Euskaltzaindiaren Hiztegia

Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

izozte

iz. Ura edo beste likido bat hotzaren eraginez egoera solidora igarotzea. Izozte eta elurrak. Uraren izozte puntua.

izoztegi

iz. Izotza dagoen edo gordetzen den tokia.

izoztu, izotz/izoztu, izozten

1 da/du ad. Ura edo beste likido bat hotzaren eraginez egoera solidora igaro, izotz bihurtu. Alkohola izoztu. Ura 0 °C-tan izozten da.

2 da/du ad. Gai edo janari bat barnean duen ura edo isurkaria izoztu arte hoztu. Haragia izoztu. Legatz izoztua. || Behatzak erdi alderaino izoztuak zituen.

3 da/du ad. Guztiz hoztu. Ikaraz izozturik gaude. Ez al gara argi gehiegiaz liluratu eta hainbeste surekin izoztu? Esango dut oraindik egia bat tristea, izozturik aurkitu nuela han fedea. Bero-bero ibili zen luzaroan gerra hotza; epeldu zen poliki-poliki, hotzildu gero eta are azkenik, hoztu ez ezik, baita izoztu ere. || Bihotza izoztu zitzaion haren begien pean.

4 (Era burutua izenondo gisa). Ibai izoztu batera erori eta hormak lepoa ebaki zion. Haize izoztua.

izpar

iz. g.er. Albistea, berria.

izparringi

iz. g.er. Egunkaria.

izpi

1 iz. Gauza edo gai baten zatiki txiki, mehe eta luzea. Ik. printza; zuntz. Ile izpi bat. Zure adatsaren izpiak. Lihoa zehatu, izpia ateratzeko. Harilkaian izpia hartuaz, egiten da mataza. Urre izpiz egindako soinekoa. Hari izpi bat (Ik. lits). Belar izpi bat ere ez da haren sabelean sartzen. Atera ezazu izpi bat egur horretatik. Izpi gogorra.

2 iz. Gurpil barne-huts bateko ardatza eta uztaia lotzen dituen hagatxoetako bakoitza. Gurpil izpietan. Bizikletaren gurpilaren izpiak.

3 iz. Zati guztiz txikia. Ik. fits; apur. Aski dut izpi bat. Denboraren izpi bat galtzen badut ere. Ikuspegia izpi bat zabaldu zenean. Emadazu zure indarretik izpi bat. Itxaropen izpi bat sortu zitzaion bere barnean.

4 iz. Argi lerro zuzena, adibidez, gela ilun batean, zulo txiki batetik sartzen dena. Leihotik argi izpi bat sartzen da. Ilargi izpi bat. Eguzkiaren izpi dirdaitsuak.

5 iz. pl. Erradiazioak. X izpiak: argiarena baino uhin luzera askozaz txikiagoko erradiazio elektromagnetikoa.

izpirik (Baiezko ez diren esaldietan). Ezer ere ez. Ik. fitsik. Ez dut izpirik ulertzen. Ez du lotsaren izpirik. Kezka izpirik gabe.

izpika1

adb. Izpiz izpi; zatika. Ilea izpika bereizi.

izpika2

iz. Izpia, zati txikia. Golgotako gurutzearen izpika bat.

izpil

iz. Orbana, kolore desberdineko gune edo zati txikia. Ik. tanto; tita. Gorrixka, izpil zuriekin.

izpildun

adj. Izpilak dituena. Ardi izpildunak eta nabarrak.

izpiliku

iz. Landare ezpainduna, zurtoin-gogorra, buruxketan biltzen diren lore more-urdin urrintsuak ematen dituena; landare horren lorea (Lavandula angustifolia). Izpilikua udan loratzen da. Haren ileari izpiliku uraren lurrina zerion. Izpiliku koloreko zapia.

izpiliku fin Izpilikua.

izpiltsu

adj. Izpilduna.

izpiño

iz. (izpiño bat esapidean, pixka bat-en baliokidea). Barka, zure masailak izpiño bat gorriarazi baditut. Txomini esperantza izpiño bat pizten zaio.

izpiritu

iz. Ipar. edo Jas. Espiritua (adiera guztietan).

izpitsu

adj. Izpiz osatua, izpi asko duena. Gai izpitsua.

izpitxo

iz. Izpi txikia. Ik. izpiño. Lasto izpitxo bat hartuta. Soineko bat zatituta, izpitxo bat bakoitzari emateko.

izpurar

1 adj. Izpurakoa, Izpurari dagokiona.

2 iz. Izpurako herritarra.

iztai

iz. Izterra eta sabela elkartzen diren tolestura. Infekzioaren ondorioz gongoil horiek handitu egiten dira batzuetan lepoan, iztaietan edo besapeetan. Umeen iztai erreak osatzeko. Jokalariak eskuin iztaian hartu zuen min.

iztarte

iz. Hankartea. Gure andrea irrikor, iztartean kilikor (esr. zah.).

izter

iz. Zangoaren edo hankaren zatia, belaunaren eta enborraren artekoa. Ik. azpi1 4. Ezkerreko izterrean zauri bat zuela. Arkume izter bat jan. Izterrak zabalik. Emakume izter-lodi bat. Eskua izter artean. Izterreko hezurra. Izterreko zaina ihartu zitzaiolako herrenka zihoan.

izter lehengusu, izter-lehengusu 1 Heg. g.er. Lehengusu txikia.

2 Heg. g.er. Lehengusu propioa.

izterbegi

iz. Batez ere Zub. Etsai pertsonala, arerioa. Laudorio eta ohore handiak dagozkizu, zeren garaitu dituzun hiru izterbegiak.

izterrezur

iz. Izterreko hezurra. Ik. femur. Sortu zitzaion belaun batean gaitza, izterrezurrean gora joan zitzaiona. Izterrezurra hautsi.

iztuku

1 iz. Karea edo igeltsua marmol hautsarekin eta kolarekin nahasiz egiten den orea, marmola imitatzeko erabiltzen dena. Arotz lan finez edo iztukuz egindako erlaitzak.

2 iz. Igeltsua eta kola-ura nahasiz egiten den orea, ondoren urrez edo margoz estaliko diren objektuak egiteko erabiltzen dena.

iztupa

iz. Lihoa edo kalamua jotzen direnean bereizten den zati larria, sokak eta ehun latzak egiteko erabiltzen dena. Ik. amelu; kirru; muilo2 2. Haren aldean liho eta zetak iztupa dira. Gizona eta emaztea sua eta iztupa bezala dira, ez dira elkarrekiko on. Iztupa-sua. Iztupazko hari batetik dilindan. Ez iztupa itxindien aldean, ez neskatoa mutil gazteen artean (esr. zah.).

izturiztar

1 adj. Izturitzekoa, Izturitzeri dagokiona.

2 iz. Izturitzeko herritarra.

izu

1 iz. Beldur larria eta bizia, bereziki zerbait egitea eragozten duena. Ik. izialdura; izutasun; laztura; terrore. Hura gogoratzean izua sartzen zait. Izuak dardarka jartzen nau. Izuak hartu zuen eta ez zen aurrera egiteko gauza. Izuaren izuz hila zirudien. Izu ipuin bat.

2 adj. Abereez mintzatuz, hezigaitza. Kepak bere artaldean ardi bat oso izua zuen. Basurde izua. Galdetzen dizu erosleak: idi horiek izuak ote dira, edo jotzeko grinarik badute? (Ik. betizu).

izu-ikara Beldur handia. Ik. izu-laborri. Iheslari horiek alde guztietara izu-ikara zabaldu zuten. Guztiak izu-ikara handiak hartu zituen. Haien bihotzetan izu-ikara gogorra sartu zuen.

izu-laborri Beldur handia. Ik. laborri; izu-ikara. Izu-laborriak harturik zeuden.

izualdi

iz. Ikara, beldurra; izutasunezko unea edo denbora. Lehenengo izualdia igaro zitzaionean.

izuarazi, izuaraz, izuarazten

du ad. Larriki beldurrarazi. Nola beldurtuko dira, edo nork izuaraziko ditu?

izugarri

1 adj. Izua sartzen duena; guztiz handia. Ik. lazgarri; ikaragarri; beldurgarri. Erraldoi itsusi izugarri bat. Uholde handi izugarria. Legenarra gaitz izugarria da. Etsai izugarria. Zigorrik izugarrienak. Hilketa izugarria egin zuten. Hondamen izugarri hau ikusi zutenean. Orduan beldur izugarri batek asaldatzen gaitu. Iluntasun izugarri hartan. Zuhaitz izugarriak ikusi genituen. Bekatu guztiz izugarria.

2 (Adizlagun gisa). Ik. oso 8. Izugarri ona iruditu zait. Izugarri itsusia zen. Poztu nintzen izugarri. Handia zen izugarri.

3 pl. (Izen gisa). Izugarriak egin dituzu zure herriaren alde. Izugarriak bota zizkion.

4 iz. Txoriak eta hegaztiak uxatzeko alorretan ipintzen den giza irudia. Ik. txorimalo; txori-izugarri. Izugarri bat jarri behar izan du baratzean.

izugarrizko adj. Izugarria. Izugarrizko errietak egin zizkion. Izugarrizko kolpea.

izugarrikeria

iz. Gauza edo egite izugarri eta gaitzesgarria. Santa Kruzen kontra paperetan zabaldu zituen izugarrikeriak. Zentzugabeko izugarrikeriak egiten dituzten giza itxurako hankabikoak.

izugarritasun

iz. Izugarria denaren nolakotasuna; egite izugarria. Ik. izugarrikeria. Heriotzako orduan igaro behar dugun epaiketaren izugarritasuna ezagutzeko. Ez da desmasiarik edo izugarritasunik etsai gaiztoak eragin ez dezakeenik.

izukaitz

adj. Nekez izutzen dena. Itsasgizon izukaitzak. Almanzor, mairuen buruzagi izukaitza.

izukari

iz. Gertaera harrigarria. Goseteak izango dira bazterretan, izukariak eta ezaupide gaitzak zeruan.

izukor

adj. Izutia. Piarres gizon izukorra zen.

izun

adj. Aizuna, faltsua.

izur

1 iz. Oihal bateko toles paraleloetako bakoitza. Lau izur hartu dizkio gonari aurreko aldean, apaingarri bezala. Arrateko neskatilak, izurrezko gona erromeriarako.

2 iz. Uraren gainean, harri bat botatzen denean edo haizearen eraginez, gertatzen diren uhin txikietako bakoitza; ileko uhin modukoa.

3 iz. Zimurra.

4 iz. Azpildura.

5 adj. Ileaz mintzatuz, izurrak dituena. Ile izurra: ile kizkurra.

izuratar

1 adj. Izurakoa, Izurari dagokiona.

2 iz. Izurako herritarra.

izurde

iz. Itsaso epel eta beroetako ugaztun haragijalea, handia, ahoa moko itxurakoa eta horzduna, gaina beltza eta azpia zuria dituena, taldeetan bizi dena (Delphinus delphis). Izurdeak bezala jauzi eginik. Antxoa izurdearen ihesi.

izurdura

1 iz. Izurra, tolesa.

2 iz. Izurra, ileko kizkurra.

izurri

iz. Lurralde eta denbora berean biztanleen zati handi bati erasotzen dion eritasun kutsakor oro, eta, bereziki, Yersin-en baziloak eraginikoa; onddo edo animalia-oldeek nekazaritza-lurretan eraginiko kalte larria. Ik. izurrite; helde1. Izurria eta beste kalteak. Izurriaren gisa zabaldua. Kolera deritzan izurria. Egiptoko hamar izurriak. Izurriak joa (Ik. izurritu). Ez da izurririk, alferkeriak bezainbat kalte egiten duenik. || Irud. Bekaizkeria, gizarteko izurria.

izurrite

iz. Izurria; izurri denbora. Izango dira izurrite eta gosete eta lurrikarak. Izurrite gorria baitzen abereetan.

izurritsu

adj. Izurriak joa. Alderdi berezi bat zegoen izurritsuentzat. || Irud. Lagunarte izurritsua. Liburu izurritsuak.

izurritu, izurri/izurritu, izurritzen

1 da/du ad. Izurriak jo, izurriak joa gertatu. Izurritu batek guztiak izurritu zituen. || Irud. Bekatuaren pozoiak izurritua.

2 (Era burutua izenondo edo izen gisa). Ihes egin behar zaio izurritu bati bezala.

izurtsu

adj. Izur asko duena. Ik. zimurtsu. Aurpegiz izurtsu izan arren.

izurtu, izur/izurtu, izurtzen

1 da/du ad. Izurrak egin. Ilea, adatsa izurtu. Gutxitan orrazten denak lehenbiziko orraztaldian orrazia nekez iragaten du, min hartzen du, zeren ileak nahasiak eta izurtuak baitaude.

2 du ad. Zimurtu. Bekokia izurtu. Ehun zimurrek izurtzen dute bere aurpegia alde guztietatik.

3 du ad. Jantziez edo oihalez mintzatuz, izurrak hartu. Soinekoa izurtu.

4 (Era burutua izenondo gisa). Ik. kizkur. Ibaiaren ur izurtuaren gainean. Latorrizko sabai izurtua.

izurtzar

1 adj. Izurtzakoa, Izurtzari dagokiona.

2 iz. Izurtzako herritarra.

izurtze

iz. izurtu aditzari dagokion ekintza.

izutasun

iz. Izua, beldurra. Izutasunez begiratu zidan.

izuti

adj. Erraz izutzen dena, izutzeko joera duena. Ik. izukor; beldurti. Gizon izuti eta koldarra. Orkatz izutiak eta orein lasterrak.

izutu, izu/izutu, izutzen

da/du ad. Izua sartu. Ik. beldurtu; ikaratu. Hori entzunik, Herodes izutu zen. Trumoi hotsarekin izutu eta ahuspez lurrera erori ziren. Azeriak izutu dituen oilandak. Mikel, osotoro izuturik, ihes irten zen. Jainkoarekin hitz egiteak izutzen zituelako.

izutzaile

adj./iz. Izutzen duena. Txori-izutzaile jarri dituzten mamuak.

j

1 Ik. jota1.

2 (Letra larriz). joule-ren nazioarteko sinboloa.

ja

adb. Jadanik. Ik. jada. Ja egina da. Ja egina zen. Ja egina da? Zure kusi Elisabet ja delarik zaharra, sei hilabeteko da seme batez izorra. Zeren ilunpea iragan baita, eta egiazko argiak ja egiten baitu argi. Ohorez hantua daukagu ja aspaldikoan Berdoly hori. Iraungi da ja azken epea. Behin baino gehiagotan errana zuen ja lehen ere zer xedetako gizon zen.

jabal

1 adj. Ipar. Barea. Ur geldi jabala. Jabalago barnea, hatsa hobeki hartzen dut.

2 (Adizlagun gisa). Ipar. Ura beheraldian, itsasoa jabal.

3 iz. Ipar. Baretasuna, gelditasuna. Ik. jabaltasun. Pesiaren ondotik dakarzu jabala.

jabalaldi

iz. Ipar. Barealdia, geldialdia. Euriak, ekaitzak, sukarrak, badituzte beren jabalaldiak. Fedearen urratsak jabalaldi bat erakusten duela.

jabalarazi, jabalaraz, jabalarazten

du ad. Ipar. Barearazi.

jabaldu, jabal/jabaldu, jabaltzen

da/du ad. Ipar. Baretu, ibitu. Haizeak jabaltzen, itsasoa ematzen. Hango karra eta berotasuna ez da behin ere jabaltzen eta ez beheititzen, beti dago goren puntuan. Izurritea jabaldu artean. Polik-poliki, Teresa jabaldu zen. Bihotza jabaltzen zaionean.

jabaldura

iz. Ipar. Jabaltzea; jabalaldia. Eta jabaldura gozo bat egin zen itsaso haserretuan. Aurkituko duzue zuen ariman jabaldura.

jabalgarri

adj. Ipar. Jabaltzen duena.

jabaltasun

iz. Ipar. Baretasuna. Ur geldiaren antzeko jabaltasuna. Isiltasuna, bakea, jabaltasuna.

jabari

iz. Zuz. Ondasun baten gaineko jabetza-eskubidea. Liburuak ez badu copyright loturarik, hau da, jabari publikoko liburua bada, liburuaren edukiak ere irakur daitezke.

jabe

1 iz. Aipatzen dena berea duen pertsona. Etxearen jabea. Mahasti jabea datorrenean. Ardi jabeak. Hura da nire bihotzaren jabea. Goazen, mutilak, intxaurrok bertan utzita, jabea dator eta. Jabearen borondatearen kontra. Gaizki hartua edo edukia jabeari bihurtzeko. || Baserriaren jabe gelditu zena. Utzi ninduen bere ondasun guztiaren jabe (Ik. jabe izan).

2 iz. (Norbaitek ezaugarri edo bertute jakin bat duela adierazteko). Ik. jabe izan 2. Munduan izan den adimenik garbienetako baten jabea. Irakurleak ezagutzen du Eladitxo, begi beltz ederren jabea. Ez ziren, ez, bihotz gogorren jabeak.

jabe egin Ik. jabetu. Munduaren jabe egin ziren. Engraziaren jabe egiteko. Bazter haien jabe egin eta osotoro hondatuko zituztela.

jabe izan 1 da ad. Jabea izan. (Dagokion osagarriak -en atzizkia hartzen du). Ondasun handien jabe ziren. Deusen jabe ez zirenak. Eskubide horren jabe izateko. Izadiaren jabe den Jainkoak. Nahi duenaren jabe denak ez du gehiago giltza beharrik. Hire geroaren jabe haiz. Bada, honetan, bakoitza da bere borondatearen jabe. Orduan erotu naiz; ez nintzen gehiago ene zainen jabe. Lursail guztien jabe Estatua zen. || Guztiok, jabe garenez, aldatzen dugu hizkuntza. || Aitarik eta amarik gabe, gaizto batzuk ditut jabe.

2 da ad. Ezaugarri edo bertute jakin bat izan. Adimen urriaren jabe naiz. Nire indar eta osasunaren jabe nintzenean. Gaizki esanak barka bitza, arren, begi zorrotzagoaren jabe denak. Musikagile harrigarria; orkestratzearen jabe, inor ez bezala. Alferrandi, izenaren jabe zelarik, zen ere tabernazaletxoa.

3 da/du ad. (Lan baten autoreaz mintzatuz). Egilea du jabe liburu honek. Artola euskal olerkaria da idazki honen jabe. || Irakurgai hori ez da sasikoa, badu bere jabea.

jaun eta jabe Zerbaiten edo norbaiten gainean erabateko nagusitasuna edo aginpidea duen pertsona edo gauza. Munduko ondasun guztien jaun eta jabea. Eskoletatik eta gizartetik baztertua izan da bertako hizkuntza luzaroan, ingelesa geldi zedin jaun eta jabe. Han eta hemen, baita hizkuntza gaietan ere, argitasunak, lekukoak, dokumentuak dira jaun eta jabe; jaun eta jabe bakarrak.

jabearazi, jabearaz, jabearazten

du ad. Ohartarazi, konturarazi. Entzuleak bereizketa horretaz jabearaztea da gure lehendabiziko helburua.

jabedun

adj. Jabea duena. Jabeduna da liburu hau. Intxaur horiek jabedunak dira.

jabegabe

adj. Jaberik ez duena. Zurtz triste jabegabeen egitekoak.

jabegabeko adj. Jabegabea.

jabegai

iz. Oinordekoa. Graziak Jainkoaren seme eta Zeruaren jabegai egiten du gizona.

jabegaitasun

iz. Oinordekotza. Jabegaitasuna galdu. Baserriko jabegaitasuna kenduko ziotela.

jabego

iz. Jabetza. Ik. jabetasun. Lur horren gainean nik daukat jabegoa. Zerbaiten jabegoa galdu, kendu.

jabekide

iz. Beste batzuekin batean zerbaiten jabe den pertsona. Itsasontziaren jabekidea zen. Jabekideen batzarra.

jabekidetasun

iz. Zenbaiten arteko jabetasuna. Elkarte horrek ondasunen jabekidetasuna zuen funtsezko legea. Jabekidetasunaren mendeko osagaiak ezin dira inola ere zatitu.

jabekuntza

iz. Jabetzea; bereziki, (hizkuntza baten) adierazpen baliabideen jabe egitea. Hizkuntzen ikaste naturala (jabekuntza) eta formala (ikaskuntza) bereizteko.

jabeldu, jabel, jabeltzen

zaio ad. Zuz. Norbaiti zerbaiti buruzko azalpenak eskatu. Berrikitan Rochereau jaun ministroari jabeldu zaio jaun senataria.

jabetasun

1 iz. Jabetza. Ik. jabego. Zerbaiten jabetasuna eman, kendu. Lurren jabetasuna utzi ziolako. Munduko ondasun guztien jabetasuna bazenu. Jainkoak bere eskupean dauzkan guztien gain duen jabetasuna.

2 iz. Zerbaiten jabe izateko nolakotasuna. Etxepareren lerro horretan, beharbada, neurriak agindu du, baina neurriak ez zukeen jaun eta jabetasun hori, erregela haustea bekatu larria izan balitz. || Nork bere buruaren jabetasuna iritsi (Ik. burujabetasun). Jabetasuna galdu duelako dago herri hau damutan.

jabetu, jabe/jabetu, jabetzen

1 da ad. Zerbaiten jabe egin edo bihurtu, norbaitek zerbait beretzat hartu. (-z atzizkia duen izen sintagma bat hartzen du osagarritzat). Ik. beretu. Nor jabetu zen lur hartaz guztiaz? Josue Jerikoz jabetu zenean. Haur hilaren ama beste haurraz jabetu zen. Gureaz jabetu gara. Armada indarrez jabetu da botereaz behin eta berriro. Besteren ondasunez jabetzea (Ik. ostu). Beste alderdikoek eginahala egiten dute erreferaz jabetzeko. Negua udaberriaz zenean jabetu. Zeruko isiltasuna jabetu da gazteluko gelaz. Bestek hartu dit aurrea, ordea, eta ez daukat haren hitzez jabetzea beste biderik. || Zenbatetaraino jabetu zen hizkuntzaz, itzulpenek ematen digute aditzera. || Ez, jauna, —dio emazteak berehala solasaz jabeturik—, ez naiz erotua.

2 da ad. Norbaitek bere aurrean gertatzen dena, esaten zaiona edo irakurtzen duena atzeman; norbaitek zerbaiten esanahia beretu. (Osagarritzat -z atzizkia hartzen duen izen sintagma bat, adierazpen-perpaus osagarri bat edo zehar-galdera bat har dezake). Jabetuko da gure hitzen mamiaz. Ez dakit zure arrazoibideaz ongi jabetu naizen. Kristau erlijioa zer den ez nintzen ondo jabetu, harik eta beste horiek hurbildik ezagutu nituen artean.

3 da ad. Zerbaiten berri jakin. (Osagarritzat -z atzizkia hartzen duen izen sintagma bat, adierazpen-perpaus osagarri bat edo zehar-galdera bat har dezake). Haien asmoez jabetzeko. Mandatarien bidez jabetu zen, etsaia hiru aldetatik zetorkiola.

4 da ad. Ohartu, konturatu. (Osagarritzat -z atzizkia hartzen duen izen sintagma bat, adierazpen-perpaus osagarri bat edo zehar-galdera bat har dezake). Beren indar eta sendotasunaz jabetu orduko.

5 zaio ad. Jas. Babestu, zaindu. Jabe zakizkio bere herstura handian: babes ezazu bere herstura handian. Jabe bekit zure izen santua.

jabetza

1 iz. Norbaitek jabe den gauzaz duen eskubidea. Ik. jabego; jabetasun. Gizon bakoitzak beretu dituen gauzen jabetza. Ez gara inor euskararen jabe; ondasun horren gozamena eman ziguten aurrekoek, ez jabetza. Jabetza hutsa semearentzat gelditzen da; gozamena, berriz, gurasoentzat.

2 iz. Norbait jabe den gauza edo ondasuna. Jabetza txikiak zergaz iratoz.

jabetza erregistro, jabetza-erregistro Heg. Epaitegi-barruti bateko ondasun higiezinen datuak jasotzen dituen erregistroa, ondasun bakoitzaren jabearen izena, haren gainean dituen eskubideak eta zerga-betebeharrak biltzen dituena; erregistro hori gordetzen den egoitza. Lurrak kutsatuta baditu, Administrazioa jakinaren gainean jarri beharko du eta jabetza-erregistroaren liburuetan lurrak kutsatuta daudela adierazi beharko du.

jabetza pribatu Pertsona edo enpresa baten eskubidea, lurrak, kapitala, gauzak eta bestelako jabetza motak eskuratzeko, edukitzeko, erabiltzeko eta oinordekotzan emateko. Txinako Herri Biltzar Nazionalak lehen kapitalistatzat jotzen zituen giza eskubideak eta jabetza pribatuaren bermea onartuko ditu aurreneko aldiz Konstituzioan. || Eta barka, adinez eta jakitez ez dagokidan "gu" eta "gure" horretaz jantzia agertzen banatzaizue: badakit hitz horiek, adinez nahiz jakitez, besteren, ikasiagoren eta gazteagoren, jabetza pribatu direla.

jabetze

iz. jabetu aditzari dagokion ekintza. Besteren nortasunaz jabetze hori ohikoa da artista gazte askorengan.

jacuzzi

iz. Bainuontzi mota, masaje antzeko bat egiteko hainbat zulotatik ur zurrustak botatzen eta burbuilak eratzen dituena. Donostiako La Perla bainuetxeko jacuzzia.

jada

adb. Jadanik. Ik. ja. Sei orenak joak dira jada. Sara jada hila zen.

jadaneko

1 adb. Jada, jadanik. Ik. dagoeneko. Jadaneko beranta da. Gautzen ari zen jadaneko.

2 adj. Lege, arau eta kidekoez mintzatuz, indarrean dagoena.

jadanik

adb. Dagoeneko; ordurako. Ik. ja; jada. Jadanik etorria da? Ez ezazu galde jadanik eman duzuna. Badu jadanik zenbait hilabete gogoan dudala zuri lerro batzuk igortzea. Hona nola gertatu den jadanik aipatu dizudana. Jendea ohartua zaio jadanik. Baldin jadanik atzemana bazara amodio zoro horien sareetan. Jadanik bere azken egunetara hurbildua zelarik. Ez dut ezeren eta inoren buruzagi izateko gogorik; izan banu ere, gogaiturik nengoke jadanik.

jade

1 iz. Kolore berdexka edo zurixka duen harri gogorra, bitxiak, objektu apaingarriak eta tresnak egiteko erabiltzen dena. Zorua jadez, marmolez eta nakarrez egina zen. Jadezko lepokoa.

2 iz. Irud. Jadezko oihan amaigabean barrena.

jadetsi, jadets, jadesten

du ad. Bizk. Erdietsi, lortu. Beharrezkoa da sinesmena zerua jadesteko? Bekatuen barkamena jadetsi. Neskatxaren eskua jadetsi ez zuten gizonak.

jagi, jagi, jagiten

da ad. Bizk. Jaiki.

jagoitik

adb. Ipar. Zah. Aurrerantzean, gaurdanik. (Ezezko testuinguruetan erabiltzen da). Egundaino ez da izan, ez izanen jagoitik, judizio hain handirik. Jakile faltsu ez haizela, ez jagoitik gezurti.

jagole

adj./iz. Zaintzailea. Goi-beheetako Erregina eta gure jagole Zu zara. Jagoletzat herrizain bakar bat zuela. Espetxe-jagoleak. Aingeru jagolea.

jagoletza

iz. Zaindaritza.

jagon, jagon, jagoten

1 du ad. Bizk. Zaindu, babestu, gorde. Mendian ardiak jagoten. Jagon gaitzazu gaitzetik. Jagon eta gorde nazazu estualdi guztietan. || Euskaltzaindiaren Jagon Saila: euskara babesteko eta sustatzeko ardura duena.

2 du ad. Bizk. Hitzaz, agindu batez, legeaz eta kidekoez mintzatuz, gorde. Nik neure berba jagon dudanez gero, jagon ezazu zuk zeurea.

jagote

iz. jagon aditzari dagokion ekintza. Saiatu da batzorde hau onomastika-alorreko euskararen jagote-lana egiten.

jaguar

iz. Hego Ameriketako ugaztun haragijalea, lehoinabarraren antzekoa (Panthera (jaguarius) onca). Jaguar larruz eginiko burukoa. Jaguarra eta puma bezalako gaueko harrapariak ezkutatzen dira basoetan.

jai

1 iz. Batez ere pl. Zerbait ospatzeko egiten diren ekitaldi eta jostetak. Ik. jaialdi; besta. Herriko jaiak. San Joan jaiak. Eguberri jaietan. Eliz jaia bukatu eta berehala. Jaiak ospatzeko. Mutil bat behar zuten jaietan jotzeko. Jaiak antolatu, eratu. Lekeition edo beste nonbait jai handiak direnean, han ikusten dira ikustekoak!

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Jai giroan. Jai soinekoz jantzirik.

3 iz. (Etxeren batean-edo egiten denean). Jai handi bat izan genuen bart jauregi honetan.

4 iz. Lan egiten ez den eguna, jaieguna; igandea. Igandeak eta gainerako jaiak. Jai-igandeak Jainkoaren eguna direla. Jai nagusia. Larunbatean edo jai bezperan. Jai arratsaldeetan. Begira jai osoetan lan debekaturik egin edo eragin ote duzun. Maizago behar luke astegunean jai. Aberatsek jaia dute, txiro gaixoek beti neke (esr. zah.).

5 iz. (eduki, izan, egon aditzekin, artikulurik eta kasu markarik gabe, 'zer eginik ez izan, zer eginik ez egon' adierazteko). Horrekin jai duzu. Alferrik ari zara, jai duzu nirekin. Horrelakoetan jai zegok! Eta irakurtzen ez dakitenentzat liburuek jai daukate, noski.

jai egin Jaieguna egin. Ik. jai hartu. Harrezkero San Lukas eguna urtero jai egiten dute. Langileen elkartasunak jai egitea erabaki du arratsaldean.

jai eman Jaieguna eman. Hamarrak baino lehen jai eman die langileei.

jai erdi, jai-erdi Egun osokoa ez den jaia, egun erdiko jaia. Igandeez gainera, Elizak beste jai asko ipini zituen, batzuk osoak, besteak jai-erdiak. Gure denboran, San Blas jai-erdia izaten zen, kalerik kaleko zezenekin.

jai eta aste adb. Egunero, egun guztietan. Tabernan jai eta aste ikusten zaituzte. Jai eta aste, gau eta egun lanean. Goizetik gauera, jai eta aste, nire indarrak lan gogorrean urtzen.

jai hartu Jaieguna hartu. Ik. jai egin. Igandeetan jai hartzen da. Auzokoren bat ezkontzean, denek hartuko zuten jai. Bazkalondoan jai hartu dugu, azokara joateko.

jai izan du ad. Heg. Jaieguna izan, lan egin beharrik ez izan. Jai zuen arratsaldean, ostegun guztietan bezala.

[Oharra: instrumentalean jaiez erabili behar da].

jaialdi

1 iz. Zerbait ospatzeko egiten den ekitaldia edo ekitaldien multzoa. Ik. jai. Jaialdi ederrak egin ziren Erreginaren omenetan. Loramendiren omenez Bedoñan egin zen jaialdian.

2 iz. Musika, dantza edo kideko emanaldi jendaurrekoa. Ik. kantaldi. "Argia" elkarteak antolaturik, dantza-jaialdi bat izango da igandean. Euskal abesti jaialdia. Edinburgoko musika-jaialdiak. Igandeko jaialdian parte hartuko duten abeslariak. Bertsolari jaialdia. Antzerki jaialdia: hainbat antzerki ematen diren jaialdia. Euskal kirol jaialdia.

jaiburu

iz. g.er. Festaburua.

jaidura

iz. Joera; bereziki, arimaren edo gogoaren joera. Ik. jaiera. Berezko jaidura. Bihotzaren jaidurak. Amodioak goiti du jaidura, eta ezin geldi daiteke gauza behereetan. Garbitasunak dakar osasuna, adimenaren argitasuna, Zeruko gauzentzat jaidura eta gogo ona. Munduaren alderako jaidura gehiegizkoa. Jaidura bizia (Ik. grina1). Jaidura gaiztoak erroetaraino suntsitzeko. Jaidurarik lotsagarrienek airean daukate nire bihotza. Bekaturako jaidura. Gure borondatea menderatzeko, gure jaidura eta irritsei "ez" esateko.

jaiegun

1 iz. Lanik egiten ez den eguna; batez ere, lan egin gabe eta, gehienetan, ekitaldi edo josteta jakinez ospatzen den egun berezia. Ik. jai 4. Maiatzaren lehena, jaieguna mundu guztian. Gaur jaieguna da okinentzat. Udako jaiegunetan hondartzara joaten ziren. Hurrengo jaiegunean ez jokora edo tabernara joatea. Jaiegunetako soinekoa jantzirik. || Jondoni Mikelen jaieguna udazkeneko behera beharraren aitzindari izan ohi da.

2 iz. Katolikoentzat, meza entzun behar den eta lanik ezin egin daitekeen eguna. Igande eta jaiegunak gorde eta santutzea. Igande eta jaiegunetan mezarik entzuten ez duenak.

jaiera

1 iz. Jaidura, joera. Jokorako jaiera. Hartu zuen gazte batek neskatxa honenganako jaiera, eta ez zen geratu gaitzera makurtu zuen artean.

2 iz. Erlijioaren eta elizkizunen alderako atxikimendu kartsua. Ik. debozio; eraspen. Izan iezaiozu Ama Birjinari jaiera handi bat. Santa Klaraganako jaiera. San Kasimiroren Birjinarekiko jaiera. Arrosarioaren jaiera zabaltzeko. Meza entzuten jaiera handiz. Elizan jaieraz egon.

jaieratsu

adj. Elizkoia, jaiera handikoa. Emakume eta gizon jaieratsuak.

jaiero

adb. Jaiegun guztietan, jaiegun oroz. Jaiero izaten zen Meza Nagusian.

jaiki, jaiki, jaikitzen

1 da ad. Etzanda dagoena, eta, bereziki, ohean dagoena, zutik jarri. Hamarretan jaiki zen. Goizean goizik jaiki. Jaiki, jantzi eta gosaldu. Berandu oheratu eta berandu jaiki. Gauerdian otoitz egitera jaiki ohi zen. Hirugarren egunean jaiki zen bizirik hilen artetik. Ohetik jaiki eta berehala. Hilak oro, jaiki hona, zuen hobietarik. Jaiki, jaiki, etxekoak. Jira eta biraka han jaiki ezinik, ez da erraz aurkitzen urde hain zikinik. Jaiki zen nagia, erre zuen hiria (esr. zah.). || Irud. Oi, bekatuan lotan zaudeten kristauak: jaiki laster, jaiki zaitezte!

2 da ad. (Eserita dagoena). Txomin ez zen jaiki bere eserlekutik. Hau esanda, mahaitik jaiki eta Galileara joan ziren. Biltzar haietan, zaharrak sartzearekin, gazteak jaikitzen ziren.

3 da ad. (Erori dena). Erori eta jaiki ibili. Jaiki nahi eta ezin jaiki ibilita.

4 da ad. (Ahuspez, belauniko... dagoena). Jesus bere otoitzalditik jaiki eta apostoluetara itzuli zen. Genoveva belauniko topatu zuten: "Jaiki zaitez, Genoveva" esan zioten.

5 da ad. Altxatu; goratu. Urre-zilarrezko arrainez josi zen ibaia, eta honen sabeletik jaiki zen, gero eta ozenago, marmar bat. Eguzkia jaiki aurretik. Eta berehala haize bolada izugarri bat jaiki zen. || Auzi bat jaiki zen Otsoaren eta Azeriaren artean. Aski ardura aharrak jaikitzen dira adiskideen eta herritarren artean.

6 da ad. Orea harrotu, altxatu.

7 da ad. (Norbaiten aurka) altxatu. Erromaren kontra jaiki zen Etruria; baina ez zitzaion baliatu. Gizonak harrokeriaz jaiki baitziren Jainkoaren kontra. || Indartsuen alde jaiki zitekeen, noski, indartsuen eskaintzak tentagarriago baitira beti.

8 (Era burutua izenondo gisa). Gorputz jaikia duen gizona. Seska jaikien artetik. || Oilarra baino jaikiago ibiltzen.

jaikialdi

1 iz. Jaikitzea; norbait jaiki den denbora edo aldia. Ama Paulak azkeneko jaikialdia gabon jaietan egin zuenetik, ez zuen oherik hustu gehiago. Ordubeteko jaikialdia egiten du egunero.

2 iz. Norbaiten aurka jaikitzea. Lope mende erdiaren aldera heldu zen Perura eta Pizarroren alderdikoa izan zen honen jaikialdian.

jaikiarazi, jaikiaraz, jaikiarazten

du ad. Jaikitzera behartu. Gero eskutik heldu eta jaikiarazi zuen eria. Oilarraren kukurruku eztiak jaikiarazten zituen sehiak. Jainkoak jaikiarazi zuen haize batez. Hamabigarren mendean infernuak jaikiarazi zituen Frantzian egiazko erlijioaren etsai batzuk.

Oharra: azken eguneraketa 2019-01-11

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper