Euskaltzaindiaren Hiztegia

Euskaltzaindiaren Hiztegia

0

husky

iz. Iparraldeko lurralde hotzetako txakurra, ile sarria eta begi urdinak dituena, lerari tiratzeko erabiltzen dena. Huskyak oso jende gutxik erabiltzen ditu egun.

hustasun

iz. Hutsa denaren nolakotasuna; hutsik dagoenaren egoera edo nolakotasuna. Munduko gauzen ezereztasuna eta hustasuna. Bete ezazu nire hustasuna, estal ezazu ene biluzgorritasuna. Sabeleko hustasunak, egun askotako jan ezak, nauka aginte gabe.

hustu, huts/hustu, husten

1 da/du ad. Zerbait, barruan duena ateraz, hutsik gelditu edo utzi. Botila hustu da. Zakua hustu dute. Gela bat husteko. Sakelak hustu. Orgak husten. Puztua dagoena hustu. Bazterrak oro euskaldunez husten eta gaskoiz betetzen. || Sabela hustu: hesteetan dagoena hustu (Ik. libratu). || Berak bakarrik botila bat vodka hustu zuen. || Poltsa mahai gainean husturik, banan-banan hasi zen diruak kontatzen. Tupina katilu batera hustu zuen.

2 du ad. (nor osagarritzat ateratzen den gauza hartzen duela). Guztiz atera. Gurditik belarra hustu. Baina oraindik ez diat nire behazun guztia hustu. || Kolkoan biltzen zituen sagar aleak, eta saskira husten.

3 du ad. (barrua, barrena eta kideko izenekin). Norbaitek beste norbaiti bere kezka eta arrangurak adierazi. On egingo dizu barrua husteak. Hitz egin behar nuen, gertatutakoa kontatu, barrena hustu.

4 du ad. Norbaitek, dagoen edo bizi den etxea edo tokia utzi. Ik. lekuak hustu. Agindu zuen biharamunerako huts zezatela etxea seminarioko haur guztiek eta buruzagi apaizek.

5 (Era burutua izenondo gisa). Bete itzazue urez ontzi hustu horiek.

hustubide

iz. Toki bateko ura husteko hodia edo kanala, bereziki, ur zikinak edo euri urak hustekoa. Iturriaren hustubideko zuloaren gainean makurtu zen. Ura kutxatilaren albo batetik ateratzen da, 100 mm-ko diametroa duen hustubide batetik. Urtegiko hustubideak. Itsas azpiko hustubide berriak itsasertzetik urrunago botako ditu ur zikinak.

hustuezin

adj. Ezin hustuzkoa.

hustuketa

1 iz. Hustea. Salgaien zamaketa- eta hustuketa-lanetan jardun. Ur hustuketa eta ur zikinen sarea. Gaztetxearen hustuketa.

2 iz. Testu batetik jakingarri diren datu, aipu edo argibideak ateratzea. Garai horretako aldizkari, buletin eta liburu guztien hustuketa egin da. Datu baseak, guztira, 52.341 albiste biltzen ditu; hain zuzen ere, Euskal Herrian 1900-1975 urteetan kaleratu ziren 19 egunkariren bildumaren hustuketa sistematikoan bildutako berriak. Datu bilketa eta hustuketa-lana.

huts1

1 iz. Lege, arau edo eginbide bat ez betetzea; horren ondorioa. Ik. hutsegite. Zure hutsa izan da. Euskaraz mintzo ziren huts bat egin gabe. Laborariak huts handia egiten du belarra usteltzera utziz. Huts larriak, bi ditu itzulpen honek. Badakit nire lanak huts handiak izango dituela. Beteko ahal dute lerro hauek nire hutsa! Beti huts berean erortzen da.

2 iz. Lortu edo egin behar edo nahi dena ez lortzea edo egitea. Huts asko egiten ditu pilotari horrek. Huts bat ere egin gabe erantzun zituen galdera guztiak.

3 iz. Zerbaitek beharrezko duen zerbait ez izatea edo behar adina ez izatea. Ez ditu bere hutsak gehiegi gorde: berekoia eta ausardia gutxikoa agertzen zaigu. Badu euskarak huts nabarmen bat, bederen aldameneko hizkuntzen ondoan: ez dugu aurrizkirik latinezko ad-, ab-, de-, ex- eta gainerakoen indarra bihur dezakeenik. Hutsak bete, gaitzak senda eta urratuak konpon daitezkeela.

4 iz. Materia-gabezia; ezer ez dagoen bitartea. Ik. ezerez. Hutsetik sortu zituen gauza guztiak. Izadiak berak hutsera bultzatzen ote gaitu? Ez gaitezen beti, hainbeste aldiz egin dugunez, huts-hutsetik abia. || Halako huts bat sentitzen nuen bihotzean. || Helburu eder horiek hauts eta huts bihurtu zitzaizkion. Hutsera bihurtu eta ezereztu. Gizonik handienen izen eta entzutea laster asko hutsera etortzen den era berean.

5 iz. Gauza gutxi, ezer gutxi, ezer ez. Ik. hutsa izan. Hutsa behar izaten zuten haserretzeko. Hutsagatik ostikoka erabiltzen ninduen. Lana franko egin eta hutsa irabazi. Honelako arrazoibideek hutsa balio dute. Zer dihoakit Euskal Herrira bihurtzeaz edo ez bihurtzeaz?, hutsa; ez dit axola hemen edo han bizi.

hutsa izan da ad. Ezer ez izan. Baina akats hori, akatsa baldin bada, hutsa da besteen aldean. || Zerbait bazelakoan, eta azkenean hutsa. Zer dira gure aldean Parisko Lido eta New Yorkeko Metropol?: hutsa, ezer ez!

hutsaren hurrengo adj. Batere baliorik edo garrantzirik ez duena. Ik. hutsal. Zerbait hobe da hutsa edo hutsaren hurrengoa baino. Zer balio dute hitzetik hortzera barreiatzen ari garen hutsaren hurrengo hitz merke horiek? Hutsune hori hutsaren hurrengo da bestetan eskas dugunaren aldean.

hutsean 1 adb. Doan. Lana hutsean eginez. Hutsean eman zaizue, hutsean eman ezazue. || Tira, hutsean emango diat: bost ogerleko.

2 adb. Ezer gabe. Asko guran irten eta hutsean bihurtu.

huts egin 1 Lege, arau edo eginbide bat ez bete. Aita, huts egin dut zeruaren kontra. Zertan egin dut huts? Huts egitea erraz da. Nork egiten du huts lehen agintearen kontra?

2 Norbaitek edo zerbaitek bere jardunean behar zuen edo espero zen ondorioa ez eman. Erdiz erdi huts egin dute askotan gizonik jakintsuenek. Neronek dakit zenbat bider egin dudan huts hartu nuen bidean. Etorriko zela agindu, eta gero huts egin. Ez dio huts egingo bere hitzari. Bere usteak huts egin dio. Batak besteari zerbaitetan huts eginagatik, elkarri barkatzen diote.

3 Egin edo lortu behar zena ez egin edo lortu. Meza behin ere huts egin gabe. Ez du jai bat huts egiten. Tiroa huts egin. Kolpea huts egin. Aurrelariak huts egin zuen pilota, eta tantoa galdu zuten. Trena huts egin nuelako.

huts eman g.er. Huts egin. Gure zentzumenek huts ematen dute gauza askotan.

hutsera bota Bizk. Arbuiatu.

huts eragin Huts eginarazi. Deabruak kristauari huts eragiten badio bizibidea aukeratzean.

huts2

1 adj. Ikusmenaz nabari daitekeen ezer ez duena; ohi duenaz, daukanaz edo dagokionaz gabetua. Poltsa huts bat eman zion. Etxe hutsak barrunbea irauli zion. Kutxa huts horretan gorde dezakezu. Gorputza ederra, baina burua hutsa. Tarte huts bat (Ik. hutsune).

2 adj. Aipatzen denaz besterik edo bestelakorik ez duena. Ik. soil; garbi 3. Kafe hutsa nahi du. Damurik, ez da dena irabazi hutsa izango. Zuri hutsak edo beltz hutsak baino nabarrak askoz ere gehiago zirela. Baina horretarako nahi hutsa ez da aski izango. Gure indar hutsez ezer ez genezakeela. Espiritu huts nahasgabea. Gizona abere hutsa da. Euskara hutsezko egunkari bat. Eta antzerkian hitzak ez dira eranskin huts; hitzak dira azal eta mami. Egiazko poesia, poesia huts, garbi, gorengo hura. Ur huts-hutsak edateko balio ez duen bezala, ezta euskal joskera huts-huts horrek ere gogoz irakurtzeko edo entzuteko. || Eta berari begiratu hutsarekin zauritu guztiak sendatzen ziren. Horretan pentsatze hutsak beldurrez airean dauka.

3 adj. (Izenondo baten eskuinean). Pertsonez edo animaliez mintzatuz, aipatzen den ezaugarria edo nolakotasuna nagusi duena. Bata zen egiazalea eta bestea gezurti hutsa. Hi, buruharro hutsa, oroit hadi hautsa haizela. Gizon on eta kartsua zen segurki Heli, baina ahul hutsa bere haurrekin. Eskuzabala eta behargin hutsa zen. Euskaldun hutsa: euskara baizik ez dakiena. || Labanek ikusi zuen ardi zuri huts edo beltz hutsak baino nabarrak askoz ere gehiago zirela.

4 adj. Inongo axola edo gorabeherarik, edo mamirik ez duena. Ik. hutsal. Neurtitza, polita baina... hutsa.

huts ala kausi Nolanahi. Ik. huts edo bete. Ahal bezala, huts ala kausi, entsea zaitezte, gazteak.

huts edo bete Nolanahi. Ik. huts ala kausi. Sendagile hori bizi da inori odola atereaz; huts edo bete ematen ditu osagarri izenekoak.

huts-hutsik 1 adb. Erabat hutsik. Ik. hutsik. Etxea huts-hutsik aurkitu zuen.

2 adb. Soil-soilik. Beharrezkoa dugu, bederen, hiztegitxo bat, ia ortografiarekikoa huts-hutsik. Lege horiek ez dira literatura-hizkuntzarenak: herri hizkuntzarenak dira huts-hutsik.

huts3

izord. Zero. Bost eta huts irabazi zuen atzo Osasunak. Huts eta huts bukatu dute. Hamar gradu hutsaren azpitik.

hutsal

adj. Garrantzirik, baliorik edo funtsik gabea. Ik. alfer. Kezka hutsalak. Giza jakituria hutsala dela.

hutsaldi

1 iz. Hutsegitea. Lagun hurkoaren hutsaldiak ez esatea. Emadazu, Jauna, itxaropen irmo bat eta maitasun bat hutsaldirik gabea.

2 iz. Gabezia. Gari hutsaldi batez Egiptora jaitsi ziren ale eske.

3 iz. Hustea. Zin-zinetako poesia ez beste guztia kiskaltzen hasiko balira, ez lukete hutsaldi txarra hartuko liburutegiek.

hutsaldu, hutsal/hutsaldu, hutsaltzen

1 da/du ad. Hutsal bihurtu.

2 du ad. Ezeztatu. Kontratua hutsaldu.

hutsalkeria

iz. Ezerezkeria, ezdeuskeria. Munduko hutsalkerietara bihotza lerraturik.

hutsaltasun

iz. Hutsala denaren nolakotasuna. Hil osteko ospearen hutsaltasuna.

hutsarazi, hutsaraz, hutsarazten

du ad. Hutsik uztera behartu. Barrikak ireki eta hutsarazi zituzten. Eskualdeko komentu guztiak hutsarazi zituen.

hutsarte

iz. Tarte edo bitarte hutsa. Ik. hutsune. Erlauntz batetik bestera uzten da hiru urratseko hutsarte bat. Bost minutuko hutsarteak. Handikiek maite-joko korapilatuen bidez bete nahi omen dute ez dituzten eginkizunen hutsartea.

hutsegile

adj./iz. Huts bat edo hutsegite bat egin duena. Baina nola hutsegilea judua baitzen, juduen aldeko egunkari guztiak berehala isildu ziren.

hutsegin

iz. Hutsegitea, hutsa. Denok dakigu Adamek eta Evak izan zuten hutsegina. Zenbat hutsegin egin ditugu morrontza santu honetan? Hutseginak zuzendu.

hutsegite

1 iz. Lege, arau edo eginbide bat ez betetzea; horren ondorioa. Ik. huts1 1. Hutsegite asko eta handiak. Beren hutsegitea ezagutzen ez badute. Lagun hurkoaren hutsegiteei errukiz begiratzea.

2 iz. Norbaitek edo zerbaitek bere jardunean behar zuen edo espero zen ondorioa ez ematea. Oroimenaren hutsegiteak.

hutseratu, hutsera/hutseratu, hutseratzen

da/du ad. Hutsera etorri, hutsera bihurtu. Aurtengo lehortearekin hutseratu da ibaia. Izaki oro ihartu egin ohi da, zimeldu eta hutseratu.

hutsezin

1 adj. Pertsonez mintzatuz, bere iritzietan ezin huts egin dezakeena. Zertan da hutsezina Erromako Aita?

2 adj. Gauzez mintzatuz, ondorio edo eragin ziurrak dituena. Hemen dugu bide bat jatorra eta hutsezina, gure senak zer bilatzen duen asmatzeko. Erremedio hutsezina.

hutsezintasun

iz. Hutsezina denaren nolakotasuna. Aita santuaren hutsezintasuna.

hutsik

adb. Dagokiona, ohi duena edo behar duena ez duela; ezer gabe. Ik. esku-hutsik. Aretoa hutsik zegoen heldu ginenean. Hutsik dauka urdaila. Kutxa hutsik aurkitu zuten. Ontzia erdi hutsik zegoen. Kafea hutsik hartu.

hutsune

1 iz. Tarte edo une hutsa. Ik. hutsarte. Harresiak zituen hutsuneetan. Burdinen arteko hutsuneetatik. Bazen jende franko plazan, baina bazterretan hutsuneak nabari ziren.

2 iz. Gabezia. Hutsune hori betetzera dator nire lehenengo liburu hau. Haren heriotzak utzi digun hutsunea. Horrek guztiak ez du Jainkoaren hutsunea betetzen.

hutu

1 iz. Ruanda eta Burundiko herritar gehienak hartzen dituen etnia bateko kidea. Geroztik hutuak tutsien mendean bizi izan dira.

2 adj. Etnia horretakoa, etnia horri dagokiona. Milizia hutuak.

Hz

hertz-en nazioarteko sinboloa.

i

iz. Alfabetoko letra (i, I).

i greko Alfabetoko letra (y, Y).

ia

adb. (Dagokion sintagmaren edo esaldiaren ondo-ondoan, ezkerrean nahiz eskuinean). Dagokion sintagmak adierazten duen nolakotasuna, egoera, modua edo egintza, erabatekoa izateko, erabat gertatzeko edo betetzeko, gutxi falta dela adierazten duen hitza. Ik. kasik. Euskaraz ia ahaztu zait eta erdaraz, berriz, jakin ez. Lau urte hauetan ez omen da ia kanpora irten. Ia laurak dira. Duela ia hogei urte. Ia irispidean daukagun gauza. Ederki itzulia dago, hitzez hitz ia. Bera behean, ni ia teilatuan. Euskarak ez duela ia ezertarako balio. Lan nekagarri hori, ia ezin jaso ahaleko zama astun hori, gure gain dago. Ia guztiak. Ia ezer ez. || (Iraganeko adizki batekin, orainaldi burutuko egintza bat adierazteko). Azal bat zapaldu dut eta ia erori nintzen.

ia-ia

adb. ia adizlagunaren indargarria. Ia-ia ederra egin genian. Ia-ia sinetsirik aingerua zela. Ezkontzeko minak ia-ia galdu nau. Esan daiteke ia-ia orain dugula hasi berria arlo horren lantzea.

iaio

adj. Gip. eta Naf. Trebea, gaitua. Bertsotan oso gizon iaioa zen. Ganixek sukaldean bere esku iaioa agerian utzi zuen. || (Adizlagun gisa). Prest zeukan lana ondorengo leialak burutu zion; bai iaio burutu ere.

[Oharra: bi silabatan esaten da].

iaioki

adj. Trebeki.

iaiotasun

iz. Trebetasuna. Dantzari eta bertsolariak gogor saiatu ziren beren iaiotasunak agertzen.

iaz

adb. Joan den urtean. Iaz bederatzi eta aurten hamar. Iaz argitaratu zuen liburutxoan.

iazdanik adb. Iaztik.

iazko adj. Joan den urtekoa. Iazko udan. Ikus iazko Egan, 99-100 orrialdeetan. || Esr. zah.: Iazko habian aurten txoririk ez. Iazko lapurrak aurtengoen urkatzaile.

iaztik adb. Joan den urtetik. Iaztik hona, hamalau arraunlarik utzi dute kluba.

ibai

1 iz. Berezko ur-lasterra, aski handia, itsasora edo beste ibai batera isurtzen dena. Ik. erreka; lats1. Iturri, erreka eta ibaiak. Urola ibaia jaiotzen den tokian. Nilo deritzon ibai handia. Ibai zabalean. Ibai lehor baten ondotik pasatu ginen. Ibaiko ura. Ibaiaren ibietan. Ibaiaren bihurguneak. Ibaia igarotzean. Ibai arrainak. Ibai-laster batean itoa. Ibai baten (ur) emaria.

2 iz. Irud. Suzko ibai bat. Lurra estalia da dena gorputz hilez, trenpatua odol ibaiez.

ibai aho, ibai-aho Bokalea. Bidasoaren ibai ahoa.

ibaiaz adb. Ipar. Ibaika. Ibaiaz isuriko ditut negarrak.

ibai bazter, ibai-bazter Ibai bazterretako hondartzetan.

ibaiadar

iz. Beste ibai batean isurtzen den ibaia. Arga ibaiadarra.

ibaibide

iz. Ibai batean zehar doan garraiobidea. Seattle-n hartu genuen ibaibidea Alaskara joateko.

ibaiertz

iz. Ibai bazterra, ibai baten alboetako lurra. Ibaiertz batetik ez zen ikusten bestea. Ibaiertz aldera igeri egin zuen.

ibaika

adb. Kopuru izugarrietan. (Isurkariez mintzatuz erabiltzen da batez ere). Ik. turrustaka; uharka1; pesiaka; gaindika; purrustan; zurrutaka. Nahiz ibaika isuri kristauen odola. Ibaika ari du euria. Honetan Bibliak zabaldu zigun argia ibaika. Erdaldun jendea ibaika agertu zen.

ibar

1 iz. Bi mendialderen arteko tarte aski luzea, eskuarki ibai batek zeharkatzen duena. Ik. haran. Ibar eta ordoki zelaiak. Mendietatik ibar zabaletara jaitsiz. Bizkaiko mendi eta ibarrak. Irun aldeko ibar ederra.

2 iz. (Kristau erlijioan, negarrezko ibar eta kideko esapideetan, honako mundua izendatzeko). Ik. haran 2. Negarrezko ibar honetan.

ibar-jaun Merioa (epailea). Orik ez den herria, ibar-jaun da azeria (esr. zah.).

ibargi

iz./adj. Egutera. Leku ibargia.

ibargoitiar

1 adj. Ibargoitikoa, Ibargoitiri dagokiona.

2 iz. Ibargoitiko herritarra.

ibarrangelutar

1 adj. Ibarrangelukoa, Ibarrangeluri dagokiona.

2 iz. Ibarrangeluko herritarra.

ibarrolar

1 adj. Ibarrolakoa, Ibarrolari dagokiona.

2 iz. Ibarrolako herritarra.

ibartar

1 adj. Ibarrakoa, Ibarrari dagokiona.

2 iz. Ibarrako herritarra.

ibeni

ad. [Oharra: Euskaltzaindiak, ibeni-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. ipini].

iberiar

1 adj. Erromatarren aurretik Iberiar penintsulako sortaldean eta gaur egungo Frantziako hegoaldean bizi izan zen herrikoa; herri horri dagokiona. Ik. iberiko. Iberiar artea eta hizkuntza.

2 iz. Herri horretako herritarra. Iberiarren lurraldea.

3 adj. Gaur egun Espainiak eta Portugalek osatzen duten lurraldeari dagokiona. Iberiar penintsula.

iberiera

iz. Iberiarren hizkuntza.

iberiko

adj. Iberiarra. Idazkera iberikoa.

iberismo

1 iz. Espainiako eta Portugalgo estatuak bateratzearen aldeko politika-doktrina.

2 iz. Euskararen jatorriari buruzko teoria, Iberiar penintsula osoko lehen hizkuntza euskara zela dioena. || (Hitz elkartuetan, bigarren osagai gisa). Eusko-iberismoaren aldeko teoriak.

iberoamerikar

1 adj. Iberoamerikakoa, Iberoamerikari dagokiona. Hiru eraikin horiek Anibal Gonzalezek eraiki zituen, 1913 eta 1916 bitartean, 1929ko Iberoamerikar Erakusketarako.

2 iz. Iberoamerikako herritarra.

ibi

iz. Ibai batean, uraren sakontasun txikiagatik, oinez igaro daitekeen tokia. Ibia igaro.

ibiarazi, ibiaraz, ibiarazten

du ad. Ibitzera behartu. Oinazeak ibiarazten dituena.

ibilaldi

iz. Ibiltzea; ibiliz egiten den bitartea edo bidea. Ik. ibilera; ibilketa. Mendi bideetan barrena ordu eta erdiko ibilaldia egin eta gero. Ibaiaren ondoan bere eguneroko ibilaldia egiten zebilelarik. Ibilaldi ederra egin dugu Hernion zehar. Kalez kaleko, herriz herriko ibilaldiak. Argonauten itsas ibilaldian. Ibilaldi luze eta neketsua. Bakearen aldeko ibilaldia. Lagun, munduko ibilaldian; lagun, zerurako bidean. Sartaldeko hizkuntzetako prosa zenbait bidetan barrena ibiltzen ikasia da, latinaren ondotik, eta ibilaldi horiek hizkuntza arinago eta malguago bihurtu dute.

ibilarazi, ibilaraz, ibilarazten

du ad. Ibiltzera behartu. Zerk ibilarazten du izadia aurrerantz? Badela gizakien gainetiko indar bat, jostailuak bezala ibilarazten gaituena. Erlojua ibilarazteko. Ni zuzen ibilarazteko Jainkoak eman didan aingerua.

ibilarazle

adj. g.er. Ibilarazten duena.

ibilbide

1 iz. Zerbait egitean ibiltzen den bidea. Mekatik Medinarako ibilbidea. Frantziako itzuliko antolatzaileek ibilbide berezia prestatu dute aurten. Ibilbidea bederatzi kilometrokoa izango da.

2 iz. Zerbaitek, higitzean, egiten edo gauzatzen duen bidea. Zeruko izarren ibilbideari begira dagoena. Lemazainak ontziaren ibilbidea zuzendu zuen.

ibildaun

adj. g.er. Noraezean dabilena, batetik bestera dabilena. Ik. alderrai; ibiltari 2. Botadeo izeneko judu ibildaun hura.

ibilera

1 iz. Ibiltzea. Ik. ibilketa. Bide luzeko ibilerak ez zaitu izutzen. Barauak, lo galtzeak, lan eta ibilera gogorrak. Gauazko ibilera. Itsasozko ibilerak. Eguzkiaren ibilera geldia (Ik. ibilbide). Bihar amaituko dut nik neure bizitzako ibilera (Ik. ibilaldi).

2 iz. pl. Toki batetik bestera ibiltzea; abentura. Mantxako zaldun ibiltariaren ibilera berriak. Haren ibilera okerren lekukoa. Atseginago zaizkigula horrelako ardi galduen ibilerak, beti bertute bidetik sailean dabiltzanenak baino.

3 iz. Ibiltzeko eta, hedaduraz, jokatzeko modua. Karramarroen ibilera. Gizon horren ibilera... egingo nuke gure Joan Andres dela. Arina da ibileran. Eztabaidaren haize haserreak berotzen duenean, inoiz baino ibilera arinagoa agertzen du.

ibilerraz

adj. Ibiltzeko erraza dena. Bidexka eroso eta ibilerrazak.

ibilgailu

1 iz. Lurrean, uretan edo airean higitzen den eta pertsonak edo gauzak garraiatzeko balio duen tresna. Ik. beribil. Berez higitzen den ibilgailua. Ibilgailu gurpilduna.

2 iz. Irud. Hizkuntza baita kulturaren ibilgailu eta ibilgailu berezkoa.

ibilgaitz

adj. Tokiez mintzatuz, bertan ia ezin ibilizkoa. Leku ibilgaitza da hau. Urrutiko tokietan eta bazter ibilgaitzetan.

ibilgetu1, ibilge, ibilgetzen

du ad. Zerbait ezin higi daitekeela utzi.

ibilgetu2

iz. Ekon. Enpresa batek bere jardueran erabiltzeko sortu edo eskuratu dituen ondasun iraunkorren multzoa. Ibilgetu materiala eta immateriala.

ibilgona

iz. g.er. Lgart. (ibilgona jantzi esapidean, norbaitek kalean ibiltzea gustuko duela-edo adierazteko). Ibilgona jantziz gero, etxerako ordurik ez.

ibilgune

iz. Ibilera, ibiltzeko modua. Emaztearen begiei, begitarteari, gorputzari, edertasunari eta ibilguneari beha egote hark sua pizten du.

ibili1, ibil, ibiltzen

1 da ad. Gorputzaren zatiren batek beti lurra ukitzen duela higitu. Oinez ibili. Herrestaka ibili. Zutik ibili ezinik. Jaiki hadi eta ibil hadi.

2 da ad. Toki batetik beste batera higitu. Euskal Herri osoan barrena ibili ondoan. Ezagutaraz iezaguzu ibili behar garen bidea. Abiatu garen bidetik ibili nahi genuke. Aurrera eta atzera ibili. Batera eta bestera ibili gabe. Nondik nora ibili haiz? Etxetik lantegira eta lantegitik etxera ibili. Ni ere Ameriketan ibilia naiz. Airean dabiltzan hegaztiak. Eguzkia egunero badabil bere bidean. Zaldiz ibili. Itsasoz ibili. Itsasoan dabiltzan denboran. Ihesi ibili. Beribil asko dabil errepide honetan. Ordura arte ongi ibili zen ontzia portuan sartzean galdu zen. Oso laster dabilen ibilgailua. Anitz esamesa zebilen haren gainean. Gauaz ibiltzen dena. Lagun onekin ibili. Ongi ibili!

3 du ad. Korritu. Berriz ibili behar ez ditugun bideak. Kalbarioko mendira igotzeko, Jerusalem guztia ibili behar zen.

4 da ad. Aritu, jardun, bereziki higituz. Beti borrokan ibili gabe. Pilotan ibili. Saltsa horietan ibili garen gehienok. Atez ate eskean dabilena bezala. Ez gara alferretan ibili, gurea atera dugu. Zer(tan) zabiltza? Zure bila nenbilen ni. Mendeku bila ez ibiltzea. Eror eta jaiki dabiltza. Zirenak eta ez zirenak eralgitzen ibili da. Lanpeturik dabil. Kontuz ibiltzeko esan zion. Argi ibil hadi! Oker zabiltza. Larri ibili zen bolada batean. Alfer-alferrik dabiltza. Eleberri bat egitekotan omen zebilen. Gerorik gerora ibili naiz.

5 da ad. (Ogibidea edo egitekoa adierazten duen predikatu-osagarri batekin). Aritu, jardun. (Dagokion predikatu-osagarriak ez du artikulurik edo kasu markarik hartzen). Ik. joan 3; egon1 3. Kapilau ibili zen. Bi apaizgaiak elkarrekin ibili ziren soldadu. Behin ere aprendiz ibili gabe ofizioa ikasi.

6 da ad. (Kopurua adierazten duen adizlagun batekin edo zenbatzaile zehaztugabe batekin). Izan, egon. Lapur ugari dabil azken bolada honetan. Onen artean gaizto asko dabil. Janariak badabiltza mahaian nasai eta ausarki.

7 da ad. (Haizeaz mintzatuz). Haizea dabil. Haize handia zebilen egun hartan.

8 da ad. Norbaitekin harremanak izan. Askorekin ibili ondoren, neskazahar gelditu da.

9 da ad. Funtzionatu. Erloju hori ez dabil.

10 du ad. Erabili. Oinetakorik ez zuten ibiltzen.

ibili2

iz. Ibilera. San Pauloren ibiliak. Etxetik lanerako eta lanetik etxerako ibilietan.

ibilian adb. Ibiliz. Ibilian asko ikasten da.

ibilian-ibilian 1 adb. Behin eta berriz saiatuz, ekinaren ekinez. Ibilian-ibilian, azkenean, ikasi egin du pilotan.

2 adb. Ibili eta ibili. Ibilian-ibilian, goizeko hamarrak aldean heldu ziren herrira.

ibilkari

adj./iz. Ibiltaria. Otso gosea ibilkari. Ibilkari ona da.

ibilkera

iz. Batez ere Bizk. Ibilera, ibiltzeko modua. Gorputz arteza eta ibilkera bizkorra.

ibilketa

iz. Ibiltzea, ibilera. Ik. ibilaldi. Ibilketa eta eleketa alferrak alde bat utzirik. Oinez egiten zituen bere ibilketak, luzeak izan arren.

ibilki

1 Esaldi hanpatuetan, ibili era burutuaren ordez erabil daitekeen forma, era burutuak balio puntukaria duenean. Osoaren ondotik ibilki, eta erdiaren jabe gelditzea: osoaren ondotik ibili, eta erdiaren jabe gelditzea.

2 (Aditz laguntzailea hartzen duela, balio puntukariarekin). Ibilki da, ibilki ziren: dabil, zebiltzan. Bertso kantatuz eta otoitz eginez munduan nintzen ibilki.

3 adb. Ibiltzen, ibiliz. Larrez larre ibilki, aurpegi-lepoak zimeldu zaizkio eguzkitan.

ibilkor

1 adj. Ibiltaria. Ibilkorra duzu gogoa!

2 adj. Higikorra. Oinazpian lur geldia ala ibilkorra dugun ikusi behar.

ibilmolde

iz. Ipar. Jokaera, jokatzeko modua.

ibiltari

1 adj. Asko ibiltzen dena, ibiltzen zalea dena. Ik. ibilkari. Ibiltari gauean, logura goizean.

2 adj. Egonleku edo egoitza finkorik gabe tokiz toki dabilena. Mantxako zaldun ibiltariaren ibilera berriak. Txerpolari ibiltaria. Gogo ibiltari hau ez zen Zuregana itzultzen. Bizitza ibiltaria: ibiltarien bizitza. Ijitoen etxe ibiltariak.

ibiltegi

iz. Ibiltokia.

ibiltoki

iz. Ibiltzeko edo egurasteko tokia. Arkupeetan ibiltoki erosoa zegoen. Kaleetan eta ibiltokietan ez da erdara besterik entzuten. Egoitza andana bat eta haien artean ibiltoki zabal bat.

ibiltze

iz. ibili aditzari dagokion ekintza. Ik. ibilera. Atsegin handia ematen zion kalez kale ibiltze horrek.

ibis

iz. Afrikako eta Ameriketako hegazti zangaluzea, mokoa luzea, mehea eta kakoduna duena (Fam. Threskiornicidae). Ibis gorriak ilaran jartzen dira Niloko alde bietan.

ibitu, ibi, ibitzen

da/du ad. Beheratu, gutxitu; indarra galdu. Handitua ibitzen ari zaio. Sagardoaz egarria ibitu. Iluntzean asko ibitu zen haizearen indarra. Gaueko zortzietan ibitu zen ekaitza. Sukarra ibitu. Oinazea ibitzeko. Garizumak ibitzen du Jainkoaren haserrea.

iceberg

iz. Izozmendia. Icebergaren tontorra.

idaliondar

1 adj. Idaliongoa, Idalioni dagokiona.

2 iz. Idaliongo herritarra.

idaroki

ad. [Oharra: Euskaltzaindiak, idaroki-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. iradoki].

idarokizun

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, idarokizun-ek euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. iradokizun].

idatzaldi

iz. Idazlan bat taxutzen den aldia; (idazlan baten) taxutzea. Eskuizkribuaren lehen idatzaldiari zenbait lagunek egin dizkioten oharrak kontuan izan ditut behin betiko idatzaldian.

idatzarau

iz. Idazteko araua.

idatzarazi, idatzaraz, idatzarazten

du ad. Idaztera behartu. Eskutitzak idatzarazten zizkidan. Euskara batuan idatzarazten duten aldizkariak.

idatzi1, idatz, idazten

1 du ad. Zerbait ikur bidez paperean edo kideko gairen batean irudikatu; bereziki, hitzak letren bidez irudikatu. Ik. izkiriatu. Lumaz idatzi. Arkatzez idatzia. Eskuz idazteko. Makinaz idatzirik. Ez daki irakurtzen eta idazten. Letra batzuk harrian idatziak. Norbaiten izena hondarrean idatzi. Idatz itzazu hemen izen-abizenak. Musika idatzi. Euskaraz idatzi.

2 du ad. Idatziz adierazi; idazlan bat egin. Eskutitz bat idatzi dio. Horrezaz liburu bat idazteko asmoa du. Hitz lauz idatzi. Gai jakin bati buruz idatzi. Legean zer dago idatzirik? Kirikiñok idatziriko irakurgaiak. Aldizkarietan idazten du. || Hitz egiten duen bezala idazten du. Ongi, garbi idatzi.

3 (Era burutua izenondo gisa). Ahozko hizkuntza eta hizkuntza idatzia. Eguneroko hizkuntza idatzi arruntean.

idatzi2

iz. Idazkia. Idatzi santuetan irakurria.

idatziz adb. Testu idatzi baten bidez. Idatziz bidaliko da eskaria. Idatziz esan edo adierazi.

idatzizko adj. Idatzia.

idauztar

1 adj. Idauzekoa, Idauzeri dagokiona.

2 iz. Idauzeko herritarra.

idazgai

iz. Idazten denaren gaia. Antzinako paganoen mitoak idazgaitzat erabiliz.

idazgela

iz. Idazteko gela, idazten den gela. Bere etxeko idazgelan.

idazkari

1 iz. Erakunde, elkarte edo batzorde batean, bilera-agiriak idazteko, gainerako izkribuak prestatzeko eta haietaz arduratzeko egitekoa duen kidea. Euskaltzaindiko Idazkaria. Udaleko idazkaria. Hizkuntza batzordearen idazkaria.

2 iz. Norbaiti eskutitzak idazten dizkion eta bulego arazoetan laguntzen dion enplegatua. Zuzendariaren idazkaria. Bulegoko idazkaria.

3 iz. Zenbait alderdi politikotako buru eragilea. Frantziako Alderdi Komunistaren Idazkari Nagusia.

4 iz. Zenbait herritako ministroen izena; gobernu bateko goi kargua. Hala jakinarazi zuen Londresko Ipar Irlandarako estatu idazkariak. Estatu Batuetako Hezkuntza eta Nekazaritza idazkariak.

idazkariorde

iz. Idazkariaren ordekoa edo laguntzailea. Idazkariordearen ardurapeko zereginak. Italiako atzerri-idazkariordea.

idazkariordetza

1 iz. Idazkariordearen kargua edo lanbidea. NBEko idazkariordetza Tanzaniako atzerri-ministroak hartuko du.

2 iz. Idazkariordearen ardurapeko bulego edo zerbitzua. Gai Politikoetarako Estatu Idazkariordetza.

idazkaritza

1 iz. Idazkariaren kargua edo lanbidea. Idazkaritza utzi du.

2 iz. Idazkariaren ardurapeko bulego edo zerbitzua; erakunde baten idazki bidezko harremanak bideratzen dituen bulego edo zerbitzua. Unibertsitateko idazkaritza. Hizkuntza Eskolako Idazkaritzan. Hezkuntza Saileko Idazkaritzak bidalia.

idazkera

1 iz. Hizkuntza jakin bateko hitzak idazteko modua. Ik. ortografia. Lehen argitaraldiko idazkera aldatuz.

2 iz. Hitzak edo gogoetak ikurren bidez irudikatzea. Idazkeraren asmaketa. Idazkera ideografikoa. Idazkera fonetikoa: hizkuntza hotsak irudikatzen dituena.

3 iz. Idazte sistema jakin batean erabiltzen den ikur mota. Idazkera gotikoa, arabiarra.

4 iz. Norbaitek idazterakoan letrak marrazteko duen moldea. Idazkera irakurgaitza. Idazkera aztertuz, izaera ezagutu.

5 iz. Idazteko, zerbait idatziz adierazteko modua. Ik. estilo1; idaztankera. Idazkera bihurriko idazlea. Hanpatua, puztua zen haren idazkera.

idazketa

iz. Idaztea. Ik. idazkuntza. Irakurketa eta idazketa-ariketak.

idazki

iz. Idatzirik dagoen gauza, idatzi den gauza. Ik. idazlan; izkribu. Eskutitz, liburu eta gainerako idazkietan. Zortzi orrialdeko idazki bat. Idazki bilduma. Latinezko idazki zaharretan.

idazkintza

iz. [Oharra: Euskaltzaindiak, idazkintza-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. idazkuntza].

idazkun

iz. Harri, diru peza eta kidekoetan idatziriko hitz multzoa. Ik. inskripzio. Hemengo idazkunetan erromatar jainkoak inoiz aipatzen dira.

Oharra: azken eguneraketa 2019-01-11

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper