Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=gaizki 4 sarreratan aurkitu da.

gaizki

1 adb. Behar edo nahi denaren edo egoki denaren kontra. Ik. txarto. Anton. ongi. Gaizki bizi, gaizki hil. Ongi, gaizki nahiz erdipurdi. Gaizki dugu aita, gibeleko gaitzaz. —Zer moduz? —Gaizki. Gaizki hazitako umeak. Kontuak gaizki atera zituela. Gaizki hasi zen eta okerrago bukatu du. Gero eta gaizkiago zihoazen nire kontuak: gero eta okerrago. Oso gaizki dago hori. Gaizki kantatzen du.

2 adb. (Ezezko esaldietan, indargarri gisa edo ironiaz). Ez zaio gaizki etorriko. Ez dute gaizki barre egin behar ondorengoek gure bizkarretik! Ez zaituzte horrek gaizki engainatzen!

3 adb. (Partizipio burutu mugatuaren ezkerrean). Ik. gaizki egin; gaizki esan; gaizki-ulertu. Hitz horiek ez zeudela batere gaizki josiak. Diru gaizki irabazia ugari daukalako. Komeni da maizenik gaizki pentsatu samarra izatea. Ume gaizki heziak. Gaizki ohitua zegok. Gure erreguak askotan izan ohi dira edo epelak edo gaizki eginak. Alaba gaizki ezkondua etxera bihur (esr. zah.).

4 iz. Lege moralaren aldetik on ez den guztiak osatzen duen ideia edo izaki abstraktua. Ongiaren eta gaizkiaren arbola. Gaizkia egiteko. Gaizkian gogortua dagoena. Gaizkitik begiratzeko. Gaizkirako jaidura. Ongiaz gaizkia garaitu behar da.

5 iz. Lege moralaren aldetik on ez den gauza edo egitea. Egiten dituzten hutsak eta gaizkiak barkatzeko. Ez diogu inori gaizkirik egin.

gaizki aipatu Ipar. Norbaiti buruz gaizki hitz egin. Ik. kritikatu 2; gaizki esan. Badakit gaizki aipatua naizela munduan.

gaizki egile, gaizki-egile adj./iz. Gaizkilea. Ohoinak eta beste gaizki-egileak.

gaizki egin 1 du ad. Gaizki egin dugu aita santuaren gutuna laburki aipatzea. Dena gaizki egiten du.

2 du ad. Gaizkia egin, kalte egin. Deabruak ez du lan bat baizik, beti gaizki egitea. Ongirik ez egitea bera da gaizki egitea. Eta, zeren hark gaizki egin duen, zuk ere egin behar duzu?

gaizki-egin iz. Egite gaiztoa edo okerra; hutsegitea. Beren gaizki-egina aitortzeko. Gaizki-egina zuzentzeko.

gaizki erabili Tratu txarra eman. Gaizki erabilitako txakurrek edo txakur zapuztuek betiko izango dituzte ondorio latzak.

gaizki erraile, gaizki-erraile iz. Gaizki-esalea. Oro, bere buruaz besteak, ezagutzen ditu gaizki-erraileak.

gaizki erran du ad. (nor osagarririk gabe). Gaizki esan. Ez ziren ausartzen ageriki gaizkirik erratera. Jende gaiztoek gutzaz gaizki erraten dutela entzutean hartzen dugun damua.

gaizki-erran iz. Gaizki-esana, laidoa. Egiak libratuko du engainarietarik eta gaiztoen gaizki-erranetarik.

gaizki esaka, gaizki-esaka adb. Biraoka; hitzez norbaiten kontra gaizki esanez. Jainkoagatik gaizki esaka ari da. Bata barkamen eske eta bestea gaizki esaka ari zaizkio Jesusi.

gaizki esale, gaizki-esale iz. Gaizki esaka aritzen den pertsona. Pietro Aretino gaizki-esaleaz oroiturik. Gaizki-esaleak ugariagoak ziren, ontzat zeukatenak baino.

gaizki esan du ad. (nor osagarririk gabe). Laidoztatu, iraindu, hitzez norbaiten kontra aritu. Ik. gaizki erran; gaizki hitz egin; gaizki mintzatu. Ez inorengatik gaizki esan. Herri guztia marmarrean, gaizki esaten ari zela. Behin bakarrik ez du Mariaren izenik ahotik atera oraindik, gaizki esateko ez bada.

gaizki-esan 1 iz. Laidoa, iraina; esamesa, zurrumurrua. Besteren marmarra edo gaizki-esana gogoz entzuten. Beretakoren baten kontrako gaizki-esanak.

2 iz. Gaizki esan den gauza. Gaizki-esanak barka.

gaizki hartu 1 du ad. Norbaitek, esan edo egin dioten zerbait, txarrean hartu. Gaizki hartu du esan diotena.

2 du ad. Modu txarrean harrera egin. Gaizki hartzen zaituzte etxean, beraz?

gaizki hazi adj. Pertsonez mintzatuz, gizalegerik ez duena. Mukitsu gaizki haziak! Ume berekoi, gaizki hazi eta apetatsua zen.

gaizki heldu 1 Egoera txarrean gelditu, arrakastarik ez izan. Gaizki helduko zara hori egiten baduzu. Izan ezazu hauetan sineste, eta ez zara gaizki helduko.

2 (heldu forma, partizipio burutugabearen balioaz). Gaizki etorri. Puntu honetara ez da gaizki heldu doktore batek kontatzen duena.

3 (heldu forma, partizipio burutugabearen balioaz). Gaizki moldatu. Gaizki heldu dira elkarrekin.

gaizki hitz egin 1 Norbaitengatik gaizki esan. Gaizki hitz egiten dute zutaz. Gauzarik onenetatik ere hartzen zuten harengatik gaizki hitz egiteko oina. Agerian hasi zen haren kontra txit gaizki hitz egiten.

2 Desegokikeriak esan. Gaizki hitz egin badut, erakuts iezadazu zertan huts egin dudan.

gaizki mintzatu 1 Norbaitengatik gaizki esan. Elkarren kontra ez zaiteztela gaizki mintza. Lagunaz gaizki mintzatzeko ohitura. Bestengatik gaizki mintzatuz.

2 Desegokikeriak esan. Hobe da isil egotea, ezen ez gaizki mintzatzea.

gaizki-ulertu iz. Zerbait gaizki ulertzea. Gaizki-ulertuak saihesteko. Harengana joan ninteke azaltzera gaizki-ulertu bat izan dela.

eraman1, eraman, eramaten

1 du ad. Zerbait edo norbait aldean hartuta joan. Ik. eroan. Fardeltxo bat eskuan eraman. Haur bat eskutik eraman. Zauritua besoetan eraman. Bizigaiak eramateko saskia. Soinean zama pisu bat eraman. Sakelan liburu bat zeraman. Lepoan daraman katea. Soineko urratuak zeramatzan. Gauzarik beharrezkoenak soilik eramanaz abiatu zen.

2 du ad. (Gauza abstraktuez mintzatuz). Geuregan daramagu heriotza. Bizimodu gaiztoa eramatea. Daramaten bide gaiztoa ezagutzen balute. Hargatik Salomon Baketsuaren izena zeraman. Luze daramat solasa.

3 du ad. (Sentipenez edo sentimenez mintzatuz). Bihotzondoko ederra eraman dute batzuen batzuek. Ez du poz makala eraman.

4 du ad. Zerbait aldean hartuta joan, nonbait uzteko, norbaiti emateko; zerbait edo norbait norabait edo norbaitengana helarazi. Ekarri zituen gauza guztiak eraman ditu berriro. Abereak azokara eraman. Norbait epailearen aurrera eraman. Mutu bat eraman zioten, senda zezan. Alkateari eraman dio sega kirtenik gabea. Nire anaiak eramango ditu eskutitzak.

5 du ad. Bideez-eta mintzatuz, halako helmuga izan. Hara daraman bide zuzena. Hondamendira eramango gaituen bidea. || Irud. Arazo hark noraino eramango zituen pentsatu gabe.

6 du ad. Bortxaz bereizi edo kendu. Uholdeak zubia eraman zuen. Haizeak eraman ditu haren asmo onak. Hau ere aspaldi eraman zigun herioak. Deabruak eraman ditzala. Ene bizia eraman nahiz, ondotik darrait etsaia.

7 du ad. Lapurtu. Ataunen eta Zegaman egunez ikusi eta gauez eraman (esr. zah.).

8 du ad. Pilotan, erasotzeko adinako indarrik gabe pilota frontiseraino bidali. Goizuetakoak lanak izan zituen zabaletik pilotak eramateko.

9 du ad. Ipar. Sari, garaipen edo kidekoez mintzatuz, lortu, iritsi. Garaitia eraman. Orduko sariketan lehen saria eraman zuten idazlanak.

10 du ad. Etxe bat, negozio bat edo kideko bat gobernatu. Oso ondo darama bere negozioa. || Kontuak eraman.

11 du ad. Jasan, pairatu. Ik. nozitu; irozo. Zugatik hainbeste neke eraman dituena. Estutasun ederrak eraman eta gero. Nekeak eraman baditu, uzta goria ere bildu du. Bere anaiaren harrokeria ezin eramanik.

12 dio ad. (nor osagarririk gabe). Gainditu, irabazi. Gauza isilak asmatzen niri eramaten didanik inor ez dela. Gutxik eramango dio euskaldunari jaten eta edaten.

13 du ad. Batez ere Ipar. Bizitzaz edo denbora-bitarte batez mintzatuz, igaro, eman. Izarrei begira darama denbora. Gau eta egun zutaz pentsatzen daramat ene bizia.

aitzina eraman Aurrera eraman. Europako dirulaguntzak ukan dituzte proiektu hori aitzina eramateko. Abertzaleen aldarrikapenak aitzina eramateko aliantzak egin behar direla. Liburuaren egiteko xedea aitzina eramateko.

atoian eraman Ontzi bat, eta hedaduraz edozein ibilgailu, lokarri edo beste zerbaiten bidez herrestan eraman. Atoian darama txalupa.

atxilo eraman Preso eraman. Garai haietan edonor atxilo eramaten zuten laster asko.

aurrera eraman Asmo, helburu edo lan bat gauzatzeko bidean aurrera egin; gauzatu, burutu. Proiektu berri hori aurrera eraman ahal izateko. Ez zuen dirurik lortu, asmo hori aurrera eramateko. Damurik, ez zuen aurrera eraman euskal literatura biribil zezakeen obra.

ezin eraman adj. Eramanezina, ezin eramanezkoa. Ik. ezineraman.

gaizki eraman du ad. Gaizki hartu, gaitzitu. Egiptoko erregek gaizki eraman zuen horiek hura utzi eta bestetara joatea.

eri2

adj./iz. Osasunik ez duena, gaixotasunen bat duena. Ik. gaixo. Eri dago. Eriak sendatu. Eriak zaintzen. Eri larri baten ohe ondoan gaudenean. Lehoi eria eta azeria. Eriaren penitentzia, penitentzia eria da. || (Gorputzaz edo gorputzeko organoez mintzatuz). Aspaldian bihotza eri zuen, eta lau urte hauetan Izturitzeko zahar etxean bizi zen. Birika eriak ordezka ditzakeen gailu artifiziala ikertzen ari dira AEBn. Gorputz eria, arimaren sendotzaile (esr. zah.).

eri-gaizki adb. Ipar. Eriez mintzatuz, larri. Emakume horrek bazuen eri-gaizki hemeretzi urteko alaba bat.

eri handi adb. Ipar. eta Naf. Eriez mintzatuz, larri. Eri handi da. Eri handi dago.

ondo1

1 adb. Nahi, espero edo behar den bezala; era onean, egokitasunez. Ik. ongi; ontsa; bapo. Ondo bizi da. Ondo da. Nahiko ondo atera zaizkio kontuak. Ondo al dira etxekoak? Esanak ondo hartu beharrean. Ondo ikasi hori. Ezteiak ondo, Miren? Txit ondo. Agur, osaba, bihoa ondo! Ondo pasa. Txalupak ondoen ikusten ziren lekuan. Alaba ahal zen ondoena apainduta bidaltzeko. Gure beldurra hori da, ondoegi erre beharrez, opil goxo hori ez ote diguten emango sekula. Azaldu zen Lesakara emakume ondo jantzi bat. Berak egiten zituen salaketak guk eta beste askok ondo ikusten genituen.

2 adb. Adkor. Ederki, oso. Ondo dakizu ez direla isilduko. Barrua ondo berotua Nafarroako ardo beltzez. Ondo damututa daude, bai. Ondo galanta da zuen mutikoa. Ondo ederra huraxe! Ondo asko dakizu nire bihotzak nor duen aukeratua.

ondo baino hobeto adb. Oso ondo. Ik. ongi baino hobeki; ondo bai ondo. Ondo baino hobeto apaindua joaten da. Ez duzu besterik behar ondo baino hobeto izateko. Ondo baino hobeto dakit Anton ikusi duzula.

ondo bai ondo adb. Oso ondo. Ik. ondo ere ondo; ondo baino hobeto. Ez ote letorkiguke guztioi ondo bai ondo, noizik behin ume bihurtzea?

ondo beharrean adb. Ondo beharrez. Ik. hobe beharrez.

ondo beharrez 1 adb. Asmo onez. Ik. hobe beharrez. Zuk ondo beharrez egingo zenuen.

2 adb. Okerrik ez dela, gauzak ondo badoaz. Ik. ondo bidean. Ondo beharrez, gure semeak iritsia behar zuen.

ondo bidean adb. Ezeren okerrik ez dela, okerrik ez bada. Ondo bidean, gaur sartuko da Cassini espazio zunda Saturnoren orbitan. Ondo bidean, udaberrian hasiko dituzte autobide berria egiteko lanak.

ondo da Adostasuna adierazteko erabiltzen den esapidea. Ik. ongi da; ados 2; konforme. —Erantzun iezadazu argiroago. —Ondo da, jauna; pozik erantzungo dizut. Ondo da, hori ere egingo dut, ba. Ondo da, ondo da; nahikoa jakin dugu.

ondo edo gaizki Nola edo hala, moduren batean. Gaia, gutxi gorabehera, ondo edo gaizki, adierazi dizut. Zertxobait, ondo edo gaizki, idazten ikasi dut.

ondo edo txarto Ondo edo gaizki. Ondo edo txarto, hark berea.

ondo egin 1 Ongia egin. Ondo egiozue gaitz egin dizuenari. Zuk badakizu ondo egiten zeini begiratu gabe.

2 On egin. Josetxori ez zion ondo egin soineko bustiarekin etxeratzeak.

3 Ongi jokatu. Uste dut ondo egin dugula. Ikernek ez du ondo egin zuri ezer esan gabe etorrita.

ondo ere ondo ondo-ren indargarria. Ik. ondo bai ondo; ondo baino hobeto. Hire ahotik irtendako edozer ondo ere ondo esanda egongo duk. Ondo ere ondo dakit denen gogoa ez dudala beteko.

ondo esan 1 du ad. (nor osagarririk gabe). Goraipatu, norbaiti buruz ondo hitz egin. Jendeak beragatik ondo esan dezan. Mundu guztiagatik ondo esaten zekiena.

2 du ad. Arrazoi izan. Ik. ongi esan. Ondo esan duzu, zure etxea baita hau.

3 du ad. Egoki adierazi. Ez nuke asmatuko ondo esaten. Erdia ondo esana dago; beste erdia, ez.

ondo-esan 1 iz. Laudorioa; hitz onak. Ik. ongi-esan. Ondo-esan, erregu eta balakuekin ekarri nahi gaitu. Zer balio dio pobreari zure ondo-esanak?

2 iz. Aholkua. Azkenez, ondo-esan bat nahi dizut eman, iloba.

3 iz. Ondo esan den gauza. Plazagizonek dioten moduan, ondo-esanak ondo hartu eta gaizki-esanak barkatu.

ondo hartu 1 Harrera ona egin. Ik. ongi hartu; onartu. Euskal Herrian ere jendeak beti ondo hartu gaitu.

2 Norbaitek egina edo esana ontzat eman edo, haserretu edo mindu gabe, alde onetik ulertu. Ez du ondo hartu egin zenutena. Esanak ondo hartu beharrean.

3 Bizk. Zerbaitek norbaiti on egin, mesede egin. Ez nau ondo hartzen neguak.

ondo hazi adj. Pertsonez mintzatuz, gizalegez jokatzen duena. Bederatzi urteko mutiltxo ondo hazi eta guraso onen semea. Ume ondo hazia, bizi guztirako irabazia.

ondo ibili interj. Bidaia, festa edo kideko batera doanari, harengandik urruntzean, agur esateko erabiltzen den gizalegezko esapidea. Ondo ibili, mutilak!

ondo ikusi (Partizipio burutuan, izan eta egon aditzekin). Estimatua, aintzat hartua. Ik. ikusi1 5. Lehen entzute handikoa eta ondo ikusia bazen, orain hainbat ospetsuagoa zen. Aurrerantzean, ama ez zen izan ondo ikusia etxe hartan.

ondo izan interj. Norbaitengandik urruntzean edo idatzi baten bukaeran erabiltzen den gizalegezko esapidea. Ik. ongi izan. Laster arte eta ondo izan. Tira, utzi egin behar zaitut; ondo izan.

Oharra: azken eguneraketa 2020-07-08

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper