Euskaltzaindiaren Hiztegia

OEHko datuak [laburduren azalpena]

ik. OEH.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: + / HiztEn: + / LurE: - / ElhHizt: + / EskolaHE: -

Forma baten adiera(k)

1 onomat. 2 iz. g.er. poxpolua.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: + / HiztEn: + / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Forma baten adiera(k)

txakurraren zaunkaren onomatopeia.

Hiztegiaren mugako forma

onomatopeia, mugakoa, oraingoz hiztegian sarbiderik emango ez zaiona.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: + / EuskHizt: - / HiztEn: + / LurE: + / ElhHizt: + / EskolaHE: -

Kategoria

adlag.

Forma baten adiera(k)

1 hizketa-hotsaren onomatopeia. 2 dirakien uraren onomatopeia. 3 barra-barra.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

ik. OEH

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: + / HiztEn: + / LurE: - / ElhHizt: + / EskolaHE: -

Kategoria

adlag.

Erabileremu dialektala

Ipar.

Adibide argigarriak, testuinguru egokiak

brau zutitu da.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

ik. OEH

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: + / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Hitz elkartu sistematikoki (berr)ikustekoak

ablaut-taldeak.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: + / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Kategoria

onomat.

Erabileremu dialektala

Ipar.

Kategoria

onomat.

Euskaltzaindiaren Arauak

danba batez ere onomat.

Kategoria

ia soilik onomatopeia; izen-erabileran hobestekoak dira danbada, danbateko

Euskaltzaindiaren Arauak

onomat. eta iz.

Kategoria

onomat. eta iz.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

danga-danga 1, Otx ("Txarrijen askan utsittu dot mama-gozozko upeltxu oso-osua, ta kurrilluak, edari sundea asma dabeneko, jatzi egin dira, ta edan egin dabe askatik danga-danga ordittuta ok egin arte") // Ik. gainera OEH argitaratuan: tanka-tanka Othoizlari 1958 ("Plazide lagun, gau ixilian tanka-tanka, jeutsi zen Benoat komenturat").

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

danga-danga 2: Abeletxe GaziG ("Dan-danak lan ori amaitu ebenean, morroiak eruan eutson irakasleari katillua, ta onek patxadaz esku biekin oratu ta ezpainetara eruanaz, danga-danga utsitu eban"), H. Etxeberria ("Euri bera ere ezberdina zen: inoiz baino tanto lodiagoak goitik behera, batere haizerik gabe, danga-danga teilak zulatu beharrean, bideak hondatuz").

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

danga-danga egin : HiztEn (AS: zurrutada handika edan) // Ez dugu aurkitu ap. DFrec, AB38, AB50, LurE, Euskalterm.

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

danga-danga edan: ElhHizt (AS: beber a tragos), PMuj DVC (beber a grandes tragos, sorbos, beber con ruido) // Ez dugu aurkitu ap. EuskHizt, HiruMila, EskolaHE, Lur EG/CE eta EF/FE, Casve EF, HaizeG BF, Lh DBF, DRA.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

EIH: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Kategoria

onomat.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

dapa 'voz onomatópica...': A BGuzur ("Goizalde baten bat edo bi ezeze beste guztiok lo gengozala, dapa, bat batera itzertu nintzen da iretzartu neuzan lagunek"); Ag Kr ("betekada ederra egin ondoan... dapa beti leiora, ta auzora begiradatxu bat beti"); Erkiag BatB ("Eta zer egingo, zer ez egingo, dapa!! erabagi zetaz eta sustarrekoa artu eban").

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

dapa B 2 (Erkiag BatB OEHko testuinguru bera; F. Zubiaga: "Jone, zuen txakurra Linda ala Perla da - dapa galdetu dautso Mirenek Joneri, Iñakiren utsa uztiatuz"); EB 1 (BAtx Franci: "Kamisoi itxurako zerbait zekarren eta izterrak ere ikusten zitzaizkion mardul askoak, eta ene anaia oso atrebitua zen eta dapa bota zion hatzaparra").

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

dapa : HiztEn. Ez dugu aurkitu ap. DFrec, AB38, AB50, LurE, Euskalterm.

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

dapa : ElhHizt, HiruMila, DRA (1 de pronto, de repente...), PMuj DVC (1 antuvión, golpe repentino. 2 de repente, repentinamente, súbitamente. 3 B dapa! = ¡ta!, ¡tate!, ¡silencio!). Ez dugu aurkitu ap. EuskHizt, EskolaHE, Lur EG/CE eta EF/FB, Casve EF, HaizeG BF, Lh DBF.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: - / HiztEn: + / LurE: - / ElhHizt: + / EskolaHE: -

Kategoria

onomat.

Adibide argigarriak, testuinguru egokiak

galdera entzun orduko, di-da, baietz erantzun du.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

dilin(-dalan): HLEH-EuskHizt: + / HiztEn: + / LurE: + / ElhHizt: + / EskolaHE: +

Erabilera urriko formen artean aukeratu da, arrazoia agertuz

forma osoa proposatzen da, erabiliena hori baita, argiena ere bai.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ik. OEH.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: †  Ik. dilin(-dalan) / HiztEn: + / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Kategoria

onomat.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ik. OEH.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: + / HiztEn: + / LurE: - / ElhHizt: + / EskolaHE: -

Hitz elkartu sistematikoki (berr)ikustekoak

ablaut-taldeak.

Euskaltzaindiaren Arauak

EArauak 25 (II.2.d): "Marrarekin idaztekoak [dira (...)] barra-barra, plisti-plasta eta zehatz-mehatz modukoak (...) dinbili-danbala (...) Ikus, salbuespenetarako bereziki, AAAren 16. atala".

Hitz elkartu sistematikoki (berr)ikustekoak

ablaut-taldeak.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

dzast 2, B-G (Erkiag BatB: "mutikoak eskuetan orratz zorrotzak arturik, siki ta dzast, erraminta mutur aen sastakadetan aurkitzen eben euren amaia", Anab Poli: "Ba'dabilkitzu eltxoa gora ta beera (...) Alako batean dzast! sartuta ba'doa gaztara"); sast 5, B-IE (A BGuzur: "buruko orratz bategaz, sast!, sast!"; Otx: "sist, atzekatxu lenengotan; sast, urrengotan ez ain kezkatsu"; Zby: "Gabaz Akhelarretik Mainguka jinak, Hasten dire goizetik Gure sorginak, Debruz eginak, Sist handik, sast hemendik", Barb Sup: "Sist handik, sast hemendik; Zer liztafinak edo ausinak"); sast edo sist IE 1 (HU Aurp: "Ohartzen bazira zure sakelan, sast edo sist, sartzera doakizula esku arrotz bat, etzira luzaz egoiten zure baitan gogoeta"); sist eta sast IE 1 (Barb Sup: "Eta demontren firridan emaiten da Pello, sist eta sast bere behien akhulatzen"); zast 9 aldiz jaso da, beti Bilbao IpuiB obran: 6tan soila ("Nik orduan zast, eldu sama-samatik eta bertan ito yoat", "Eta zast, lau ankaz bere ganera jausi, sartu agiñak sama-saman, eta bertan ito eban sagu-duendea", "Eta, sasi-arte baten ezkutauta, zast!", "Zast, iges egin eban bere etxera", "Artu keriza bat, eta zast, boltzikotik jausten itxi eutson", "artu sutan egoan burduntzia, eta zast, begi-begitiik sartu eutson lo-zorroan egoala"), zist eta zast birritan ("Eta geiagoko barik, artu makillea eta zist eta zast, emonalean zigortu ei iuen agurea", "Artu makilla lodi bat, ta zist eta zast, etxe guztian ibilli eban aidian ara ta ona txarri gaixua") eta zist-zast behin ("Lotsa larregirik be ez eukan-da, zist-zast, zaratatxu bi bota eutsazan arpegi-arpegira); zizt eta zazt G behin (Ag G: "Ta irugarrenaren gañean, asieran bezela zeuden jokalariak, zail, zimel, zauli ta kementsu, zizt eta zazt, dinbi ta danba, batak besteari aurrerik artu ezinda"); sisti-sasta 2, B-IE (Otx: "eta gero, edari ain gozua indar atsegin ixan yaken-da, abespeluban, [egazti gaxuak] sisti-sasta ta dzanga-dzanga"; HU Aurp: "Pontu zonbait gero, sisti, sasta, eta horra aita gaixoaren galtzak antolatuak").

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

dzasst EB 1 (H. Etxeberria: "Dzasst!! egin zuen ziztu aizkoraren zorrotzak"); dzast EB 3 (Irakur/3: "halako batean, dzast!! eskua lurreraino luzatu, gizon hura hartu eta hara gora eraman zuen betiko", J.M. Arrieta: "Jaso zuen burdina goria eta dzast! sartu zion begi bakarrean", Anait 1974: "Ene hauzoa erdianalfabetua duk; eta, dirudienez, aperturismo barik apurturismoa ulertu eta dzast! makilada batez buruan jo eta ia ia apurtu egin zidaan, apurtu ere"); xast G 1 (A. Arozena: "¡Xast!, moxtu diot xortena"); zast 4, G-EB (I. Goikoetxea: "bere bi besoetako indar guztiaz, lo korronka egoanari, zast! begi-begitik sartu zion", I. Oñatibia: "Jarri bat uztaian, eta zast! sagarra trebeki bi erdi egin zuan"; Zipristin/3: "Bapatean zast!, liztorrak Kangurinaren sudur punta eztenkatu zuen"; K. Santisteban: "anartean, ez bat ez bi, zast!, haize!, mendian zehar alde egin zien"); zasta EB 2 (J. Arratibel: "orratz handi bat atera eta... zasta! buruaren erdi erdian sartu zion emakumeari", J.M. Mendizabal: "nabarmen zegoen (usmatu ala susmatu?) norbait bizi zela gure mutilak zasta! esku betean atzaman nahian").

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

sast : HiztEn (zerbait nonbait sartzearen, bereziki sastatzearen, onomatopeia), LurE (gauzaki zorrotz bat beste batean sartzearen onomatopeia); zast : DFrec 1 ("bat beharren dugunean suge bihurtzen ziaguna eta zast egiok hatz orain"), HiztEn (ik. sast).

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

dsast : DRA (onom. de introducción rápida), dsaust (onom. de introducción rápida); dzast : Lh DBF (bruit produit par un objet brusquement enfoncé), PMuj DVC (ruido de meter en una abertura; dzast egin: resbalar sin botar la pelota en el ángulo); dzastada : PMuj DVC (acc. de meter); sast : EuskHizt(gauzaki zorrotz bat beste batean sartzearen onomatopeia. ik. zizt), HiruMila (onomatopeia de la introducción de objeto en otro), ElhHizt (onom. ¡zas!: onomatopeya de un pinchazo, punzada), EskolaHE (gauzaki zorrotz bat beste batean sartzearen onomatopeia; ik. zizt), Casve EF (onomatopée de piqûre, d'un objet que l'on enfonce; cf. sist, zast), Lh DBF (onomat. d'une piqûre, d'un coup de couteau, etc.), DRA (onom. de introducción de un objeto en otro), PMuj DVC (1 pinchazo, punzada, etab.; 2 jugarreta, fechoría, etab.); sasta : HiruMila (1 punzada; 2 picadura; 3 asoleo; 4 acción súbita; 5 una cierta cantidad), XarHizt (onomat.: coup de couteau, d'épée; ik. sista), HaizeG BF (coup porté avec un instr. pointu, piqûre d'insecte), Lh DBF (1 coup porté à l'aide d'un instrument pointu; 2 piqûre d'insencte; 3 brûlures du soleil; 4 se dit des élancements de al douleur aiguë qu'occacionne un mal; 5 action subite, inopinée; 6 travail rapide; sin. sast), DRA (1 punzada; 2 punjaza: fig., sentimiento de aflicción; 3 picadura; 4 asoleo; 5 acción súbita, golpe imprevisto; 6 una cierta cantidad), PMuj DVC (1 punzada, picadura...; 2 jasa, sajadura; 3 golpe (onom.); 4 punzón; 5 conjunto, grupo); xast : HaizeG BF (onom. pour désigner une action subite), Lh DBF (onomat. exprimant qu'une chose se fait soudainement et rapidement), DRA (onomatopeya que expresa que una cosa se hace pronto y rápidamente); zas : ElhHizt (interj.: ¡zas!); zast : EuskHizt (ik. zist), Lh DBF (onomat. d'un trait), DRA (onomat. de punzada, de picada), PMuj DVC (tris, sonido leve; zast, czast egin: introducirse, meterse); zasta : HaizeG BF (piqûre), Lh DBF (piqûre), DRA (picadura, punzada); zazt : Lh DBF (var. de sast); zazta : Lh DBF (ik. zasta) // Ez dugu aurkitu ap. Lur EG/CE eta EF/FE.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Grafia hobestekoa

Ik. sast (aski direlakoan hau eta z-z segidakoren bat aski direlakoan, eta dz- ez baita soinu ohiko-arrunta).

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ik. OEH

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: + / EskolaHE: -

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ik. OEH

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: + / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: + / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Forma baten adiera(k)

putz egitearen, ufakoaren onomatopeia.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: + / EuskHizt: azalpen berritua / HiztEn: + / LurE: + / ElhHizt: + / EskolaHE: +

Kategoria

adlag.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ik. OEH

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: gurgur / EuskHizt: + / HiztEn: + / LurE: - / ElhHizt: gurgur / EskolaHE: -

Maiztasuna

adlag.

Forma baten adiera(k)

(onomatopeia).

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: + / HiztEn: + / LurE: - / ElhHizt: + / EskolaHE: -

Sarrera bati dago(z)kion azpisarrera(k)

iji-aja, iji eta aja.

Kategoria

onomat.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH: - / EuskHizt: + / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Kategoria

onomat.

Euskaltzaindiaren Arauak

AS: irrist egin.

Sarrera bati dago(z)kion azpisarrera(k)

irrist egin

OEHko datuak [laburduren azalpena]

OEH: JA JAI, JAI JAI (H (+ ia)). (Onomat. de la carcajada; gralmte. con ironía). Ni zurekin ezkondu? / ni zurekin ja jai! Bil 71. Aja... ja... jai! Ardan-poto egon trabenara joan gabe? Urruz Urz 60. Santxo! Kijote! Ja jai! Alagalakoak ziran orretarako orkoa ta emengoa. Ag Kr 201. Ja jaiii! Orixen da unoria! Ag G 46. Ja-jai! Don Adrianek lengusuari alik zeatzen gure jarrialdi arako hura erakutsiko ziola. A Ardi 60. Ja-jai, / goiz abil alai! Laux AB 37. Gosez hik: ai! ai! / Asez nik: jai! jai! (Interpr?). Ox 40. Etzan zu baño ederragorik / nere inguruan. Ja, jai! MendaroTx 260. Urak eroango al zaitu / andratxo gaztea. / Bedori aurreti dala / bai jauna maitea, ja jai. Balad 127. --'Intxaurpe'-neko nexka yarraitzen ezkongai... / --Jajai! Kubako osaba dirudunaren zai...! Monzon Urrundik 153. Txomin Zorrigaz ezkondu? Jajai!... Tximiñoi bat baño motzago zan aregaz! Bilbao IpuiB 274. Ja-jai, / ikusi naiko niken / alako bat, brinko biurriak egiten! MAtx Gazt 62. Ja-ja-jai! Gozoa egin genuan biak-ala-biak. Anab Poli 39.

ja jai 2: Argia (“Ni zurekin ezkondu? Ni zurekin ja jai!”), DiarioVasco (“Badakizu. Orain biaramuneko pastilla eman bearko diozu! Ja, jai. Besterik ez genuen bear!”).

Beste (edozein) iturritako erabilerak

ja jai 2, Unai Iturriaga (“Ja jai!”, “Ja, ja jai...!”).

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH EuskHizt: - / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Jasotzekoa izan liteke azpisarrera gisa ironiazko erabilera hori, baina horretarako lehenbizi ja sarrera berria sortu behar da.

Forma baten adiera(k)

(algararen onomatopeia).

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

Azpisarrera gisa jasotzekoa ja sarreran.

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

a) adiera argikoak bakarrik hartuz: ia 34: G 6, EB-EgAs 26; ja 17: IE-EgAs; ya B 1; b) jada 47: IE 16, EB 23, EgAs 8; iada 10: EB-EgAs; c) jadanik 329: B 4, G 1, IE 26, EB 219, EgAs 79; iadanik 48: G 1, EB-EgAs 47; yadanik 2: IE; janik IE 1; d) ijadako G 1; jadaneko 2: IE, EB; jadaniko 3: IE 1, EB 2.

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

DFrec: ia 11; iadanez 1;iadanik 27; jada 14; jadanik 94; AB38: iadanik 1; jadanik 2; AB50: jadanik 6; Euskalterm: jadaneko 24; jadanekotasun 2; jadanik 2; LurE: jada; jadaneko; jadanik; HiztEn: jada; jadaneko 'jadanik'; jadaneko 'indarrean dagoena'; jadanik.

Euskaltzaindiaren Arauak

Ipar. eta Naf. 'dagoeneko; ordurako'.

Forma onartuaren baliokideak

forma neutro-erabiliena jadanik da; ja eta jada arteko hierarkia, berriz, Iparraldekoei galdetzekoa da.

Euskaltzaindiaren Arauak

adlag. 'barrearen onomatopeia; algaraz'.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

ik. OEH.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Kategoria

onomat.

Adibide argigarriak, testuinguru egokiak

jorraiarekin karra-karra ari naizela; eskinosoak karra-karra egiten du.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

kask kask kask 2: Elzb PAd: "yotzen ditek athean Kask, Kask, Kask"; Barb Leg: "kask, kask, kask jo zuten etxe txar batetako atheari"; kaxk kaxk kaxk 1, Enb: "Eldu da, ta kaxk, kaxk, kaxk Jo dau atia"; kax kax kax 2, Barb Leg: "Hamarrak inguruan, kax, kax, kax, aditzen du norbeit athean", "Bethiko tenorean, kax, kax, kax, athean"; eta OEH argitaratuan beste hau: ZMoso, "Xo zuen kuartoko atean: -Kax, kax, kax"; kask-kask 1, Elzb PAd: "noiz eta ere aditzen baitut, kask-kask, norbaitek yotzen duela eskolako athean"; eta OEH argitaratuan, gainera, A EY: "Atea kask-kask jo nuen"; kax-kax 2: Ea OlBe: "Egodun aurrak Kax-kax jo du nere etxeko atea"; Erkiag BatB: "kax-kax jo eban ate gorria"; eta OEH argitaratuan, gainera, Baxurko Jesus ap. DRA: "Ateak kax-kax or ta emen ioz"; eta aipatua: EA Txindor; kaxk-kaxk 1, Ldi IL: "landolako atean kaxk-kaxk yota pralle aundi bat; Ik. OEH argitaratuan, gainera, kas-kas : BEnb NereA ("Kas-kas atea jotzen"), EEs 1918 ("Bere pipa muturra ezkerreko aurreneko azkazal puntan kas-kas joaz").

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

kas-kas 2: Habe: "Atea kas-kas jo, ta San Pedrok urten eustan"; A. Lertxundi: "etxeko atean kas-kas jo"; kask-kask 2: M. Altuna: "kask-kask atea jo nuen"; L. Baraiazarra: "atean kask-kask eginik"; kast-kast 2: Habe: "Han ere kast-kast jota, -'bada hemen Berastegiarrik?'- Itaundu nik", "Joan naz, azkenez, inpernura, ta atea kast-kast jo"; kaxk-kaxk 1, A Latsibi: "Atea, kaxk-kaxk bagarik, ukabillez yo ebanean 'Nor?' itandu eban Viñasek indarga ta motelik"; kax-kax-kax 1, M. Escribano: "kax-kax-kax... - Nor da? -barrendik".

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

Ez dugu aurkitu ap. DFrec, AB38, AB50, HiztEn, LurE, Euskalterm.

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

DRA: kax-kax (onom. tantan), kask-kask (adib.: onomat. de golpe, choque, etc.), kax-kax (adib.: onomat. de golpe, choque), kaz kaz (voz para ahuyentar el gato) // PMuj DVC: kazkaz (1 piñoneo, castañeteo; 2 tiritar, temblar de frío) // Ez dugu aurkitu ap. EuskHizt, HiruMila, ElhHizt, EskolaHE, Lur EG/CE eta EF/FE, Casve EF, HaizeG BF, Lh DBF.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

OEHko datuak [laburduren azalpena]

ik. OEH.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: + / LurE: - / ElhHizt: + / EskolaHE: -

Sarrera bati dago(z)kion azpisarrera(k)

kask-kask.

Kategoria

onomat.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

ik. OEH: AS

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: adib. / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Zerrendako formari azpisarrera dagokio

kask sarrerari dagokion azpisarrera.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

ik. OEH: AS

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Esapideei dagokien sistematika

eta.

Kategoria

onomat.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ik. OEH argitaratuan kisk-kask sarrera: EgutTo 1919 ap DRA ("Naikoa dala! Aski dala! Besterik etzan entzuten arriren kisk-kask eta ostotsa artean"), Lf in GH 1922 ("Kisk kask harri batzu etxolako lastorat erori ziren"), Herr 1963 ("Asko zimurdika baita xixteratik pilota despeitze hortan kisk-kask bietan joite, berjes").

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

kisk(-)kask 3: Lf (OEHko testuinguru bera), Txiliku 2 ("Hasi nintzen kisk-kask, kisk-kask, mokoarekin arrautza-azalari eman eta eman eta halako batean zulotxo bat egitea lortu nuen").

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

Ez dugu aurkitu ap. DFrec, AB38, AB50, HiztEn, LurE, Euskalterm.

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

kisk-kask : DRA (zis zas) // Ez dugu aurkitu ap. EuskHizt, ElhHizt, HiruMila, EskolaHE, Lur EG/CE eta EF/FE, Casve EF, HaizeG BF, Lh DBF, PMuj DVC.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HiztHand: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Kategoria

onomat.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

ik. OEH.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Kategoria

onomat.

Txostenaren laburpena

OEH-EEBSko formen adiera-banaketa: klak 1: ausikia, hozkada; klak 2: azote-ukaldien zartak edo klaskak; klak-3: aharien eta zikiroen joarea; klask: onomatopeia; klaskatu: irentsi; klaskatu 1: hortzekin, hots zolia egin; klik 1: ausikia (ahulagoa); klik 2: makinarena; klik-3: Hizkuntzalaritza, soinu berezia; klik: onomatopeia; klika: orkestina; klikatu 1: irentsi; kliska: begien itxi-irekia; kliskatu: kliska egin.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

a) klak: klak onomatopeiak lau ager. ditu: klak klak (klak) egin (Barb Sup: "Ikhare-daldaran, hortzek klak klak egiten ziotela..."; "Eta eskuan inharrosten ditu boltxaarri edo attanttun andana bat, KLAK KLAK KLAK egiten dutela (Barb Sup, 116); klak soilaren 2 ager. ("[basua] kanillatik legua erdi batera jarri ta sagardua aña afar gertatzen da, ta abora orduko, klak, sentitu gabe": Sor Bar, 95; "Ordubata ta amar ziran, biak krixketa soiñutxo ura sumatzen zutenean; klak, illun ixil artan" (Ugalde Iltz, 068).

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

a) klak: klak onomatopeia S. Muniategik eta D. Landartek erabili dute; klak klak M. Lekuonak eta klaketeo J. Aldabek.

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

DFrec:0. AB50: 0. AB38: klak egin (1) ('disparar (fot.'); klakada (1) ('desprendimiento'); klaskada (2): 'castañeta' eta 'chasquido'; klik-klok (1); kliki-klaska (1).

Aurreko pasaldikoari egindako oharrak

EBB (1997-09): klak eta klak egin kendu dira.

Txostenak eskainiko duen informazioa behar da

klak, klas, klask, klik, klisk.

Kategoria

onomat.

Txostenaren laburpena

ik. informazioa s.u. klak.

Aurreko pasaldikoari egindako oharrak

EBBk soildua.

Kategoria

onomat.

Maiztasuna

g.er.

Txostenaren laburpena

ik. informazioa s.u. klak.

Hedapenezko adierak

ik. klik egin aditz-esapideak informatikan izan duen hedakuntza.

Txostenaren laburpena

ik. informazioa s.u. klak.

Aurreko pasaldikoari egindako oharrak

EBBk soildua.

Kategoria

onomat.

Euskaltzaindiaren Arauak

AS: korrok egin.

Sarrera bati dago(z)kion azpisarrera(k)

korrok egin.

Txostenaren laburpena

ik. informazioa s.u. koska.

Euskaltzaindiaren Arauak

AS: kosk egin.

Sarrera bati dago(z)kion azpisarrera(k)

kosk egin.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

krak 14: HU Aurp ("bainan krak berehala zuk ere zure eskua hara berera"), Barb 2 ("Krak, hartzen du Joan-Ederren potreta", "Krak, ahoan emaiten ditu, baruaren hausteko, eta..."), Etcham ("Astoa da krak xutitzen, Etxerat buruz partitzen"), Lf Murtuts ("eta horra nun bet-betan, beztitzean, krak!"), Bilbao IpuiB 9 ("Krak, krak... klin, krak, krak...!", "Ta, barreari eutsi eziñik, zarata andiagoak ataraten asi yakozan: krak, krik, krak, krak..."). Ik. OEH argitaratuan, gainera: EGAlm 1897 ("Krak... jauzi batez sarthuko niz barnerat"), Eskualdun Egunaria 1960 ("Eskua hedatzen du usoaren hatzamaiteko, bainan krak sartzen zaio ziloan"), Herr 25-12-1958 ("Oheak krak eta berriz ere krak"); krik krak 3: Ox ("Krik, krak biltzarrea fini"), Lf Murtuts ("Krik, krak!"), StPierre ("Artetan beribil bat agertzearekin, hartan ezartzen zituzten, krik krak, zalu zalua, eta bazoan firrindan"); krik-krak 1, Bilbao IpuiB ("ez dodaz ba entzuten ogei bat metro ingurura, arako orbel zapalduak atara oi daroezan lako krik-krak batzuk?").

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

crack 1, Y. Lekuona ("Geiena artzen dan droga, haschis da; heroina ondoren; astean bein, euneko 90'ek Speed, marihuana eta kokaina, baiña noizean bein bakarrik, trilitrate, extasis eta crack bezela"); krak 4: Larz ("Hemen, krak, amatxi ixiltzen da"), M. Ariztia ("Goan zen lasterka Biagoren etxerat eta harren haur bati, krak, erri bat moztu zion"), I. Begiriztain ("Alako emakumerik iñoiz bere besoetan erabili etzuela pentsatzen zegoelarik... krak!!, lurrera erori zan Mike, buruan eman zioten danbatakoaren eragiñez"), A. Lertxundi ("Brraamm! ireki zen fortaleza baterako ere haundiegitzat jo daitekeen ate akorazatua, flaaash! biztu ziren sabaitik zintzilik zeuden hamar bat kristalezko lanpara haundiak, krraakk! makurtu ziren bost neskameren eta bi morroiren gerriak miss Rosa haien aurrera iritsi zenean"); krak egin 1, P. Sastre ("Ahotsak krak egin zion agur esateko momentuan"); krik eta krak 2: Lf ("batzutan gauzak krik eta krak zeramatzala, bertzeri hatsaren hartzeko eperik utzi gabe"), M. Dupac ("Margaita bi aldiz karkailatu eta, nardaturik bezala, krik eta krak ixildu zen"); krik-krak 1, X. Amuriza ("Oye! A vacilar con tu puta madre! — atera zitzaion poliziari erretasunaren barrenetik, armari krik-krak eraginez").

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

krak : AB38 1 (onom.), HiztEn (1 kraska; 2 Ekon. porrota edo lur-jotzea; hondamendi finantziarioa; 3 Hist. Gurutzatuek Sirian Erdi Aroan eraikitako gotorleku edo eraikin gotortua; 4 ik. kraka; 5 ik. crack), Euskalterm 1 (Ekon. crack); crack : HiztEn (kokaina kristaldua), Euskalterm 1 (izar sinonimoarekin) // Ez dugu aurkitu ap. DFrec, AB50, LurE.

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

krak : ElhHizt (1 crujido, chasquido; 2 crac, quiebra, bancarrota, desastre financiero), HiruMila (1 ruido que hace una cosa que se quiebra de golpe; 2 mugre, mancha; 3 de repente, de golpe), Casve EF (1 soudainement; 2 bruit d'une chose qui se rompt, qui grince), HaizeG BF (tout à coup), Lh DBF (1 tout à coup, soudainement; 2 exprime le bruit d'une chose qui se rompt, qui craque, qui grince), DRA (onomat. del ruido que hace una cosa que se rompe, cruge, masca etc, crujido; 2 mugre, mancha; 3 de repente, de golpe, prontamente), PMuj DVC (1 crujido, estallido, chasquido; 2 mugre, mancha, suciedad; 3 detenerse inesperadamente; 4 irse, marcharse, largarse de repente, escapar; 5 krak egin: quebrar, hacer quiebra, arruinarse; 6 onom. de rotura; 7 krak — al aceptar beber); crack : ElhHizt (droga), HiruMila (crack); krak egin : HiruMila (1 arruinarse; 2 quebrarse), DRA (quebrarse, produciendo un ruido característico) // Ez dugu aurkitu ap. EuskHizt, EskolaHE, Lur EG/CE eta EF/FE.

Erdaretako formak

fr (DLLF): (quiebra) krach, faillite; (favorito) crak; it (S. Carbonell): crac (fallimento); en (Collins): (Com. Fin.) failure, crash, bank-ruptcy; (interj.) snap!, crack!; (persona) star player, star performer; (droga) crack; de (Langenscheidts): 1 (interj.) knacks, krach; 2 Bankrott, Bankkrach.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: + / LurE: - / ElhHizt: + / EskolaHE: -

Adiera mugatzeko zailtasunak

a) onartzekoa da onomat. gisa; b) onar liteke "iz. Finantz. 'burtsako kotizazioen eroriko bortitza'" azalpenekoa, forma horretan egokiturik; c) ez dirudi hemen jasotzekoak direnik droga motaren adierazlea eta 'pertsona dohatua' adierakoa.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

kras(-)kras (eta kraas kraas) 4: Ag AL ("Odei-aldean erroiak kras-kras"), EgutAr 1959 ("Zuk gero diñozu ta beleak kraas kraas"), Urruz Ezale ("Zuen mingañak izan baziran guraizak, kras... kras... ederki ebakiko zuten oialik lodiena-re"), Herr 1965 ("Ekaitz izugarri bat: ortzak kras-kras egiten ziraten").

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

kras(-)kras 4: P. Ezkiaga ("Jeneradorea itzaltzea joan zenean ia damuturik sentitzen zen, kras, kras... katiuskekin elur berria hausteaz"), L. Izagirre ("Mutilek arnasestuka igo zuten menditxoa, kras-kras elurra zapalduz"), M. Landa ("Hasieran beldurrez akabatzen egon ohi nintzen, kras-kras, perretxiku arraro batzuk nola jaten zituen ikustean, akaso halako batean Antton hilko zitzaidala pentsatuz..."), J.K. Igerabide ("Pello Zepellok kras-kras egiten duen zerbait eskatu zuen").

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

Ez dugu aurkitu ohiko iturrietan (DFrec, AB38, AB50, HiztEn, LurE, Euskalterm).

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

kras-kras : PMuj DVC (onom. del graznido) // Ez dugu aurkitu ap. EuskHizt, ElhHizt, HiruMila, EskolaHE, Lur EG/CE eta EF/FE, Casve EF, HaizeG BF, Lh DBF, DRA.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HiztHand: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Kategoria

onomat.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

krask 6: HU Aurp ("Krask! Horra non ximixta bezala hedatzen den berria"), Barb 4 (adib.: "Beldurrez eta nehor atzarraraz, harrabots ttipiena gabe, jarri zen, eta krask, haixtur kolpe batean, zehe bat eta erdi bederen pikatzen diote galtzeri", "Eta, krask, haixturrekin", "Krask, haitza hor badoa, erroz gora!"), Osk Kurl ("Patxik krask, jo zuan buruan, eta harriak, bethi bezela, odola athera zuan"). Ik. OEH argitaratuan, gainera: Elsb LehE (ap. DRA — "Erortzen bazeie bizkarrera [...] sukhar malin bat edo bertze gaitz serios bat, ikhusiko dituzue krask hiltzen"); SoEg Herr 31-2-1958 ("Haziak, kraxk, hausten duen bezala, lur mokorra"); eta krask egin 1, SoEg Herr 23-5-1957 ("Krisk eta krisk, azkenean krask egin behar zuen gobernuak").

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

krask 4: Leon ("Firrin-farran, dzirrin-dzarran, / Krisk bepetan, krask hantxetan, / azkenekotz intzaurra kexatu / eta soka ondotik trenkatu!"); Hizkuntza/6 ("rinng!!, zapla!!, krask!!"); J.A. Ormazabal ("Eta, 'krask!', kattagorriak bizi ziren zuhaitza bota zuen aizkorak"), D. Urbistondo ("Eramateko asmotan heldu zion eta hezur guztiek 'krask' egin zioten"), krask egin 1, P. Sastre ("Azkenik jelak krask egin zuen eta urak bor-bor egin zuen"); kraxk 1, A. Cazabon ("Horrela zebilela bere harekin... kraxk! tapa mugitu zitzaion").

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

krask egin : Euskalterm 1 // Ez dugu aurkitu ap. DFrec, AB38, AB50, HiztEn, LurE.

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

krask : HiruMila (1 adond. de golpe, de repente; 2 onom. de ruido de algo que se rompe; 3 onom. de ruido al desgajarse dos cosas pegadas; 4 onom. ruido al rajarse algo), Casve EF: (onomatopée du bruit d'éclatement), DRA (1 de golpe, prontamente; 2 onomat. crujido; 3 Onomat. para indicar que se ha suelto una cosa pegada a otra; 4 Onomat. del ruido que produce la hendidura de un objeto), PMuj DVC (1 onomat. de despegamiento; 2 trisca, ruido de rotura; 3 estallido, chasquido, crujido; 4 rendija, resquicio, hendedura, grieta; 5 desprendimiento, corrimiento de tierras) // Ez dugu aurkitu ap. EuskHizt, ElhHizt, EskolaHE, Lur EG/CE eta EF/FE, HaizeG BF, Lh DBF.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Kategoria

onomat.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

ik. OEH: AS

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Kategoria

onomat.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

Ez dugu aurkitu.

EEBSko datuak [laburduren azalpena]

kris(-)kras 8: Izarraizpe 4 (adib.: "Ahuntz basatia nauzu, / mendiz mendi nabilena, / kris-kras jateko prest / neskatxarik langileena"), I. Urbieta 2 ("Umeak begira-begira daude. KRIS, KRAS, KRIS, KRAS"), J. Ibarra ("Aren emazte koitxadua kris kras fuera"), A. Cazabon ("Ordurako horma botatzen hasia zen, eta kris-krask ederki entzuten zen Joxixiok abarkekin belar punta izoztuak zapaltzen zituen bakoitzean").

Hainbat erabileraren informazioa [laburduren azalpena]

Ez dugu aurkitu ap. DFrec, AB38, AB50, HiztEn, LurE, Euskalterm.

Euskara/euskara eta euskara/erdara hiztegietako datuak

kris-kras : HiruMila (onom. ruido de crujido) // Ez dugu aurkitu ap. EuskHizt, ElhHizt, EskolaHE, Lur EG/CE eta EF/FE, Casve EF, HaizeG BF, Lh DBF, DRA, PMuj DVC.

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: - / HiztEn: - / LurE: - / ElhHizt: - / EskolaHE: -

Kategoria

onomat.