. Ik. alu 2. Betiko izorra hadi, putaseme kabroi hori! Julio kabroi hutsa zen, eta zutaz aprobetxatu zen.

kabu

1 iz. Heg. g.g.er. Amaia. Behin ere kaburik gabe beti iraungo duena.

2 iz. Heg. g.g.er. Muturra. Munduaren kaburaino.

kabuki

iz. Japoniako antzerki mota, deklamazioa, dantza eta kantua uztartzen dituena. Kabuki antzerkian gizonek, askotan, emakumeen rolak jokatzen dituzte.

kabuldar

1 adj. Kabulgoa, Kabuli dagokiona. Kabuldar agintariak.

2 iz. Kabulgo herritarra.

kabuxa

iz. Blennidae familiako arraina, itsasertzeko harkaitzetan bizi dena eta azal lirdingatsua duena (Blennius gattorugine).

kabuz

adb. (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean). Inoren eraginik edo laguntzarik gabe. Ik. oldez; kasa. Guztiok dugu hizkuntza geure kabuz aldatzeko eskua. Ea eriak bere kabuz gaitza garaitzen ote duen. Ez da pentsatu behar bere kabuz eta beste indar baten eraginik gabe diharduenik.

kaden

adj. Batez ere Bizk. Ahula, argala. Zer egin genezake guk, argalok, kadenok eta erkinok, arerio hain indartsu, hain sendo hauen kontra?

kadena

iz. Ipar. Katea.

kadendu, kaden/kadendu, kadentzen

da/du ad. Batez ere Bizk. Ahuldu, argaldu. Kadendurik egon.

kadentasun

iz. Batez ere Bizk. Ahultasuna, argaltasuna.

kadentzia

1 iz. Erritmoa. Euriak lurra jotzen duen kadentzia beti-bateko berberaz.

2 iz. Mus. Musika-esaldi baten amaierako akorde segida. Kadentzia perfektuan dominante akordeari tonika akordeak jarraituko dio.

kadete

1 iz. Akademia militar bateko ikaslea.

2 iz. Kiroletan, 15 eta 17 urte arteko kirolaria; adin horretako kirolariak hartzen dituen maila. Gizonezkoen kadete mailako txapelketa.

kadi

iz. Herrialde musulmanetan, epailea. Averroes Sevillako Kadi izendatu zuten eta Sevilla, Kordoba eta Marokoko gorteetan lan egin zuen.

kadira

iz. Ipar. Jarleku bizkardun besorik gabea. Ik. aulki. Kadiran jarri. Kadira bizkarra. Kadira apala.

erregeen kadira Haur jolasa, bi lagunen beso gurutzatuen gainean eserita joatean datzana.

kadmio

iz. Kim. Metal zuria eta malgua, 320 °C-tan urtzen dena (Cd; zenbaki atomikoa, 48). Kadmioa oso pozoitsua da.

kafe

1 iz. (Multzokaria). Kafeondoaren fruituaren hazia, txigortuz gero beltza dena. Ik. akeita. Zaku bat kafe. Kafe alea, garaua, bihia. Kafea eho.

2 iz. Kafe ale txigortu eta birrinduaz egiten den edari beltz pizgarria. Kafea egin. Kafea hartzen, edaten. Kafe hurrupa bat. Kafe beltza, hutsa: esnerik bota ez zaiona. Kafe hondarrak.

3 iz. Kikara bat kafe. Mutilak bi kafe atera zituen. Kafe beltz bat, mesedez!

4 iz. Ipar. Kafetegia. Kafe eta ostatuetan.

kafe denda, kafe-denda Kafea saltzen den denda.

kafe errota, kafe-errota Kafea ehotzeko tresna.

kafe-eten Kafea hartzeko egiten den etenaldia.

kafe etxe, kafe-etxe Kafetegia.

kafe landare, kafe-landare Kafeondoa.

kafe txano, kafe-txano Txanoa (kafea iragaztekoa).

kafeina

iz. Kafearen hazitik eta tearen hostoetatik ateratzen den gai pizgarria.

kafeinagabe

1 adj. Kafeaz mintzatuz, kafeina kendu zaiona. Kafe kafeinagabea.

2 iz. Kafe kafeinagabea. Hiru kafesne, bi kafe, eta kafeinagabe bat.

kafeondo

iz. Lurralde beroetako zuhaixka, jatorriz Etiopiakoa, bere fruituaren haziengatik landatzen dena (Coffea sp.). Ik. kafe landare.

kafeontzi

iz. Kafea egiteko edo zerbitzatzeko balio duen ontzia.

kafesne

1 iz. Kafea eta esnea nahasiz eginiko edaria. Katilu bat kafesne. Kafesnea zopekin katilu batean. Baserrian kafesne beroa eman zioten.

2 iz. Kikara bat kafesne. Kafesne bana hartu zuten.

kafetegi

iz. Kafea eta bestelako edariak zerbitzatzen diren etxea. Ik. kafe etxe. Kafetegi bateko terrazan.

Oharra: azken eguneraketa 2019-01-11

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper