Euskaltzaindiaren Hiztegia

Euskaltzaindiaren Hiztegia

forma=gain 17 sarreratan aurkitu da.

gain1

1 iz. Edozein gauzatan, lurretik urrunen dagoen aldea. Barren sakonean dabilen zurrunbiloaren gaina eta axala. Azpi eta gainak hartuak ditu. Ertza eta gain-azpiak. Buru gain karsoildua. Ez doa hutsik asto horren gaina. Gain biribileko etxeak. Lur onak ur asko hartzen du, eta gaina idortzen bada ere, hezetasunak barnean dirau. Gaina eder, barrena uher (esr. zah.).

2 iz. Mendi, aldapa eta kidekoetan, gailurra. Mendi gain hartan. So eginez Lapurdiko gain larrutu nabarrei. Uitziko gaina hartu nuen. Gain batean egin du etxea.

3 iz. (Leku atzizkiekin, singularrean. Dagokion izen sintagmak -en atzizkia hartzen du, baina bizigabe bati badagokio eta determinatzailerik ez badu, atzizkia eta mugatzailea gal ditzake). Zubi zaharraren gainetik igarotzean. Jainkoa maitatzea gauza guztien gainetik. Eta ez da geldituko harria harriaren gainean. Sasi guztien gainetik. Gugandik kanpo eta gure gainetik dagoena. Eskuineko oina itsas gainean eta ezkerrekoa lur gainean. Belar gainean eserita. || Oroz gainetik. || Lurra gain-gainetik urratuz (Ik. gain-gainetik). Gain-gainean zegoen oilarra.

4 iz. (Dagokion izen sintagmarik gabe). Ik. gaineko 1. Azpian lur hotza, gainean harria. Hondamena gainera datorkiolako, beldur da bera ere (Ik. gainera).

5 (Leku atzizkiekin, singularrean). Ondoren. (Batez ere janariez mintzatuz erabiltzen da). Ik. gaineko 3. Arrautzopil guri-guriak izango zituen jaki, eta gainetik gatzatua. Gaztaren ondotik gereziak, nahiz mamiaren gainean sagardoa; edozerk on egiten dio.

-en gain 1 -en kontura, -en erantzukizunaren azpian. Bere gain hartu zuen lana. Elkarteak bere gain du jaialdia antolatzea. Argitaratze lana bere gain hartu du. Lan nekagarri hori gure gain dagoela, ez duela bestek egingo. Gauden gu erne, beti gure gain. Jakin nahiz noren gain eman makurra. Heure gain gelditzen dituk artaldeak. Neure gain hartu dudan erantzukizun handia.

2 -en gainean, -en gainetik. Goitik datorrena guztien gain dago. Hik agintzen duk heure gain, hik ematen diok legea heure buruari. Ez duzu esango lagun hurkoaren gain gezurrezko lekukotasunik.

-en gainean -i buruz. Zerbaiten gainean hitz egin. Badira liburuak ugari gauza hauen gainean.

gaina hartu Nagusitu, nagusitasuna hartu. Ik. gainditu. Azpikoek gaina hartu zidaten. Nor azpiratu, nork gaina hartu ari zirela. || Ez zieten mendirik erpinenek ere zabaltzen ari ziren uholdeei gainik hartuko.

gain-azpi adb. Azpikoz gora. Oraingo bizimoldeek gain-azpi jarri dizkigute lehengo usadio zaharrak.

gain-beheiti adb. Ipar. Gain behera, goitik behera. Oihala erorarazten dute gain-beheiti.

gain behera adb. Goitik behera. Ik. gainbehera. Euskal esaldia gora eta gora omen doa doinu gailurreraino, handik, gain behera, arnasarik hartu gabe, amiltzeko. Sabela gain behera urraturik. Plazak zola gain behera dauka apur bat. Opera gain behera doala uste al duzu?

gainetik beheiti adb. Ipar. eta Naf. Goitik behera. Ume erdaldunek euskara ikasi baino lehenago dute bere eskolakide euskaldunek ikasten erdara, helburua gainetik beheiti irauliz.

gainez gain 1 adb. Leku garaietan zehar. Gainez gain ibili, joan.

2 adb. Ipar. Erraz, nagusitasunez. Gainez gain irabazi zuten.

gain-gainetik adb. Ipar. Oso, biziki. Urrea bezain gizon garbia zen gure aitona, eta zuzena gain-gainetik. Laguntzen zituztenak gain-gainetik sariztatzen zituzten.

-z gain (Izen sintagma mugatuari edo kideko bati dagokiola). -z gainera. Bertso ikasietan zegoela poesiaren muina eta, horrezaz gain, ezkutuan gelditzen diren aipamen jakintsuetan. Frogatuak izateaz gain, aho betean aitorturik daude.

gain2

1 iz. Esne edo saldaren gainean eratzen den koipezko geruza. Ik. esne gain; goien 3. Esneari gaina kendu.

2 iz. Zerbaiten zatirik hoberena. Gainak eta bikainak besteren, hondarrak eta arbuioak Jainkoaren. Huskeriez kezkatzea, gero, ez da giza kulturaren gaina eta lorea besterik.

ate1

1 iz. Harresi, horma, pareta edo kideko batean, alde batetik bestera igaro ahal izateko irekidura. Ate hori igarotzen duena. Ate gain batean josita. Atez ate ibili. Ate txakurra. Sarrera atea.

2 iz. Mendi arteko igarobidea.

3 iz. Ate batetiko igarobidea ixten edo irekitzen duen orria edo orri bikotea. Atea ireki, zabaldu. Atea itxi. Atea giltzaz itxi. Burdinazko atea. Ate nagusia. Atea jo. Ate isil batetik. Bi alderdiko atea. Ate langa. Ate morroiloa. || Zenbat ate, hainbat maratila.

4 iz. Solairu bereko etxebizitzetako bakoitza. Ezkerraldeko hirugarren atean bizi da.

5 iz. Zenbait kiroletan, bi zutoinek eta langa batek eratzen duten ate modukoa, tantoak egiteko, baloia edo pilota sartu behar den tokia.

6 iz. Zerbait iristeko bidea. Zeruko grazia guztien atea Ama Birjina dela. Euskararentzat ate guztiak itxita zeuden garaian. Guztiok dakigu zenbateraino zabaldu zizkien Larramendik ateak kanpotiko hitzei.

7 iz. Zah. Kanpo, landa. (Leku atzizkiekin, singularrean). Barrutik gogoeta gaiztoak eta atetik etsaiaren erasoak. Atetiko seinaleak. Atean uso, etxean otso, hala bizikaria gaizto (esr. zah.).

ate aitzin, ate-aitzin Ate aurrea. Jaitsi, txirrina jo eta, ate-aitzinean gelditu beharrean, autora itzuli zen. Ostatuaren ate-aitzinetik pasatzean.

ate albo, ate-albo Ateburuari eusten dioten bi piezetako bakoitza.

ate gain, ate-gain Ateburua.

ate joka, ate-joka adb. Atea joz. Ate-joka hasi zen bizilagunen etxeetan. Hauek al dira ate-joka etortzeko orduak? || Ate-joka ditugu dagoeneko deus gutxi ezagutzen ditugun ondorengoak. Ate-joka genuen uda.

ate leiho, ate-leiho Ateko leihoa. Ate-leihotik begira.

ate oste, ate-oste Atearen atzean dagoen lekua. Ate-ostean ezkutatu. Ruth deika ari zitzaion ate-ostetik.

ate zoko, ate-zoko Atea eta pareta elkartzen diren aldea. Egun batean gelditu nintzen ate-zokoan gordeta. Ate-zokoan kutxa handi bat.

ate zulo, ate-zulo Sarraila-zuloa, giltza-zuloa. Inesen semea noiznahi joaten zitzaion ate-zulotik barrandatzera.

azpiko

1 adj. Azpian dagoena. Jauna hartzerakoan azpiko ezpainaren gainean ipintzen da mihia. Azpiko lurrak gainera bota.

2 iz. Mendekoa. Framazonen azpiko direla. Emaztearen mutil eta azpiko egiten du gizona. Deabruaren gatibu eta azpiko bihurtzen dena.

azpiko arropa Barruko arropa, ikusten diren jantzien azpian janzten dena. Soineko bat, azpiko arropa eta zapatak erosi nizkion.

azpiko gona Gonaren edo soinekoaren azpian erabiltzen den azpiko arropa mehea, gerritik beherakoa edo gorputz osokoa. Gonak jaso eta azpiko gona erakutsi zuen.

azpikoz gain adb. g.er. Azpikoz gora. Arakatu eta astindu ditu azpikoz gain gari metak.

azpikoz gainera adb. Bizk. Azpikoz gora.

azpikoz gora adb. Azpian egon ohi dena gainean dagoela; nahas-mahas. Ik. hankaz gora; azpikoz gainera; azpikoz gain. Azpikoz gora iraultzen itsasoaren hondarrak. Mundua azpikoz gora jarriko luketela.

azpikoz goratu g.er. Azpikoz gora jarri. Lur horiek azpikoz goratzen jarduna da.

behe

1 iz. Edozein gauzaren barrenean, lurretik hurbilen dagoen aldea. Ik. behere. Berea da zerua, lurra ere berea, berarena guztia, goia eta behea. Barnea oro, gaina, behea eta saihetsak, marbrez estalia da. Auto horrek beheak hondatuta dauzka.

2 (Leku atzizkiekin, singularrean). Ik. behera; pe2. Behean gelditu zirenak. Behetik hasita joango dira igotzen. Beherantz joan gara. Beherengo mailatik hasita gorengoraino. Beheko solairua. Goiko eta beheko bizilagunak. Bi urtez beheko haur guztiak hilaz. || Jonas ontziaren behe-beheko zoruan lo zetzan. Goi-goitik behe-beheraino.

3 adj. Apala. Beti goietan dabilena inoiz soro beheetara jaitsi gabe. Ohore handitzat daukat mundu guztiaren aurrean behe eta umil agertzea.

behea jo Erori; lur jo, hondoa jo. Labaindu eta joko du behea. Buruko zorabio bat da asko, behea jo eta bizia galtzeko. Ahaltsuek ere behea jotzen al dute?

behearen gain Bizk. Zorua. (Batez ere leku-denborazko atzizkiekin erabiltzen da). Behearen gainean etzan zen.

behe-erliebe Hondo lauarekiko gutxi nabarmentzen den eskultura-lana. Zutikako harrian, lauburu baten gainean, Sabinoren aurpegiaren behe-erliebea azaltzen da.

behe hodei, behe-hodei pl. Meteorol. 2.000 metrotik beherako garaieran eratzen diren hodeiak. Astelehen goizean hotz egingo du eta zeruan nagusi izango diren behe-hodeiek tantaren bat edo beste utziko dute.

beheko alde Behean dagoen aldea. Ik. behealde. Beheko aldeko bidetik. Mendiaren beheko aldera.

beheko su Etxe barruan sua pizteko prestaturiko lekua, hormaren kontra edo bertan sartuta egon daitekeena eta gainean kea biltzeko kanpai bat duena; leku horretan pizten den sua. Ik. su baxu. Beheko sua pizturik duzu, eta izarak epel-epel. Bere besaulkian eseri zen, beheko suaren ondoan, surtarako zohikatza prestatzera.

behe laino, behe-laino Lainoa, ur tanta guztiz txikiz osatutako masa, lurretik gertu dagoena.

behe maila, behe-maila Mailarik apalena. Gizarteko behe-mailatik ateratzen zituen behar zituen gizonak.

behe mailako, behe-mailako adj. Maila apalekoa dena. Zoaz bestela hiri handietara, eta ez duzu igarriko nor den behe mailakoa, nor bitartekoa eta nor goragokoa. Goi eta behe mailako hizkuntzarik ez da.

behe nafarrera, behe-nafarrera Euskal dialektoa, Nafarroa Beherean eta Lapurdiko ekialdean hitz egiten dena.

behetik gora adb. Behetik hasi eta goraino; osoki. Horma honek, behetik gora, gizon baten neurria izango du. Arakatu zuten etxea behetik gora, kontuz, eta ez zuten ezer idoro.

buru

1 iz. Gizakiaren edo animalien gorputzaren goiko edo aurreko zatia, ahoa eta zentzumenak kokaturik daudena. Zezen burua. Burua estaltzeko. Adarrak, zenbait gizasemeren buru-kopetak zinetan eta benetan apaintzen dituzten edergarri horiek. Burua (apustu) egingo nuke berandu heltzen dela. Buru gaina. Burt Lancaster buru-urdinak. Gizon buru-luzea. Gizon iletsu buru-beltza.

2 iz. (Esapideetan). Inori burutik behera kaka egin: iseka larria egin. Norbaitek burua lehengo lepotik, betiko lepotik izan: iritzietan, ohituretan ez aldatu. Zerbaitek bururik ez hankarik, bururik ez buztanik ez izan: zentzugabea, itxuragabea izan. Jakinduriaz eta sakontasunaz diozunak ez du ez bururik ez zentzurik. Besteren buruan zentzatu, ikasi.

3 iz. Burua adimenaren eta oroimenaren iturburutzat hartua. Bihotz euskaldunaren eta buru erdaldunaren arteko borroka amaigabea. Haizea buruan eta ibili munduan; joan bazen, joan zen; ez lanerako eta ez ezertarako. Buru-loka izan: buruarina izan. Buru gogorra duen gizona (Ik. burugogor). Gaizki egin dudala ezagutzeko adina buru badut. Norbaitek buru argia izan. Buru argikoa izanik, argi jabetu zen asmo horietaz. Urrestarazu jaunaren adorea, kemena, buru jantzia eta bihotz kartsua. Norbaitek buruan gatza izan: buruargia izan. Burua oso duenak: zoraturik ez dagoenak. Buruak huts egiten ez badit. Filologoarentzat zail eta buru-nekagarri izan ohi diren hitzak. Buru-berotzaileak.

4 iz. Gauzaki baten mutur zabala edo biribila. (punta-ren aurrez aurre). Ik. buru orratz. Iltze, torloju baten burua. Orratz buru-zuria.

5 iz. Hainbat gauzaren muturra. Mahaiaren buruan zeudenak (Ik. mahaiburu). Titiaren burua (Ik. titiburu). Zoazte bide buruetara. Haritzaren buru orritsuan.

6 iz. Zerbait bukatzen den gunea. Errotik bururaino ezagutu. Buru batetik bestera, dena da ongi aukeratua eta egoki euskaraz emana. Etxe bat gaitza, ordoki baten buru-buruan. Urtearen bururaino.

7 iz. Buruzagia. Elizaren burua. Leinu santu haren buru egin zuen.

8 iz. Buruxka. Ik. galburu; artaburu. Bihiak ereiten eta buru beteak biltzen.

9 iz. Hainbat landareren hosto zabalek osatzen duten bilduma biribil antzekoa. Ik. azaburu.

10 iz. Zerbait hasten den gunea. Ik. izenburu. Hitz buruan maiz aurkitzen da b-, d-, g-/p-, t-, k- aldaera.

11 iz. Kapitulua. Liburuaren laugarren burua. Legearen lehen burua, zazpigarren atala.

12 iz. Aziendaz edo jendeaz mintzatuz, banakoa. Bi mila, bi mila eta bostehun buru izaten ditu artalde bakoitzak.

13 iz. (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean, aditzaren era bihurkaria gauzatzeko erabilia). Jonek bere burua hil du. Bere burua bota du zubitik behera. Erantzi soinekoa eta han bota nuen neure burua uretara. Geure buruaren jabe gara. Ez da hizkuntza bere buruaren jabe, besteren mirabe baizik. Zeuen buruak salduz. Bere burua eta Barthes aipatzen ditu liburu horretan. Geure buruen kaltean egin dugu hori. Zeure burua zeure eskuko zenuenean. Zeure burua erakusteagatik egin ohi duzun hainbat gauza.

(bere...) buruaz beste egin (Bere...) burua hil. Bere buruaz beste egin du, etsipenez.

burua agertu Azaldu; nabarmendu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Erizain batek burua agertu zuen atetik. Ez zuen bere burua aitaren aurrean agertu nahi. Lebita eta ginbail ederrik badu etxean baina ez du bere burua agertu nahi izaten.

burua altxatu 1 Burua gorantz higitu. Ikusten zuen nola zerbait idazten zuen burua altxatu gabe.

2 Harro azaldu, nabarmendu. Euskaldun den gizon orok altxa beza burua.

burua apaldu Burua makurtu. Bazterka so egiten zidan halako irri maltzur batekin eta burua apaltzen zuen. Burua apaldurik zebilen. Ez bururik apaldu inongo jaunekin.

burua arindu 1 Kezkak eta nekeak arindu. Joan zen behin ehizara, burua arintzera.

2 Buru gaitasuna galtzen hasi. Gauza onik ez dago zahartuz gero: burua arindua eta odola bero.

burua bat egin Bizk. Norbaitekin elkar hartu, bereziki azpilanean aritzeko. Ez dut nahi nik burua bat egin zuekin, ez eta zuen antzeko beste batzuekin ere.

burua beheratu Burua makurtu. Jesusek bere burua beheratzean, borreroari egin zion keinua. Gaizki egin ote dut, zuen goratzeko ene buruaren beheratzea.

burua berotu 1 Burua hautsi. Gutxi dira Jaunaren borondatea ezagutzeko burua berotzen dutenak.

2 Norbait zerbait egitera bultzatu. Nire semeari burua berotu diozu, niri dirua lapurtzeko.

burua erakutsi Burua agertu. (bere eta kidekoekin nahiz gabe erabiltzen da). Jesusek erakusten duenean bere burua arantzez inguratua. Eraztunez josia eta erdara harroa dariola dabil, hor zehar, bere burua erakutsi beharrez.

burua galdu Zentzua galdu, zoratu. Horrek nauka bada burua galdurik. Zahartu zenean, burua erdi galdu zitzaion.

burua gora adb. Harro, harrotasunez. Burua gora itzuli zen bere herrira.

burua hautsi 1 Burezurra hautsi. Azpijokoren bat egiten saiatuz gero, burua hautsiko ziotela mehatxu egin zioten.

2 Zerbaiti buruz behin eta berriz pentsatu, zerbaiten inguruan hausnartu edo kezkatu. Zuk oraindik ez duzu bururik hautsi arimaren onari dagozkien gauzetan. Hori horrelaxe izan dela jakiteko, burua hautsi beharrik ez dago.

burua jaso 1 Burua gorantz higitu. Jesusek burua jaso eta esan zien: (...).

2 Beheralditik atera, adoretu. Zorrez beteta, bururik jaso ezinda. Burua jasorik ibili. Euskal Herriak gehiago burua jasoko ez zuelako etsian. Euskarak burua jasotzea Jainkoak nahi du.

burua joan Konortea galdu, zorabiatu.

buruak eman dio ad. Bururatu. Zoro hari buruak eman dio, ikusi duen neska bat behar duela. Esan behar nuenik ere ez niri eman buruak.

burua makurtu 1 Burua beherantz higitu. Burua makurtu eta besoez aurpegia estaltzen zuen.

2 Umildu. Burua makurtzen dutenak edo umiltzen direnak. Ez daki burua makurtzea beharrezkoa dela sarritan. Jaunaren esanari burua makurturik.

burua nahasi Burua galdu. Burua pitin bat nahasi zitzaidan, nahi ez nuena esateko.

buruan eduki Gogoan izan, eduki. Adibide hau eduki behar da buruan meditazio guztietan.

burua nekatu Pentsatzen nekatu. Gehiago burua nekatu gabe, baratzean sartzea erabaki zuen. Horrek pentsatzen ez du bururik asko nekatu.

buruan erabili Zerbaitetan pentsatu, hausnartu. Ik. gogoan erabili. Ametsetan ere beti bere praka berriak darabiltza buruan. Gazte haiek gezur zoroak eta auzi-borrokak zerabiltzaten buruan.

buruan hartu 1 Gogoan hartu, aintzat hartu. Jendearen esanik ez har buruan. Adi ezak, Mattin, eta har ongi buruan erratera noan hau.

2 Sinetsi, konbentzitu. Handiak holakoak dira, buruan hartua dute guztiak haientzat jaiotzen direla.

buruan ipini Buruan jarri. Zer zabiltza, buruan traste hori ipinita? Etsaiak buruan ipini zidan asko galduko nuela nire faman aitortzen banuen nire bekatua.

buruan izan du ad. Gogoan izan. Beste kezkarik deus ez dugu buruan, Loiola ikustea baizik.

buruan jarri 1 Buruaren gainean jarri. Txapela buruan okerka jarria.

2 Bururatu, zerbait buruan sartu. Guztiek bere lepotik barre egiten zutela jarri zitzaion buruan.

buruan pasatu Bururatu. Ik. burutik pasatu. Buruan orduan pasa zitzaizkidanak!

buruan sartu 1 Gogoan sartu. Mutil koskor hauei ingeles apur bat buruan sartzeko asmoz. Gauza bat buruan sartzen zaizunean. Hizkuntzen iraupenari eta azkenari buruz buruan sar adina gai ikasi behar izan ditut.

2 Bururatu. Buruan sartu zaio gauza txarren bat gertatuko zaiola.

buruaren jabe 1 adj. Askea, burujabea. (bere eta kidekoekin erabiltzen da). Ez da hizkuntza bere buruaren jabe, besteren mirabe baizik.

2 Bere egintzen erantzule dena. (bere eta kidekoekin erabiltzen da). Harrotua dabil, ezagun du ez dela bere buruaren jabe.

buru-argi Ik. buruargi.

buruari eman 1 Ipar. Kontu egin, imajinatu. Emaiozu buruari eguzkia argizko itsaso bat dela.

2 Naf. Burua nahasi. Buruari emana dabil, semea istripuan hil zitzaionetik.

buru-arin Ik. buruarin.

buru atxiki Buru egin, aurre egin. Ez duzu oraino buru atxiki odoleraino.

burua urratu 1 Buruan zauriak edo urratuak egin. Burua eta lepoaldea ebaki zabalez urraturik.

2 Burua hautsi (irudizko adieran). Burua gehiegi urratu gabe, badaukat zer jan eta zerekin jantzi.

buru babes, buru-babes Kaskoa, burua babesteko estalkia.

buru babeski, buru-babeski Buru-babesa.

buru-belarri 1 adb. Ahaleginean, gogoz eta lehiaz. Auzian buru-belarri sartu gabe. Zintzoa izaten saiatu zen buru-belarri. Lanean ari da buru-belarri.

2 adb. Adi-adi.

buru-bero Ik. burubero.

buru-bihotz pl. Burua eta bihotza. Eta kaletarron buru-bihotzak ez izaki beti lehengo euskaldunenak bezain garbi.

buru-buztan pl. g.er. Zentzua. (Ezezko esaldietan erabiltzen da). Kantu horietako hitzek ez dute buru-buztanik.

buru-buztanka adb. Atzekoz aurrera, alderantziz.

buru egin 1 dio ad. Aurre egin. Ik. gogor egin. Tentaldiari buru eginez.

2 Buruzagi izan. Hurreratu zitzaion morroien artean buru egiten zuena.

buru eman 1 dio ad. Amaitu, burutu. Lanari buru emateko denbora iritsi zen.

2 dio ad. Buru egin, aurre egin. Haizeari buru emanaz. Bere gauza guztiak saldu zituen zorrei buru emateko.

buru estalki, buru-estalki Burukoa, burua estaltzeko erabiltzen den jantzi edo zapia. Emakume zaharrenak ile zuri ondo orraztuak buru-estalki zuri garbi baten azpian gordetzen zituen.

buru-gogor Ik. burugogor.

buru-gorri Ik. burugorri.

buru-handi Ik. buruhandi.

buru-harro Ik. buruharro.

buru-has adb. Buru hutsik. Buru-has agurkatu. Bi lerrotan jarririk, guztiak buru-has. Buru-has eta ortutsik gelditu zen.

buru hausgarri, buru-hausgarri iz. Buruhausteak ematen dituen gauza.

buru hezur, buru-hezur Burezurra.

buru hutsean, buru-hutsean adb. Buru hutsik. Baserritar bat buru hutsean sekula ez zen ikusten.

buru hutsik, buru-hutsik adb. Buruan txapelik edo antzekorik gabe. Ik. buru-has; buru hutsean. Buru hutsik eta paparra zabalik.

buru-jantzi adj. Ikasia. Prosan ere badira edozein euskaldun buru-jantzik ezagutu behar lituzkeen obrak.

buru kasko, buru-kasko Burezurra.

buruko adj. Ik. buruko. Pentsatze hutsak buruko ile guztiak lazten zizkidan. Haizeak buruko kapela eraman zion.

buru kolpe, buru-kolpe 1 Burukada.

2 Burutazioa.

buruko min 1 Buruan sentitzen den mina. Buruko minez nago. Buruko mina dut.

2 Ardura, kezka. Auzitegietan nahiko lan eta buruko min badarabiltzagu. Gurasoei buruko min bat ez nahigabe bat eman ez dieten seme-alaba zintzoak.

buru lan, buru-lan Batez ere adimenaz baliaturik zertzen den lana. Buru-lanetako aproposagoa zen eskulanetako baino. Elizgizonen eskuetan utzi dugu hemen buru-lana.

buru langile, buru-langile Batez ere adimena erabiltzea eskatzen duen lanean aritzen den pertsona. Eskulangile eta buru-langileak. Buru-langileen zereginak.

buru-makur Ik. burumakur.

buru-motz Ik. burumotz.

buru nahaste, buru-nahaste Buruhaustea.

buru orratz, buru-orratz Orratz buruduna, lepoko zapiak eta kidekoak lotzeko erabiltzen dena.

buru oskol, buru-oskol g.er. Buru-babesa, kaskoa.

burura ekarri Gogora ekarri. Ik. bururatu. Zuen gabon-kantak gure ama xaharraren oroitza ekarri dit burura.

burura eman Ipar. Bururatu, burura ekarri.

burura etorri Gogora etorri. Gauden pixka bat, ea zerbait datorkigun burura.

burura igo Zerbaitek burua ilundu, burua lausotu. Ardoa burura igo zitzaion eta ez zekien zer egiten zuen.

bururako (-en atzizkiaren eskuinean, batez ere ezezko esaldietan). Ez da hori zure bururako egiten den gauza: ez da hori zuri dagokizun gauza.

bururen buru Burutik burura, hasieratik bukaeraraino. Laburra da erreka: bospasei kilometro baino gehiago ez duke bururen buru.

buru-soil Ik. burusoil.

burutan atera Bururatu, amaitu. Utz ezazu ene gainean zure egitekoen arta, nik burutan aterako ditut zein bere denboran.

buru(ta)tik adb. (neure, zeure, bere eta kidekoen eskuinean). Kabuz, kasa. Heure burutatik hoa, ala aginduta? Hobe da beti mundu zabalean ontzat hartuak dauden hitzez eta izenez baliatzea nor bere burutik asmaketan abiatzea baino.

burutik aldaratu da ad. Burutik egin, zoratu. Bere anaia hil dela esan diote eta burutik aldaratu da.

burutik behera adb. Goitik beherantz; burutik hasi eta oinetaraino. Burutik behera jantzi behar den soinekoa. Burutik behera bustia agertu zen.

burutik beherako 1 iz. Marranta, hotzeria.

2 iz. Buruko isuria.

burutik buru Bururen buru. Liburua burutik buru irakurriz gero.

burutik burura Buru batetik bestera, hasieratik bukaeraraino. Liburua burutik burura irakurri zuen.

burutik egin zaio/du ad. Zoratu. Ik. burutik jauzi; burutik joan; burutik jo; burutik egon; burutik nahasi. Hori aditu zuenean, burutik egin zitzaion. Burutik egin zaizu? Eroetxera daramate bukaeran, burutik egin duelakoan. Burutik egina bezala zegoen. Burutik eginda al zaudete?

burutik egon Zoratuta egon. Burutik dagoela, zentzua galdu duela.

burutik izan du ad. Ipar. eta Naf. Burutik egon. Trufatzen zara nitaz, ala baduzu burutik? Ni kapitalista?, baduk burutik?

burutik jauzi da ad. Burutik egin. Sinetsi ez zioten, esanaz burutik jauzi zela.

burutik jo Burutik egin. (Ia beti burutik jota (egon) esapidean erabiltzen da). Burutik jota zaude ala?

burutik joan 1 da ad. Burutik egin. Burutik joan zara? Gizon hori burutik joanda dago.

2 da ad. Ahantzi. Ez zait burutik joango esan didazuna.

burutik kendu Zerbait pentsatzeari utzi. Burutik ezin kendu dut haren agur tristea. Burutik ez zitzaion kentzen herriko norbaiten jukutria zela.

burutik nahasi Burua, zentzua galdu. Ik. burutik egin. Bestela esango dute burutik nahasia zaudela. Jaunak burutik nahasten ez banau.

burutik oine(ta)ra adb. Goitik behera. Ik. burutik behera. Zazpi arrarik ez zuen burutik oinera. Burutik oinetara guztia legenarrez eta gaitzez betea nago.

burutik oine(ta)raino adb. Burutik oinera. Etxekoandrea burutik oinetaraino begira gelditu zitzaion. || Burutik oinetarainoko aldakuntzak.

burutik pasatu Bururatu. Ik. buruan pasatu. Ez zitzaion burutik pasatzen ere, ate hura bere aurrean itxi ziezaioketenik.

buruz ari izan Oroimenaz bakarrik baliaturik ari izan. Buruz ari naiz eta beharbada hutsen bat egingo dut.

buruz aurrera adb. g.er. Muturrez aurrera. Buruz aurrera erori da.

buruz beheiti adb. Ipar. eta Naf. Buruz behera. Baina, etxekoandrea, buruz beheiti emana duzu-eta zure liburua!

buruz behera 1 adb. Ahuspez, beherantz begira. Buruz behera etzan da ohe gainean.

2 adb. Gorputzaren goialdea beherantz dagoela. San Pedro gurutzean buruz behera josita hil zen. Buruz behera erori beharrean zutik gelditu zen.

buruz buru adb. Aurrez aurre. Uharteari buruz buru zegoen etxea. Aukera egokia da buruz buru hitz egiteko. Buruz buru, bi bitara, eta lau lauren kontra aritu ziren bertsolariak.

buruz buru egin 1 Topo egin. Hola doalarik, buruz buru egiten du gizon batekin: Agur, adiskidea!

2 Talka egin. Elkar ez ikusirik, bi trenek buruz buru egin dute.

buruz buruka adb. Buruz buru, aurrez aurre. Iluntzean eta arratsean eginen dira finalerdiak esku-huska, bai buruz buruka eta bai binaka.

buruz buruko adj. Aurrez aurrekoa; banakakoa. Buruz buruko borrokan indartsuenak ziren. Buruz buruko txapelketa. Buruz buruko txapeldun izandako sei pilotari.

buruz esan Buruz ikasitakoa esan.

buruz gain 1 adb. Buruaren gainetik. Buruz gain labana luze bat jaurti zuen airean.

2 adb. Ahalbideen gainetik. Buruz gain egin: gainditu. Anitz urte baino lehen buruz gain egiten diote bere zor zahar eta berriek. Buruz gain ibili: erabat lanpeturik ibili. Gure buruz gain bizi nahiak egiten du gure malurra.

buruz gora 1 adb. Ahoz gora, gorantz begira. Emakumea buruz gora etzanda zegoen.

2 adb. Gorputzaren goialdea goian dagoela. Buruz gora edo buruz behera zuenik ere jakin gabe, egunkariari begira.

buruz ikasi Hitzez hitz errepikatzeko eran ikasi.

buruz jakin Oroimenaz bakarrik baliaturik jakin. Hutsa dela dotrina buruz jakitea, ulertzen ez bada.

buru-zuri Ik. buruzuri.

buru-zut Ik. buruzut.

-en buruan Aipatzen den denbora-bitarteaz gero. Ik. barru 7. Bost urteren buruan: bost urte igaroz gero. Hiru egunen buruan piztuko naiz. Denboren buruan: munduaren azkenean. Ororen buruan. Azterketa nekagarrien buruan baizik ez du jakingo. Han hil zen zenbait urteren buruan.

-en buruko -en buruan. Zenbait egunen buruko osoki sendatua zen.

-i buruz 1 -rantz, -ganantz. Gizona heriotzari buruz doa. Nik ez dakit jendea zeri buruz doan.

2 -z, -en gainean, -i dagokionez, -a gaitzat harturik. Nahikoa hitz egin dugu gai honi buruz. Arana Goiri eta Azkue ez ziren talde berekoak euskarari buruz. Ez da hizkuntzarik Europa osoan euskara bezain ilun ageri denik bere jatorriari buruz.

-i buruzko -i buruz esapidearen bigarren adierari dagokion izenlaguna. Mogelen lanei buruzko argitasun asko dator ikerketa horretan.

(neure, zeure...) buruarekin (egin, egon, esan aditzekin). g.er. Neure, zeure... artean. Neure buruarekin egin dut, zuregana behar nuela etorri. Nengoen neure buruarekin, ez ote nuen zuk baino gehiago sufritzen. Behin baino gehiagotan egona naiz neure buruarekin, nola onartzen dituzun horiek zure etxean.

esne

1 iz. Ugaztun emeen ugatzetan eratzen den isurkari zuria, ume jaio berrien berezko elikagaia. Haurrak esnea edoski. Dohatsua esnea eman dizun bularra! Erdi berriaren lehen esnea. Esnea hartu. Abatza bete esne edan. Esnea egosi. Esnetan zerbait egosi. Esnea mindu. Esne asko ematen duen ardia. Behi esnea. Esnea jetzi. Esne opilak. Talo-esneak eztiarekin. Esne-saltzailea. Esne industria. Esne zekorra (Ik. esneko).

2 iz. Zenbait landaretatik edo hazitatik ateratzen den isurkaria, esnearen antzekoa. Almendra-esnea.

esne behi, esne-behi Esnetarako hazten den behia. Ume egin berritan gizena badago, esne behia ez da puntakoa.

esne belar, esne-belar Euphorbia generoko belar landarea, esne mingots bat daukana.

esne bide, esne-bide (E eta B larriz). Zeruan gauaz ikus daitekeen zerrenda argia, gure galaxiako plano trinkoeneko izarrez osatua dagoena. Esne Bideak 10.000 milioi urte inguru ditu. Begira Esne Bidea, izarrezko ibai hori, eta egin kontu orban bat baizik ez dela zabaltasun infinituan.

esne denda, esne-denda Esnea saltzen den denda.

esne gain, esne-gain 1 Esnearen gainaldean gertatzen den geruza mamitsua. Ik. gain2. Baserritarrari erosten genion esnea egunero eta esne gainarekin ogitarteko gozoak egiten zizkigun amak.

2 Esne gain harrotu azukreduna. Marrubiak esne gainarekin.

esne gauza, esne-gauza Esnekia. Ez jateko arrautzarik eta esne gauzarik garizuman.

esne harri, esne-harri Esnea egosteko erabiltzen zen harria. Besoak, zaintsuak, esne harria bera baino gogorragoak.

esne hauts, esne-hauts Hauts bihurturiko esnea. Esne hautsari ura erantsi, eta hura edan.

esne jaki, esne-jaki Esnekia. Arrautzarik eta esne jakirik ez jateko.

esneko adj. Animaliez mintzatuz, oraindik esnez elikatzen dena. Esneko zekorra, txerria.

esneko hortz Umeen lehen hortzak, gizakietan zazpiren bat urterekin erortzen direnak.

esne lore, esne-lore Esne-belarraren lorea.

esne mamitan, esne-mamitan 1 adb. (egon, bizi eta kideko aditzekin). Oparotasunean. Izan ere, bizitza ez da beti esne mamitan egotea. Ondo begiratuta, esne mamitan haziak gara.

2 adb. Oso pozik. Ik. eztitan. Esne mamitan dago taldea, ligako lehen hiru partidak irabazi ostean.

esne perretxiko, esne-perretxiko Lactarius generoko perretxikoa, inbutu formako txapela duena eta barnean esnea daukana.

esnetarako adj. Abereez mintzatuz, esnea lortzekoa. Behi horiek esnetarakoak dira.

esne tela, esne-tela Esnea egosi eta gero eratzen den gain mehea; esne gaina. Baserriko esneak esne tela sendoagoa edukitzen du.

esne zopa, esne-zopa pl. Esnez eta ogi zatiz egindako jakia. Gosaritzat, esne zopak.

gaineko

1 adj. Gainean dagoena. Gaineko estalkia. Barnea bezain eder gaineko azala. || Gain-gaineko azala (Ik. gain-gaineko).

2 iz. Ipar. Gainean jartzen den gauza, eta, batez ere, gainean jartzen den jantzia. Hamar mutiko, galtza gorri, gaineko zuri.

3 iz. Heg. Otordu batean sarreraren ondoko jakia.

gain-gaineko adj. Bikaina. Orduko bertsolarien artean gain-gainekoa. Lore gain-gainekoa, berdinik gabea. Ipuin batzuk, gain-gainekoak.

hartu, har, hartzen

1 du ad. Norbaitek bere eskuan zerbait jarri, erabiltzeko, edukitzeko edo hartaz jabetzeko. Anton. utzi1. Hartuko dut esku batean gezia, bestean zuzi irazekia. Liburua mahaitik hartu. Bi eskuez hartu. Eskutada bat hartu. Ezpata biluzia eskuan harturik. Haren eskuak bere eskuetan hartuz. Nire arkatzak hartzen ditu beti nire anaiak. Kalera ateratzerakoan, aterkia hartu du. Aulki bat hartu esertzeko. Kutxatilatik dirua hartu.

2 du ad. Zerbait edo norbait nonbait jarri, edukitzeko edo garraiatzeko. Bere semea besoetan hartu zuen. Beldurra ematen dit halako ume txikia altzoan hartzeak. Lebitek hartu zuten arka sorbaldetan. Lepoan hartu eta segi aurrera! Hartu ura balde batean eta txoko batera joan dira, lanera. Hiru bidaia egin ditu Istanbulera, ordenagailu eramangarria bizkar zorroan hartuta.

3 du ad. Norbait ibilgailu batean eraman. Hartzen ditu hiru anaiak gurdian eta badaramatza isil-isilik. Jaun batek bere karrozan hartzen du merkataria.

4 du ad. Norbaitek beste norbaitengandik zerbait bereganatu edo eskuratu. Ik. jaso1 3. Hartu dut zure eskutitza. Sari bat hartuko duzu. Hartzekoak hartzeko edo kobratzeko. || Esr. zah.: Hartzen duena zorduntzen da. Dakienak hartzen, dakike ematen.

5 du ad. Uzta eta kidekoak jaso, bildu. Bada, hamarrenaren izenak berak dioen legez, hartzen denetik hamarretik bat zor zaio Jaungoikoaren Elizari. Zaldibiako bikario jaunak bere etxeko baratzean txila erdi bat txitxirio erein eta hartu izan dituela zazpi lakari. Izerdia ugari, soroetan hartzeko arto eta gari.

6 du ad. Ehizan, arrantzan eta kidekoetan, atxiki, harrapatu; pertsonez mintzatuz, atxiki, ihes ez egiteko moduan atzeman. Ik. ehizatu; arrantzan egin; preso hartu. Hartu ditudan arrainak dakartzat portura. Iaz ere ez genuen atun askorik hartu. Azeriak burdin lakio bat ipinirik hartzen ditu. Han sarritan ibilia zen Nikanor sugandilak hartzen. Gerran hartutako gatibuak. Nire herriaren kontra hasi zirenean, sutu nintzen eta prest nengoen edozeinekin borrokan hasteko; gero poliziek hartu ninduten. || Zure bihotza hartzeko botako dut sarea.

7 du ad. (Gauza abstraktuez mintzatuz, aditz arin gisa). Ik. aintzat hartu; arnasa hartu; atseden hartu; atsegin hartu; damu hartu; esku hartu; min hartu; ontzat hartu; ostatu hartu; parte hartu; poz hartu; su hartu... Goitizen bat hartu. Hartu duen ohitura hori. Indar berriak hartzeko. Argitaratze lana hartu zuenari. Euskarazko eskolak hartu. Hartu zuen aingeru hark gizon baten irudia. Autore zaharretarik hartutako aipuz egina. Erdaratik hartutako hitzak. Hartu duen jokabidea. Hil edo biziko erabakiak hartu beharrean aurkitzen garela. Neurriak hartu.

8 du ad. Norbaiti, leku batean ostatu eman; harrera egin. Apopiloak hartzen dituen etxea. Bere etxean hartu zituen ihes zihoazenak. Ministroa errukitu egin zitzaion eta bere jauregian hartu zuen.

9 du ad. Norbaitek beste norbait, lan hitzarmen edo kideko baten bidez, lan baterako lotu. Beste morroi gazte bat hartu zuten eurei laguntzeko lan guztietan. Hartu dudan artzain berriak gauza onik ez dit egiten.

10 du ad. (senarra, emaztea, laguna eta kideko hitzekin 'ezkondu' adieran). Fidagaitz hutsa delako dabil andrerik hartu ezinda. Oraindik ez daukadala senarra hartzeko gogorik. Laster laguna hartzekoa du gure haurretan gazteenak, lehendik ere bi baditugu ezkondurik daudenak.

11 du ad. (Era adieraziz). Zerbait edo norbait ongi, gaizki, gogorki hartu. Nola hartuko ote nau, gauza den bezala esaten badiot? Esaldi bat hitzez hitz hartu. Erabat harturik, ongi dago. Txantxetan hartu. Onera, txarrera, gaitzera hartu. Indarrez hartu.

12 du ad. Bereziki janariez mintzatuz, gorputzean barneratu. Zer hartuko duzu gosaltzeko? Hartzen dituen janariak eta edariak. Sendagai bat hartu. || Jauna hartu. Eguzkia hartu.

13 du ad. (Kolpeez, gaitzez eta kidekoez mintzatuz). Ik. jaso1 3; jasan 3. Bekainean hartu zuen muturrekoa. Nahiago zukeen ukabilkada bat hartu. Zorionekoak zuzentasunagatik gorroto eta erasoak hartzen dituztenak. Nekeak, penak, tormentuak eta heriotza pozik eta zeruagatik hartu. Etxeak hartu dituen kalteak nolabait konpontzea.

14 du ad. Leku batez, bereziki hiri edo gotorleku batez, indarrez jabetu. Ik. okupatu; inbaditu. Hiri bat etsaiei hartu. Kartago ere hartuko zutela. Siriako errege batek hartu zuen Jerusalem. Pixkanaka beti aurrera zetozen, Donostia inguruko mendi eta herri denak hartuaz.

15 du ad. Kendu, lapurtu. Ugazabari isilik lukainka hartuta nator. Gezur txiki bat esatea, sagar gordin edo azaburu bat norbaiti hartzea, nahigabe bat besteri ematea. Hartzen edo kentzen dela besteren gauza jabearen borondatearen kontra. Zazpiko urrearekin bostekoa hartu dio.

16 du ad. Zerbitzuren bat emateko prestatua den ibilgailu, gela edo beste zenbait baliabide denbora-bitarte jakin batez baliatu. Ik. okupatu 3. Aulki guztiak hartuta daude, ehundik gora lagun. Taxiak hartuta zeudela ematen zuen, eta hartuta ez zeudenak ez ziren gelditzen. Telefono linea harturik zegoen. Mahai bat hartu eta menua arretaz irakurri zuen.

17 du ad. Gaitz, sentimendu edo kidekoek norbaitengan erabateko eragina izan; (gauak, ekaitzak...) ustekabean harrapatu. Loak hartu du (Ik. lokartu). Oinaze ikaragarri batek harturik. Egiteko batek hartzen zaituenean. Dardara batek hartu nau, burutik hanketara. Ilunak hartu zituen Jakob eta Laban. Gauak etxera baino lehen hartu ninduen. Ekaitz beldurgarriak itsas handian hartzen dituenean. Beldurrak hartu zituen etsaiak eta izuturik gelditu ziren.

18 du ad. Tokiren baterantz joan. Ik. jo 10; egin1 13. Hiri aldera hartu du. Egun hartan bertan Bordele aldera hartu zuen. Esan digute honantz hartu zutela. || Donostiarako bidea hartuz.

19 du ad. Ibilgailu batean sartu norabait joateko. Autobusa hartu. Bordelen hartuko du itsasontzia. Elkarrekin taxi bat hartuko dugu. Hamabietako trena hartu behar zuen. Autoa hartu eta ziztu bizian irten naiz harantz.

20 du ad. Alokatu, errentan hartu. Paristar horiek gure herrian bazuten hartua etxeño bat polita. Ordurako Anak gela bat hartua zuen Bordeleko hotel txiki batean.

21 du ad. Tresnaren baten bidez (hotsak edo irudiak) jaso. Aski luke behin magnetofonoan hartzea gure kantaldia. National Geographic ekoiztetxeko kamerak Iruñean dira egunotan, sanferminetako irudiak hartzen. Telebista kamerek hartu zuten haren irudia, eta albistea mundu osoan barreiatu zen ordu gutxian.

22 du ad. (Artikulurik edo kasu markarik ez duen izen batekin). Norbait zeregin baterako edo laguntzaile gisa onartu. Ik. lagun hartu. Bera hartzen dut lekuko. Inazio hartu zuten buruzagi. Ararteko har dezala Ama Birjina. || (Izena ezabaturik). Joan zen Jauna dizipuluak harturik. Lehorrera denean, lagun bat hartzen du Frantziskok eta Talamora abiatzen da.

23 du ad. (Dagokion osagarriak -tzat atzizkia hartzen duela). Norbaitek beste norbait aipatzen den mailakotzat onartu. Alabatzat hartu zuen. Jesus erregetzat hartu behar zutela. Neska gazte bat hartu zuen andretzat. Antzinako liburuak eredutzat hartu.

24 du ad. (Dagokion osagarriak -tzat atzizkia hartzen duela). Norbait edo zerbait aipatzen dena dela uste izan. Ik. eduki1 4. Zorotzat hartzen zuten.

25 du ad. Ipar. Ulertu. Ik. hartze2. Ezin har dezaket nola daitekeen gauza hori.

26 du ad. Zerbait beste zerbaiten gainean hedatu, zabaldu, zerbaitek beste zerbait estali. Etxe guztia hartu zuen erre usainak. Mendi guztia hartua da kanaberazko sasi batez. Gure behe lainoak hartu ditu mendiak bazkalostean. Emeki-emeki gau beltzak hartzen ditu bazterrak.

27 du ad. Barnean hartu. Eguzkialdeko neurri batek gutxi gorabehera 40 litro hartzen zituen; beraz oso handiak ziren upel haiek. Hiru bat kilo baba hartzen zuen lakari batek. Poltsa sendoak dira, hainbat kilo har ditzakete apurtu gabe. || Gaitasunen bat gutxitua duten pertsonek gizartean normal parte hartu behar dute, eta, horretarako, denok barruan hartzen gaituen gizartea behar da.

28 du ad. Gorputzeko pisuaz edo kiloez mintzatuz, gehitu. 85 kilo ditut; bi kilo hartu ditut. Garai horretan irensten dituen esnearen eta elikagai osagarrien azukreek eta gantzak pisua hartzeko beharrezkoa den energia emango diote haurrari.

29 du ad. Norbait (elkarte, kongregazio edo kideko batean) onartu. San Frantziskok ez zuen bere Ordenan inor hartzen, munduko gauzentzat zerbait amodio zuenik. Nekazariek elkarrekin bildu behar lukete, euretarikoa ez denik baltzu horretan hartu barik.

30 du ad. (nor osagarririk gabe). Landareez mintzatuz, sustraitu, sustraiak egin. Hiru pago landare sartu nituen eta batek bakarrik hartu du.

31 du ad. (nor osagarririk gabe). Ipar. Isurkari, ore eta kidekoez mintzatuz, gogortu. Zementuak ez du ongi hartu.

32 (Era burutua izenondo gisa). Maitatua, estimatua. Emakume batzarretan ere bazituen Mariak lagun hartuak. Txakurra guztiz hartua zuen, baina katua ezin begiz ikusi zuen. Bere bizitzan bi debozio guztiz hartuak izan zituen.

bere (neure...) buruaz hartu (Era burutua izenondo gisa). Bere buruaz iritzi onegia duena, harroa. Baldin bazen gizon isilik, bere buruaz gutxi hartua zenik, eta bizkitartean hedadura eta jakitate handiko gizonik, hura izan da Armand David. Beretzat bizi dena, bere buruaz hartua bizi dena, ez da gizona, ez da deusetako bizi.

bere (neure...) gain hartu Erantzukizuna bereganatu. Bere gain hartu beharko lukeen lana. Gure bekatuak bere gain hartu eta gurutzeraino eraman zituen. Eginkizun hori neure gain hartzeko eragozpenik ez nuen. Geure gain hartu beharko ditugu eraikuntza lan gehienak.

elkar hartu Elkarrekin aritu; ados etorri, bat etorri. Familia-elkartasuna egiten zen, aita-semeek elkar harturik baserria batera lantzeko. || Ezkonduek elkar ongi hartzeko.

hartua egon Egiteko asko izan. Aste honetan ezin dut, oso hartua bainago.

honez

honez aurrera Hemendik aurrera. Ilobak dauzkat nagusi, honez aurrera horien mende beharko dut bizi.

honez gain Gainera. Honez gain, NBEak armadetan haurrak erabiltzen dituzten gobernuen zerrenda bat eratu du.

honez gainera Honez gain.

horrez

horrez aparte Beh. Horrez gain.

horrez gain lok. Gainera. Berezko sena zuen jendea ezagutzeko, eta, horrez gain, bihotz zabala. Horrez gain, gaikako bilketa egiteko 70 gune antolatu dituzte.

horrez gainera lok. Horrez gain. Horrez gainera, leize handi bat dago zuen eta gure artean.

itsas gain iz. Itsasoaren gainaldea. Ikusi zuten Jesus itsas gainean ibiltzen. Itsas gaina bezain higikor. Zuri-zuri zegoen itsas gain guztia.

lehen

1 adb. Igaro den denboran. Lehen, orain eta gero. Lehen, Euskal Herri osoan, eta orain, inon ez. Haren izena ezaguna izan da aspaldidanik gure artean, kantari ospetsu bezala lehen, idazle apain bezala gero. Lehen ez zen horrelakorik gertatzen. Lehen mintzatu naiz horretaz. Lehen ere aipatu dugunez. Arau horiek zorrotzago eta zehatzago betetzen ziren lehen. Lehen, hain aspaldi ez delarik, apaizak genituen latinez mintzatzeko gai zirenak. Ez da haatik lehen baino lasaiago bizi. Ba al da Paris lehen adina arte gaietan? Lehen bezala. Jendea, lehen ez bezala, zaletua dugu eginbide horietan. Lehen esan bezala.

2 ord. Aurretik besterik ez duena, beste guztien aurretik gertatzen dena. Ik. lehenengo; lehenbiziko; aurren. Ez zen lehen aldia pilotan ari zela. Lehen aldiz ikusi nuenean. Lehen aldian baino bortizkiago. Liburuaren lehen orrialdeetan. Hori dugu lehen arazoa. Lehen argitaralditik bigarrenera gauza asko aldatu dira. Asteko lehen egunean. Gure literaturaren lehen gurasoak. Euskal Herriko lehen gizona. Adam eta Evaren lehen bi haurrak. Printze eta errege lehena? || Zein da lehena? Hala izango dira azkenak lehen eta lehenak azken. || Maiatzaren lehena.

3 (Adizlagun gisa). Ik. lehenbizi. Zu lehen heldu zara eta ni bigarren. Lehen egin behar duzuna.

4 iz. Lehenaldia, iragana. Lehenarekin edo geroarekin ametsetan bizi direnak.

lehen auzo Hurbileneko auzokidea. Ik. auzo lehen. Ohituraren kontrakotzat jotzen da lehen auzoei dagokien lana senideek egitea. Nire bi lehen auzoak ez ditut ezagutzen.

lehenaz gain Lehengoaz gainera, lehen gertaturikoaz gainera. Gaurko eguzkiak, lehenaz gain, kiskaliko ditu bazterrak.

lehenaz gainera Lehenaz gain. Zertara datozkit nire gogora lehengo jazoera itunak, lehenaz gainera, nire bihotza zauritzen dutenak?

lehen baino lehen Lehenbailehen. Lehen baino lehen has zedin eskatu nion.

lehen buruan 1 Hasieran. Aditza perpausaren lehen buruan ez doanean.

2 Ezer baino lehen. Ik. lehenik. Lehen buruan, bi bereizten ditu.

lehendanik adb. Jas. Lehendik.

lehenean 1 adb. Lehen bezala, lehengo egoeran. Apustua lehenean dago. Zu beti lehenean geratzen zara!

2 adb. Lehengo iritzian. Lehenean daude sendagile gehienak eta hitzarmen baten arabera ari dira.

lehen(engo) jaunartze Eukaristiako sakramentua lehenengo aldiz hartzea. Lehenengo jaunartze egunean. Jaio zenetik 75 urte bete direla, lehen jaunartzea egin zuenetik 63.

lehen-lehen 1 adb. lehen-en indargarria. Gure lurrek, behar bezalako etekin eta irabazia emateko, zuhaitz eta basoz jantziak egon behar luketela, lehen-lehen bezala.

2 ord. lehen-en indargarria. Hona lehen-lehen hitzak: (...).

lehen ministro Ministroen kontseiluko lehendakaria; gobernuburua. Erresuma Batuan, haatik, Tony Blair lehen ministroak iragarri du erreferenduma antolatuko duela. Israelgo lehen ministroa.

lehen mundu Garapen ekonomiko handia lortu duten herrialdeen multzoa. Ik. bigarren mundu; hirugarren mundu; laugarren mundu. Hirugarren munduko gosea lehen munduko gehiegizko luxuaren ondorioa da.

leku

1 iz. Tokia, espazioaren zati jakina. Ik. bazter 5; paraje. Edozein leku eta edozein alditan. Mintza bedi behar den lekuan eta garaian. Europako zenbait lekutan. Euskaldunik baizen ez zen leku batean. Denbora ez dela mugitzen leku hauetan. Ni nagoen lekuan. Leku agerietan. Hura zegoen lekura heldu zirenean. Kandela bere lekutik kenduta. Leku batetik bestera ibili. Zerbait lekuz aldatu (Ik. lekualdatu). Ez zuen behar zen lekuan bilatu. Borroka-lekua. Surik ez den lekuan kerik ez (esr. zah.).

2 iz. Zerbait edo norbait koka daitekeen leku hutsa. Berandu iritsi ginen eta ordurako ez zegoen lekurik aretoan. Lekua kenduko diguten beldurrez. Hark utzi zuen lekua betetzeko.

3 iz. Multzo, segida edo hierarkia batean, norbaiti edo zerbaiti dagokion lekua, norbait edo zerbait dagoen lekua. Aditzaren lekua perpausean. Leku berezia du aspaldian Jon Etxaidek euskal idazleen artean. Sailkapenean hirugarren lekuan daude.

4 iz. Irud. Orrialde hauek ez dira leku egokia gramatika auziak erabiltzeko. Olerkiek badute behar adina leku aldizkari horretan? Hiriko bizitzari ez dio leku handirik opa bere eleberrian. Beren hizkuntzak ez du lekurik hor.

5 (Esaldi hanpatuetan, mugatzailerik gabe eta leku atzizkiren batekin). Lekutara eraman dute!: oso urrun eraman dute. Lekutan dago lan horren bukaera! Lekutako kontuekin hator orain ere! Lekutako amaren etxean bizi da!

lekua hartu Norbaitek edo zerbaitek utziriko lekua beste norbaitek edo zerbaitek bete. Teknika horren lekua beste batek hartu du.

lekuak hustu Lap. eta Naf. Joan, alde egin. Lekuak hustu zituen eta Espainiara ihes egin.

lekuan 1 (-en atzizkiaren eskuinean). Ordez. Baldin semeak arraina eskatzen badio, arrainaren lekuan suge bat emango dio?

2 (Aditzaren era burutuaren eskuinean). Beharrean. Lehengo neke gogorrak arindu lekuan, eman zizkien neke berriak.

lekuan-lekuan adb. Non-nahi; leku batean eta bestean. Lekuan-lekuan atsedentxoak egiten zituztela zihoazen.

lekuan lekuko adj. Leku bakoitzean bertakoa. Lekuan lekuko fruituak ezagutu nahi zituen. Lekuan lekuko hitzak erabiliaz.

lekuaren gain (Batez ere lekuaren gainean esapidean 'lekuan bertan' adierarekin). Lap. eta BNaf. Eta hotza!, ez duk aro lekuaren gainean egoteko.

lekua utzi 1 Joan, alde egin. Ik. lekuak hustu.

2 Norbait edo zerbait dagoen lekua beste norbaiti edo zerbaiti utzi. Negu zitalak lekua utzi dio udaberriari.

leku egin 1 Lekua utzi. Zaharrak badoaz, belaunaldi gazteei leku eginez. Eta umoreak maiteminari egin zion leku. || Atezainak barrura eraman gintuen eta lekua egin zigun aurreko lerro batean. Hemengo jazzari lekua eginez.

2 Lekutu, alde egin. Leku egiten duzue nigandik.

leku eman Baimendu, zerbait gertatzen edo egiten utzi. Gogorazio gaizto bati leku ematen diozula. Mutil baten haragizko gurariari leku ematen badio. Bere gogara mintzatzeko astirik eta lekurik eman gabe.

leku izen, leku-izen Leku baten izen berezia. Ik. toponimo. Pertsona eta leku izenak.

leku onean (egon, izan eta kideko aditzekin, esaldi hanpatuetan, ironiaz). Han dabil honezkero herrian gure ugazaba, nire galdez; leku onean dago! || Orain ordaindu behar dizudala?, bai, leku onean!

leku santu 1 Bere erlijio esanahi bereziagatik sakratua den lekua. Haiek dira leku santuak profanatzen dituztenak.

2 Kristauen artean, Jesu Kristoren bizitza eta heriotza gertatu ziren lekuetako bakoitza. Ik. lur santu 2. Jerusalemgo leku santuetara.

leku txarrean (Batez ere ezezko perpausetan erabiltzen da, egon, izan eta kideko aditzekin, esaldi hanpatuetan edo ironiaz). Sinetsi izan banio, ez nengoen leku txarrean!

lekuz kanpo Dagokion leku edo egoeraz kanpo. Ik. tokiz kanpo. Basamortuan galdutako urpekaria bezain lekuz kanpo sentitzen da. Guztiz lekuz kanpo gaude hemen, honenbeste ikasle gazteren artean. Gehiegi hitz egiteak beldurtzen gaitu, eta txantxa guztiak lekuz kanpo daudenean, ez dugu hitz egokirik aurkitzen. || Lekuz kanpoko irribarrea aurpegian dakarrela.

mendi

1 iz. Inguruko eremutik nabarmen goratzen den lur zatia. Aralar mendia. Pirinio mendiak. Alpe mendietara. Larhungo mendia. Goizueta aldeko mendietan. Mendi garaiak. Mendiaren oina, bizkarra, aldapak, hegalak, mazelak, hegia, erpina, gailurra, tontorra. Mendian gora doaz. Galdurik mendi artean (Ik. mendiarte). Mendiz mendi ibili. Mendiez haraindiko lurretan.

2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Mendi sail handiak ditu Hondarribiak. Mendi lurrak saltzen. Mendi lanak.

3 iz. (Mugatu singularrean). Mendialdea. Mendian bizi direnak. Zizurkilgo mendian badira harrobiak, karegaia ugari ematen dutenak. Mendiko artzainak. Mendiko hizkera. Menditik ibarrera jaitsi. Mendira joaten da asteburuetan.

mendi bide, mendi-bide Mendiko bidea. Gauaz eta mendi bide gaiztoetan barrena. Lasturko mendi bide bihurriak.

mendi bizkar, mendi-bizkar Mendi baten gainaldea. Ik. bizkar 4. Mendi-bizkar lauetan ibiltzen zen, eta bere zabaltasun osoan ikusten zuen handik beheko harana.

mendi buru, mendi-buru Mendi gaina, mendi gailurra. Agindu zuen mendi buruetan gurutzeak ipin zitzatela.

mendi gailur, mendi-gailur Mendi baten gailurra. Ik. mendi gain; mendi kasko; mendi punta; mendi tontor; mendi buru. Mendi gailurrak zuriz jantzirik. Mendi gailurretik urrutira begira.

mendi gain, mendi-gain Mendi baten gaina, gailurra. Ik. mendi gailur. Elurra mendi gainetan. Zer ikusten da mendi gain batetik begira jarriz gero?

mendi gizon, mendi-gizon Mendialdean bizi den gizona. Ik. menditar. Jainkoak, kaletar ez, mendi gizon egin zintuen.

mendi hegal, mendi-hegal Mendi magala, mendi mazela. Ik. hegal 8. Mendi hegaletan urtu da elurra.

mendi hegi, mendi-hegi Mendi magala, mendi mazela. Mendi hegiak sutan zeudela zirudien.

mendi kasko, mendi-kasko Mendi gailurra. Iruñeko katedraleko dorreak ikusi zituen Saioa mendi kaskotik.

mendi lepo, mendi-lepo Bi mendiren arteko igarobidea. Ik. mendate. Biriatutik Urepelen gaindi, Arnegirainoko mendi lepo gehienak zer pasabideak ez dira izanak.

mendi magal, mendi-magal Mendi baten aldatsa eta beheko aldea. Ik. magal 4; mendi mazela; mendi hegal. Baserria mendi magalean dago. Mendi magala behera erori zen eta errepidea estali zuen.

mendi mazela, mendi-mazela Mendi baten aldatsa eta beheko aldea. Ik. mazela 2; mendi magal; mendi hegal. Mendi mazela batean goiti zoazte. Zelai eta mendi mazeletako belarra berde dago oraindik.

mendi mutil, mendi-mutil Mendialdean bizi den mutila. Ik. menditar. Mendi mutil gazte indartsua. Lagun guztiak baserrietako umeak dira, mendi mutilak.

mendi punta, mendi-punta 1 Mendi gailurra. Ik. mendi gain. Uholde handiaren ondoren, hamargarren hilabeteko lehen egunean, mendi puntak agertu ziren.

2 (Leku atzizkiekin, singularrean; hirigune edo herrigunetik urruti dagoen lekua adierazteko). Oiartzunen egin nituen urte asko, mendi puntan galduta. Hoa mendi puntara!, neu arduratuko nauk tabernaz. || Mendi punta batera joan beharko dut bizitzera.

mendi tontor, mendi-tontor Mendi gailurra. Ik. mendi gain. Mendi tontorretako postontziak.

mendi zintzur, mendi-zintzur Bi mendiren arteko pasabide estua. Segada batean atzeman dituzte, mendi zintzur batean.

mendi zoko, mendi-zoko Mendi magaleko sakonunea. Ik. mendi zulo. Goizetik helduak dira merkatura laborariak, egun-argiarekin jaikirik mendi zokoan.

mendi zulo, mendi-zulo Mendi magaleko sakonunea; mendiko zulo edo leizea. Ik. mendi zoko. Mendi zuloak utzirik agertuko da mundu osoaren aurrera.

neurri

1 iz. Neurtzearen emaitza. Ik. tamaina. Harresiaren neurriak. Zer neurritako oinetakoak erabiltzen dituen. Orain hartu behar genituzke haren luze-laburraren neurri zehatzak. || Irud. Bi bideak zilegi eta beharrezko dira, eta nork taxutuko ditu aldez aurretik bakoitzaren neurria eta mugak?

2 iz. Maila, gradua. Gure ezjakinaren neurria oparoegia da. Bi euskaldunek ez dituzte beti gauza berberak neurri berean maite. Bizitzaren neurrikoa izan du heriotza. Hobe dugu, inoren markak hausten saiatu gabe, besteren mailan eta neurrian geure burua gorde.

3 iz. Luzerak, azalerak, bolumenak edo kopuruak neurtzeko unitatea. Legoa bide neurri bat zen. Denbora neurri izenetan. || Irud. Neurri doia darabil, nori berea ematen. Hitzaren antzinatasuna eta hedadura hartzen baditugu neurri. Gogoa bada neurri, ez da erraz neurria betetzen. Jakite gaietan ez da neurri bat baizik, Euskal Herrian eta Euskal Herritik kanpora.

4 iz. Zerbait neurtzeko erabiltzen den neurri jakineko ontzia. Hiru neurri irinetan nahasia. Ardoa makala dagoela, neurri laburra ematen zaiela, lapurrak garela. Neurria mukuru bete. Egiten du bekatu neurri edo pisuan zerbait kentzen duenak.

5 iz. Egokitzat edo normaltzat hartzen den kopuru edo tamaina jakina. Guztiak du bere neurria. Jaunak gauza guztiei ipini diela beren neurria. Janean eta edanean neurri ona eta modu ona gorde. Gauzak bere neurritik ateratzea: bere onetik ateratzea. Neurria igaro. Neurri gabe edaten duenak. Jainkoaren edertasun neurri eta mugarik ez duena (Ik. neurrigabe).

6 iz. Gehiegikeriarik eza; gehiegikerietatik urruntzen denaren jokabidea edo bertutea. Ik. neurritasun. Edozein nabarmenkeriatatik itzuri dabilen klasikoaren neurria.

7 iz. Mus. Doinu batean, hainbat zati berdinetan eginiko banaketa, erritmoarentzat oinarri gertatzen dena. Ik. konpas 2. Oso berezia dute neurria gure kantek. Bertsoak berezko du neurria.

8 iz. Neurtitzak izan behar dituen silaba klase eta zenbatekoa. Lizardi bera ere hizkera eta neurri herrikoiagoen atzetik zebilen azken aldera.

9 iz. Lortu nahi den helburuaren arabera aritzeko modua. Arima sendatzeko neurriak dira horiek.

neurria(k) hartu 1 Neurtu. Jostunak berak neurriak hartuko dizkizu. Behar du oihala ekarri, neurria hartu eta jostera eraman.

2 (Singularrean). Tamaina hartu. Lanari neurria hartu. Hiri ere ederki hartu diat neurria, mutiko!

3 (Pluralean). Lortu nahi den helburuaren arabera jokatu. Nola, bada, ez ditu berehala neurriak hartzen arrisku ikaragarri honetatik alde egiteko? Hartu egun bakoitza ondo igarotzeko neurriak.

neurrian 1 adb. Neurriz. Gauzarik hoberenak sasoian eta neurrian baizik ez direla on guretzat. Igandeetan, berriz, urdaia banatzen ziguten, eta arroza, neurrian. || Ez dago ezer txarrik, berriz ere, bere neurrian eginez gero.

2 (Erlatibozko esaldi baten edo -en atzizkiaren eskuinean). Mailan, graduan; arabera. Guk ere horrelako zerbait, komeni zaigun neurrian, egin behar genuke. Ahal daitekeen neurrian laguntzeko. Adoratzen zuen Jauna bere jaieraren neurrian.

3 (Erlatibozko esaldi baten eskuinean). Bezain laster. Ik. ahala. Jainkoaren fedea behera doan neurrian, morala ere berebat amilka doakigu.

neurriko 1 adj. Neurriari dagokiona, neurrira egokitzen dena. Egin zizkioten galtza batzuk neurrikoak, politak ezin gehiago.

2 (-en atzizkiaren eskuinean). Bere neurriko galtzak egin zizkioten. Altzoko Handiaren neurriko gizon eta emakumeak. Egileak bere neurriko gaia aukeratu ez duela diotenak ere badira. Nire euskal jakite laburraren neurriko irakurgaiak.

neurrira 1 adb. Zerbaiten neurrien arabera. Neurrira eginiko soinekoa.

2 (-en atzizkiaren eskuinean). Oinetakoa, apur bat erabiliz gero, moldatzen da, oinaren neurrira etortzen da.

neurrira ekarri Neurri egokira ekarri. Zure desiraren abiadura ahal bezainbat ematzen duzula eta neurrira ekartzen.

neurriz adb. Gehiegikeriarik gabe, neurri egokian. Aski moduz eta neurriz mintzatu ginen. Ardoa neurriz edan. Ausarki, baina zentzuz eta neurriz jokatzen badakigu. Maitatu ere, neurriz.

neurriz gain adb. Gehiegi, neurririk gabe. Egarri hori neurriz gain itotzen duzu ardotan.

neurriz gaineko adj. Ohiz kanpokoa; bana-banakoa. Purrustada latzak eta neurriz gainekoak. Literaturan, Frantzian ez dago orain inor neurriz gainekorik.

neurriz gorako adj. Neurriz gainekoa. Neurriz gorako garapena.

oro

1 zenbtz. Guztiak. (Mugagabean erabiltzen da; adiera honetan, aditzarekiko komunztadura, batez ere singularrean egiten da). Ik. guzti 3. Gizon orok behar du hil eta salbatu. Enetzat ardi oro onak dira, zahar eta gazteak. Giputzei eta euskaldun orori. Bedeinkatua zara emazte ororen artean. Zeruan, lurrean eta leku orotan. Aldi eta alde orotako kristauak. Mundua gaiztakeria orotara emana baita. Begira nazazu bekatu orotarik. || (Erlatibozko esaldi baten eskuinean). Gizon den orok badaki.

2 zenbtz. (Artikulu plurala hartzen duen izen sintagma baten eskuinean). Gizonak oro etorri ziren. Lurreko lohiez mamituak daude lurreko gauzak oro. Ihesi joan direla ene gogoeta gaiztoak oro. Gorde behar genituenak oro gorde ez ditugularik. Ikasiak oro Jainkoaren zerbitzuko eman ditu. Haurrek orok ukatzen zuten. Hori uste zutenek orok. Gauzen ororen kreatzailea.

3 zenbtz. (Erakuslearen eskuinean). Eginbide horiek oro. Hauek oro, bada, zer dira? Horiek orok ez diokete onik egin haren osasunari. Haiei orori. Izan gaitezen zorigaitz horien ororen beldur. Herri horietan orotan. Horietarik orotarik zer ikasten dugu? Horiengatik orogatik zer da zuen pagua? Indar horietaz orotaz baliatzen da. Ondasun horietaz orotaz betetzen gaitu.

4 (Izenordain gisa, edo dagokion izen sintagma ezabaturik dela). Etxera joan ginen oro. Oro joanak dira zerura. Izuturik zeuzkala oro. Orok dakite hori. Errege, artzain eta soldadu, oro badoaz lasterrean. Saia gaitezen oro, Azkueren lana osatzen eta hobetzen. Utz itzazu oro eta edirenen dituzu oro. Jainko maiteak orori digula gau on! Ororen adiskidea dena ez da nehoren. Bakoitza beretzat, Jainkoa ororentzat. Hirurak orotan berdin baitira. Orotarik jaten eta orok on egiten. Erdarak orotarik hertsatzen duela. Fedezko gauzez kanpo, bertze orotaz.

5 (Izen baten ezkerrean, indargarri gisa). Ik. dena 3. Oro bihotz da.

6 zenbtz. (Izen sintagmak artikulu singularra hartzen duela). Guztia, osoa. Zu zara ene ontasuna oro.

7 zenbtz. (Izen soilaren eskuinean). Guztia. Jainko Aita botere oro duenaren eskuinean.

oro har Gehienak, ohikoenak, nabarmenenak kontuan izanik, axola gutxiko kontuak alde batera utzirik. Zortzi urte igaro ondoren, ez dut uste, oro har, eginahalaren arrakasta uka daitekeenik. Jokabide honek baditu bere alde onak eta ez hain onak: oro har, ordea, ez zait gaizki iruditzen. Oro har eta salbuespenak salbu.

ororen buru 1 Azken batean. Badut uste, ororen buru, hau dela gure herriak behar duen justizia. Ororen buru, haur bat baizik ez da.

2 Azkenean. Baina, ororen buru, aske gelditu zen, kargurik gabe.

ororen buruan Azken batean. Hura baita ororen buruan beharrena.

ororen gainetik (Gauza) guztien gainetik. Ik. oroz gainetik. Arbasoen mintzaira maitea maitatu du ororen gainetik.

orotan gaindi Oroz gainetik.

orotara Guztira. Badira orotara dozena bat. Hogeita bost orotara.

oroz 1 adb. (Denbora adierazten duen izen baten eskuinean). Guztietan. Egun oroz behar dugu laudatu. Zure bekatuak urte oroz aitortu. Biltzen ziren Parisko estudiante gazteak ostegun arratsalde oroz.

2 adb. (Erlatibozko esaldi baten eskuinean). Guztietan, bakoitzean. Meza erraten den oroz.

oroz gain Oroz gainetik.

oroz gainetik (Gauza) guztien gainetik; batez ere, bereziki. Ik. ororen gainetik; oroz gain; oroz lehen 2; orotan gaindi. Egizu bi esposen helburu garbia, oroz gainetik izan dadin familia. Badakizue zerk harritu ninduen oroz gainetik?

orozko adj. (Denbora adierazten duen izen baten eskuinean). Guztietako. Egun orozko otoitzez.

oroz lehen 1 Lehenik, ezer baino lehen. Eskerrak, oroz lehen, jaun erretoreari.

2 Oroz gainetik. Artzaina zen oroz lehen.

Oharra: azken eguneraketa 2019-07-09

  • Euskaltzaindia - Real Academia de la Lengua Vasca - Académie de la Langue Basque
  • Plaza Barria, 15. 48005 BILBO
  • +34 944 158 155
  • +34 944 158 144
  • info@euskaltzaindia.eus
© 2015 Your Company. All Rights Reserved. Designed By JoomShaper