Euskaltzaindiaren Hiztegia

Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=ala 8 sarreratan aurkitu da.

ala1

1 junt. Galderetan eta zehar-galderetan, elkar baztertzen duten aukerak lotzen direnean, edo-ren ordez erabil daitekeen hitza. Zein zaldi da hobeago, geldirik dagoena ala ibiltzen dena?, zein ontzi, kostan dagoena ala itsasoan dabilena?, zein ur, geldia ala lasterra? Bihar ala etzi etorriko diren jakin nahi nuke. Gorri ala more den ezagutzea. Ez dakigu bi ala hiru beharko ote ditugun.

2 (Galdera baten bukaeran). Harridura iradokitzen duen eta galdera erretorikoak bideratzen dituen partikula. Lo zaude, ala? Zertarako egin du Jainkoak zerua, lastoz betetzeko, ala? Txantxetan ari zara, ala?

3 junt. Nahiz. Bihotz handiak kausitu ditut aberats ala pobreetan. Batzuekin ala besteekin harremanetan hasi.

4 Ipar. Galdera indartzeko partikula. Zer nahi lukete bada, ala sortzeko eta hiltzeko bi egun labur haiezaz kanpo erlijiorik gabe bizi?

ala... ala... 1 Nahiz... nahiz... Ala gizonezkoek ala emakumezkoek, eskubide berdinak dituzte gaur legearen aurrean. Ala mendietan ala zelaietan, zuhamu hori non-nahi ongi heldu da. Ala dezazuen jan, ala edan dezazuen, edo beste zernahi egin dezazuen, oro Jainkoaren loriari dagokiola egin ezazue. Ala nagoen lo, ala itzarririk.

2 (Hautapen baten parte bakoitzaren ezkerrean, batez ere zehar-galderetan). Galdetu zioten ea zer zuen nahiago: ala munduko ondasun guztiak, ala ur tanta bat. Norengatik egingo ote dut negar?, ala ezkongabeengatik, ala ezkonduengatik?

ala2

interj. Zina, arnegua, desira edo harridura adierazteko erabiltzen den hitza, perpausaren hasieran jartzen dena. Ik. alafede; alajainkoa. Ala Tutatis! Ala Zeus! Ala deabrua! Ala madarikatuak jaio ginen egunak! Gure jaun beste guztien buruzagi lehena; ala miragarri baita lurrean zure izena. Ala ni malurusa!, zeren han sartu nintzen?, joan banintz aitzina, eskapatzen nintzen. Benedika fortuna, ala enkontru ona! Andozeko ibarra, ala ibar luzea!

ala3

iz. Gabarra txikia, laua eta zabala. Urumeako oletara mea aletan igotzen zuten, ibaian gora, Ereñotzuraino.

ala4

iz./adb. [Oharra: Euskaltzaindiak, ala-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori 'alhatzea' adieran ez erabiltzea gomendatzen du; ik. alha].

hil1, hil, hiltzen

1 da ad. Bizia galdu, bizitzeari utzi. Atzo hil zen. Hil bedi! Ezbeharrez hil da. Hirurogeita hamalau urterekin hil zen. Zu ere atzerrian hilko zara. Haren emaztea hil zen arte. Senarra hil zaio. Ongi hiltzen laguntzeko. Zugatik hiltzen banaiz. Hiltzeko orduan. Bere burua hiltzeko arriskuan ipintzen duena. Hiltzera kondenatu. Hiltzerakoan agindu ziguna. Nahiago dut hil. Ama, ez zaitez hil! Hil arte maiteko zaitut. Laster hil beharra zen. Bere izena, hil orduko desegiten hasia da. Ongi hil nahi baduzu. Gosez hil. Urkaturik hil. Gazterik hil. Gerran hilak. Euskaldun bizi eta euskaldun hil. Hila da. Hilda dago. Hilda aurkitu dute (Ik. hilik). Hiltzeko zorian (Ik. hilzori). Hil berria da. Txomin hil berri da (Ik. hilberri). Nola bizi, hala hil (esr. zah.). || (Hedaduraz). Hil da euskara! Urte zaharra hil orduko, berria jaio.

2 du ad. Bizia kendu. Ik. garbitu 10; akabatu; erail. Harrika hil zuten. Ez ezazu inor hil. Abel Kainek hila. Anaia hiltzeko asmoa hartu zuen. Harrapatzen bazaitu, jo eta bertan hilko zaitu. Biztanle guztiak hil, herria erre eta gatza erein zuen. Ehiztariak hil duen txori bat bezala. Tiro batez hil du bere burua. Hila eta hobiratua izan zena.

3 du ad. Irud. Gosea, egarria hil. Sua txiki deno da errazenik iraungitzeko edo hiltzeko.

4 (Era burutua izenondo gisa). Hilik dagoena. Zure Semearen gorputz hila. Haur hilaren ama. Txakur hil bati. || Hizkuntza hilak. || Fede bizia eta fede hila. Gauza onak egiteko gogo hila izatea. Argi hila.

hil ala bizi Hil edo bizi.

hil-behar 1 iz. Hiltzearen halabeharra. Zahartu eta hil-behar hori.

2 adj./iz. Hilkorra; hil behar duena. Badakigu hil-beharrak garela.

hil edo bizi adb. Eta zer basakeria itsusiagorik, gizona eta zezena, hil edo bizi, han jardunaraztea baino? Eta prestatu ziren, erromatarrei, hil edo bizi, aurpegi emateko.

hil edo biziko adj. Garrantzi handikoa dena; bizitza edo heriotza beregan dituena. Hil edo biziko estualdi honetan. Ezinbestekoa, hil edo bizikoa da euskara batasun bidean jartzea. Hil edo biziko borroka.

hiltzeko 1 adj. Hilgarria. Hiltzeko gaitza. Sukar bortitz bat lotzen zaio, hiltzeko sukarra.

2 adj. Hiltzeko dena, hila izateko dena. Hiltzeko zezenak. Ez behi, ez hiltzeko aziendentzat.

huts2

1 adj. Ikusmenaz nabari daitekeen ezer ez duena; ohi duenaz, daukanaz edo dagokionaz gabetua. Poltsa huts bat eman zion. Etxe hutsak barrunbea irauli zion. Kutxa huts horretan gorde dezakezu. Gorputza ederra, baina burua hutsa. Tarte huts bat (Ik. hutsune).

2 adj. Aipatzen denaz besterik edo bestelakorik ez duena. Ik. soil; garbi 3. Kafe hutsa nahi du. Damurik, ez da dena irabazi hutsa izango. Zuri hutsak edo beltz hutsak baino nabarrak askoz ere gehiago zirela. Baina horretarako nahi hutsa ez da aski izango. Gure indar hutsez ezer ez genezakeela. Espiritu huts nahasgabea. Gizona abere hutsa da. Euskara hutsezko egunkari bat. Eta antzerkian hitzak ez dira eranskin huts; hitzak dira azal eta mami. Egiazko poesia, poesia huts, garbi, gorengo hura. Ur huts-hutsak edateko balio ez duen bezala, ezta euskal joskera huts-huts horrek ere gogoz irakurtzeko edo entzuteko. || Eta berari begiratu hutsarekin zauritu guztiak sendatzen ziren. Horretan pentsatze hutsak beldurrez airean dauka.

3 adj. (Izenondo baten eskuinean). Pertsonez edo animaliez mintzatuz, aipatzen den ezaugarria edo nolakotasuna nagusi duena. Bata zen egiazalea eta bestea gezurti hutsa. Hi, buruharro hutsa, oroit hadi hautsa haizela. Gizon on eta kartsua zen segurki Heli, baina ahul hutsa bere haurrekin. Eskuzabala eta behargin hutsa zen. Euskaldun hutsa: euskara baizik ez dakiena. || Labanek ikusi zuen ardi zuri huts edo beltz hutsak baino nabarrak askoz ere gehiago zirela.

4 adj. Inongo axola edo gorabeherarik, edo mamirik ez duena. Ik. hutsal. Neurtitza, polita baina... hutsa.

huts ala kausi Nolanahi. Ik. huts edo bete. Ahal bezala, huts ala kausi, entsea zaitezte, gazteak.

huts edo bete Nolanahi. Ik. huts ala kausi. Sendagile hori bizi da inori odola atereaz; huts edo bete ematen ditu osagarri izenekoak.

huts-hutsik 1 adb. Erabat hutsik. Ik. hutsik. Etxea huts-hutsik aurkitu zuen.

2 adb. Soil-soilik. Beharrezkoa dugu, bederen, hiztegitxo bat, ia ortografiarekikoa huts-hutsik. Lege horiek ez dira literatura-hizkuntzarenak: herri hizkuntzarenak dira huts-hutsik.

kutx ala pil adb. Ipar. Txanpon edo kideko bat airean bota eta lurrera zein aldetara begira eroriko den asmatzean datzan jokoan; zoria joko horren epaiaren mende utziz. Kutx ala pil izaten zen. Bizia, kutx ala pil. Kutx ala pileko egoera.

nahi izan, nahi izaten, nahiko/nahi izango

du ad. Zerbait egiteko, eginarazteko edo lortzeko asmo edo xede erabakia izan. Ik. desiratu; gura izan. Zer nahi duk? Gaur liburu hau nahi du eta bihar horiek nahiko ditu. Ez baititu irakurri nahi izan batzar horrezaz argitara diren paperak. Deabruak ere halako eraginak itxuratu nahi izaten ditu aingeru antzean. Ez da aski nahi izatea. Inorena ez den euskara baturik ez nuke nahi. Nahi eta behar dugun batasun hori. Zuk nahi duzunean. Nahi badu eta nahi ez badu. Nahi bezain laster. || Jainkoak nahi badu. || (Osagarri zuzena den aditzaren subjektua eta nahi izan aditzarena bat direnean, aditz hura era burutuan agertzen da). Herodesek hil nahi zaitu. Hori sinetsarazi nahi digutenak. Zer gertatu den jakin nahi nuke. Ez genioke inori biderik itxi nahi. Otoitz egin nahi eta kemenik ez. || (Osagarri zuzena den aditzaren subjektua nahi izan aditzaren subjektuaz bestelakoa denean, aditz hark aditz-izenaren forma mugatua edo subjuntiboko laguntzailea hartzen du). Semea pilotaria izan dadin nahi du. Zer nahi duk egin dezadan? Zu joatea nahi dut. Nola nahi duzu ezkutu sakon hori nik azaltzea? Arazo hori bestek aztertzea nahi duelako. Aita-semeak elkarturik egotea nahi du baserritarrak. Ez nuke inola ere hitanozkoa galtzerik nahi; are gutxiago, hala eta guztiz ere, hitanozkoa ez dena.

esan nahi izan du ad. Adierazi, halako esanahia izan. Ez dakit hitz horrek zer esan nahi duen. Zer esan nahi du kristauaren izen horrek? Ez du horrek esan nahi gai horiek euskaraz erabili behar ez direnik. || Asko esan nahi du kultura-lanetan, aldez aurretik begiz jota edukitzeak helburuak eta bideak.

nahi adina Nahi den (diren, zen...) adina. Ik. nahi beste; nahi bezainbat; nahi hainbat. Zaldi gaixoari nahi adina janari eman iezaiozu. Zoazte, nahi adina denborarako. Edan dezagun nahi adina.

nahi adinako adj. Nahi den (diren, zen...) adinakoa. Ez dute nahi adinako indarrik izan.

nahiago izan Gogokoago izan. Nahiago ditu bizi-bizirik dirauten hitzak zaharkituak baino. Nahiago zuela gehienen kontra mintzatu, alde baino. Etxeko arropa zikina nahiago dudala etxean garbitu. Eta nahiago nuke, mila bider nahiago, uste hori ustel agertuko balitz. Misterio beltz hori biluztea edo, nahiago baduzue, larrugorrian ipintzea. Baso txikia baino, handia nahiago.

nahi ahala Nahi adina. Nahi ahala ardo edaten dutenak.

nahi ala ez Ipar. Nahitaez. Nahi ala ez, geldituren da biziarekin zorretan.

nahian (Aditz baten era burutuaren eskuinean). Nahi izanez. Gaizki esanak zuzentzen edo zuzendu nahian nabilelako aspaldidanik. Nire lepotik barre egin nahian dabil.

nahi beste Nahi adina. Dirua nahi beste, baina osasuna falta. Hau nire etxea da, eta nahi beste hitz egingo dut hemen.

nahi besteko adj. Nahi adinakoa. Sarak ez zuen nahi besteko erantzunik jaso.

nahi bezainbat Nahi adina. Nahi bezainbat ondasun. Edan ezazu nahi bezainbat.

nahi bezainbateko adj. Nahi adinakoa.

nahi bezala Nahi den (diren, zen...) bezala. Ez baitzizkioten bere lanak nahi bezala argitaratu.

nahi bezalako adj. Nahi den (diren, zen...) bezalakoa. Nahi bezalako mutil gazteak aukeran dauzkat atzean.

nahien izan Gogokoen izan. Nahien duzun gauza.

nahi eta nahi ez Nahi bada eta nahi ez bada. Ik. nahitaez. Nahi eta nahi ez ikusi behar duzu. Ez dira gainera denak pertsona bereziak nahi eta nahi ez. Ezinbestean eta nahi eta nahi ez gertatzen dira gauza guztiak.

nahi gabe adb. Nahi izan gabe; konturatu gabe, oharkabean. Nahita edo nahi gabe hasitako maitasun istorioak. Baina, nahi gabe izan da. Nahi gabe egindako akatsa.

nahi gabeko adj. Nahi izan gabekoa. Nahi gabeko haurdunaldia.

nahi hainbat Nahi adina. Israeldarrek nahi hainbat edan zuten.

nahi hainbateko adj. Nahi adinakoa. Nahi hainbateko poza eman dit.

nahi izate, nahi-izate Zerbait egiteko, eginarazteko edo lortzeko asmo edo xede erabakia izatea. Nahi izate hutsarekin sorgintzen zituen denak, aise eta zuzen.

nahi izatera Nahi izanez gero. Erraz egin ditzake, nahi izatera.

nahirik Nahian; nahita. Niri fama kendu nahirik alfer-alferrik dabiltza. Jainkoak hala nahirik.

nahiz Nahian, nahirik. Juduak hura hil nahiz zebiltzan.

[Oharra: Iparraldean, aditz osagarria da motakoa denean, da aditza da nahi izan ere: joan nahi zara].

Oharra: azken eguneraketa 2018-07-13

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper