Euskaltzaindiaren Hiztegia

Euskaltzaindiaren Arauak

Ipar. Adkor. 'zut'.

Lexemen erregulartasuna

x-/z-.

Erabileremu dialektala

Ipar.

Mailak

Adkor.

Forma baten adiera(k)

zut.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

OEH: XUT-XUTA (Dv, H), TXUT-TXUTA. a) Todo tieso, todo recto, muy erguido; (ref. al pelo) erizado. "Xut-xuta, tout droit, perpendiculaire" Dv. "Burua idukak xut-xuta (Gy)" H. v. XUTIK (s.v. zutik). Gero kokotsa tinkatuz paparoaren kontra, / adarren mekanika iduk ezak goiti txutxuta. Gy 42. Beheragodanik hartzen da adar luzagarria eta kapeta muthurrari estekatzen diozu, xut-xuta jar dadientzat. Dv Lab 352. Athorra horren fola hain zen ongi lisatua non xut-xuta baitzagokon lephoan. Elzb PAd 6. Paret horri xut-xuta / hortxet phara hadi. / Akherrak lorietan: / baietz bai gogotik. / Paretari bi besoz / ematen da xutik. Zby RIEV 1908, 761. [Ihizlariei] hartz eder bat xut xuta / phartzen zaie han. Ib. 763. Ikusi zuen San Paulo belhauniko zagola, eskuak xut-xuta. Jnn SBi 119. Beren buztan ttipiak xut xuta, mustatxak gora, [...] oldar eta oldar ari ziren elgarri [erbiak]. Barb Sup 30. Verdunez aiphatzean, xut xuta emaiten zaizkit ileak. Barb GH 1926, 130. Hirizaina xut-xuta dago, ahorik ideki gabe hura ere, entzuten. JE Ber 47. Gizonik azkarrenari bürüko bilhuak txüt-txüta eta bizkarreko larria latz-latza eratzartzen bezeitzon. GH 1932, 504. Meza-bezperetan bultu baten pare xut-xuta egoitea, argi eta lilien artean. Lf Murtuts 24. Bilhuak txütxüta eta izerdi hotz batek hartürik, begiak ürratürik borthari soz zen. GH 1950, 50. Arresak ützirik beren alhari, [...] harrin gañen zagon, txüt-txüta. Herr 7-8-1965, 4. Xut xuta, Jaun haundi zagon Frantses. Bazakiela jaunaren egiten nafartar aitoren-semeak! "Tout droit". Ardoy SFran 238. b) "Xut xuta goiti, subir rectamente y en pendiente grande" VocB.

adib: kuskuilatu 2 (Era burutua izenondo gisa). Buruko ile kuskuilatuak xut-xuta zituen.

Ez dugu aurkitu xut-xuta formarik.

Beste (edozein) iturritako erabilerak

xut-xuta 6: Herria 2 (“70 urte zituela, duela urte bat oraino iduri zuen osagarria eskaintzen zuela, gizona xut xuta zabilan, gazte denboran bezala, etzuen nehoke erranen hoin laster zendu behar zuela, bainan barkatzen ez duen gaitz txar horrek hartu du eta 2 edo 3 ilabetez menperatu du gizona azkenean, eta deus besterik ezin egin”), Michel Oronoz 2 (“Hain fierra bere gorputz zaintsua xut-xuta emaiten duelarik, buztaneko lumak errondan lorian idekitzen dituela indi-oilo batek bezala, kantu samin, kirets baten botatzeko, tristeziaz betea baina ez lotsatua”), Piarres Aintziart (“Zein herritan ikusi ditut, eta argazkigailuan hartu, etxe tarro beltzak, arbelez estaliak eta teilatu punttetan harri motz meheak xut xuta daudela, ezpata zeru zilatzaile batzuk bezala Beste herri batetik ateratzean, erle kofoina nuen aitzinean, lastoz txapelatua”), Elena Touyarou (“Gillotina plaza erdian zegoen, xut-xuta”).

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Adibide gisa jasoa dago, eta aski da. Komeni da xut sarrerara eramatea.

Zerrendako forma adibide gisa ematekoa da

Adibide gisa gehitzekoa xut sarreran.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

OEH: XUTIK (AN, L, B, BN, S; SP, Urt I 244, Ht VocGr 283, VocBN, Dv, H, VocB; xuti AN-gulina, S; Gèze (xü-)), TXUTIK (G-nav, AN-5vill-ulz-burg, BN-baig, S, R-uzt; Lar, Añ, A; txuti S). Ref.: A (xuti); Lrq (xüti); Iz Ulz (txutik), R 299; EAEL 24. (Formas con palat.). Tr. La forma xutik la emplean los escritores septentrionales y el baztanés Echenique. En la tradición suletina domina xüti, si bien en Eguiateguy sólo hay xütik, y en Inchauspe ambas variantes. En textos guipuzcoanos hay txutik; txutika en Iturriaga; txuti en Iztueta, Otaegui (in FrantzesB II 131) y Hualde (Mt 8, 26), y txüti en Xikito. En DFrec hay 4 ejs. de xutik. a) De pie. "Xutik egoitea, demeurer debout" SP. "(En) pie, de pies" Lar y Añ. "Xutik egotea, rester debout" Dv. "Haurrari xutik ibiltzen laguntzea, aider à l'enfant à aller debout" H. Azkue, s.v. txutik, cita el Evangelio (Mt) de Echenique, pero la lectura correcta de la grafía es xutik. Señora jarri da txutik atian. Iraola 131. Bethi ikusten dut [ama] etxe sahetsean xutik. JE Bur 12. Mozkorrarekin doidoia xutik zagoena. StPierre 16. Jesus etzan gauza txutik egoteko auleriz ta goseak. Inza Azalp 60. Unhatuxeak ere ginen, bertzalde, oren huntan xutik. Barb Sup 111 (Ref. a objetos). "Xutik ezartzea, mettre droit, debout, verticalement" Dv. "Ezarrak makhila xutik, mets le bâton debout, droit" H. Tellatuak ez dira beñere urratzen; txutik daude beti pareteak. AA III 348. Azal uts utsa txutik daukan arteraño ematen du alea [gaztaiñak]. Izt C 151. Utziko zituela xutik [...] haritz hek guziak. Gy 290. Parisko erdian badago xutik lau ezkinetako harri bat [obeliska]. Hb Egia 147. Lurrak ere ez du belharra egiten; bizkitartean harek dagoka xutik. Dv Lab 77. Hartu zuen harri bat eta xutik ezarri orhoipenetan. Dv Gen 31, 45 (Dv xutik ezarri; Ur zutitu, Ol, Bibl, BiblE eraiki, Ker jaso). Arri pixu oiek txutik jarri dituana. Zab Gabon 107. Holaxe heldu zen zuhar edo zur xuri luzea xutik eman behar zuten tokirat. Elsb Fram 138. Hobia ere xutik, batere barraiatua izatu ezpalitz bezala. Jnn SBi 124. Mürriak berak baratü ziren xütik. Ip Hil 201s. Ama Birjinaren etxe txipia xüti beratü zen. Ib. 137. Ikhusgarri zen pür Maule gañia / nozpait txüti zenin Belakenia. Xikito 11. Ardien barrioaren erdian ezarri zutela barrika bat xutik. JE Bur 20. Arras akabatu gabe / Ez delarik erori, / Kontratistak joan artio / Xutik egon baladi! (1919). LuzKant 77. Kaskoetan oraino xutik dauzkala gaztelu zaharren dorreak. StPierre 38. Mitra-berinen herementa athe ondoan xutik ezarririk. Barb Sup 93 (Ref. a partes del cuerpo). Begiak larrituak eta beharriak xutik. Zub 97. (Ref. al pelo). Hirur laur trebesetan xuti bilua. ChantP 94. Haguna zariola ahotik [zakurrari], ile-ondoak xutik. JE Bur 63. (Fig.). Nautsia dago ogenez berme, dagoano xütik bekhatia. Egiat 200. Noiz nahi hedatzen zituzten erranik zoroenak eta xutik ez zaudenak. Elsb Fram 70. Eskualdunen Fedea / idukazu xutik. Zby RIEV 1908, 288. Erranen othe du norbeitek, Apostoluak amets batez enganatuak izan zirela, edo gu enganatu izan gaituztela? Bi gauza horietarik, ez bat ez bertzea ez dago xutik. Lap 288 (V 131). Bainan, guzien gatik [...] egia handi hau gelditzen da xutik. Ib. 405 (V 184). Herriko mintzaia zahar ederra xutik atxiki beharrez. Arb Igand 35. Debruak ereman du ondarra. Fritsik ezta ja xutik gelditzen [Frantzian]. HU Zez 113. Nola lagozke bertzela xutik erresumak? JE Bur 102. Eliza xutik zagon, xutik eta azkar. Zerb IxtS 99. b) (Estar, etc.) firme. Bena zühürra [...] gaiza khanbiakor horien ororen gañetik xüti dago. Mst III 33, 1 (Ch fermu dago).

xutik 25: Elkar 3 (“Xutik, neska demonioak”), Berria 9 (“Aitzakia sozialak ez du xutik atxikitzen”), Karmel 5 (“Entzunik zuen irrintzina, xutik jar dadin Europa!”), Argia 4 (“Erraztasun handiko zen Nikola, pindarra zerion… hain zen dohatsua, xutik ez zegokeen ideia bat ere atxikiko baitzigun guri!”), Erlea 4 (“Baina auto bat ikusten duelarik, ez baitu ahalge izan nahi, ezpondan plantatzen dela aitortu dit, xutik, istapeko mekanika ondoan etzanik, bazterrari so”).

Beste (edozein) iturritako erabilerak

xutik 344: Herria 276 (“Etxalde zabal hutsak bahituak direnean, familiek ehunka beren bizitegiak xutik emaiten dituzte, haurrak eta gaztetxoak eskolarat joaiten dira, familiak lana badu eta talde bizia xutik emana da, garapena”), Berria 10 (“Horietarik bat da «eztabaida, norabide eta ekintzarako dispositibo berritzailea» xutik ezartzea”), Ramuntxo Etxeberri 15 (“Mikel xutik zegoen haren ondoan, eskua tinko hartua zion”), Marzel Etxehandi 7 (“Xutik egoiten hasi nintzen, nehoren laguntzarik gabe”), Piarres Aintziart, Eneko Bidegain. Janbattitt Dirassar, Michel oronoz, Jean Baptiste Etxarren, Aingeru Epaltza, Itxaro Borda, Xipri Arbelbide, Menane Oxandabaratz, Filipe Bidart…

Sistematikoki aurreratzen direnen datuak

HLEH-EuskHizt: + / HiztEn: - / LurE: + / ElhHizt: - / EskolaHE: +

Euskara batuaren "bidesariak" agintzen du

Aski da zutik arautua.

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Maiztasun handiko adierazkorra da, eta sarrera gisa sartzekoa.

Mailak

Adkor.

OEHko datuak [laburduren azalpena]

OEH: XUTITU (AN, L, BN, Ae, S; SP, Urt I 245, Aq 62 (R), Lecl, Arch VocGr, VocBN, Dv, H, VocB; xutik rad., Urt I 244), TXUTITU (AN, Sal, S, R). Ref.: Bon-Ond 158; A (xutitu, txutitu); EI 352; AtSac 43; Iz Ulz (txutitu), R 294; AtBou I 380. Poner(se) de pie. "Xuti zaite, levez-vous, mettez-vous debout" SP. "Non possum adsurgere, ezin xutik, jaiki, zutik naiteke" Urt I 244. "Levantar, poniendo en pie" Aq 62. "Être debout" Lecl. "Lever, se lever, levé" VocBN. "Xuti hadi, lève-toi. [...]. Mahainetik, iar lekhutik xutitzea" H. "Txúkitazté, levántate" Iz R 294. Tr. Documentado en autores septentrionales desde mediados del s. XVIII y (en la var. txutitu) en alto-navarros ya desde Beriayn. Hay xutik, rad., en Goyhetche. En DFrec hay 2 ejs. de xutitu. Gloria kantatzen denean txutiturik. Ber Trat 123r. Bereala jarritzen da belauriko eta txutitzen da. Ib. 87v. Txutitu ziran guziak eta gelditu ziran ejerzitu guztiz andi bat zirudiela. Mb IArg I 358. Xutitzen naiz, o Legegile soberanoa! Brtc 21 (tbn. en JesBih 49 y Arb Igand 194). (89 xutitu). Lurrera erortzen denak xutitzera egin beza. Dv Lab 158. Lagun bat hartuz [...] hotz naizenean berotzeko, erortzen naizenean xutitzeko. Laph 50. Orduan txutitrik manatu ziabezun aizer eta itxasoari sosegaztela. Samper Mt 8, 26 (BOEanm 1292 txutitu, Leon xutitu; Lç, He, Dv, Ur, Ip, Ol, Or, IBk jaiki, Hual txuti izari, Ker zutundu). Ukhurtu zen oraino aldi bat, bere othoitzaren egiteko, eta etzen gehiago xutitu. Jnn SBi 89. Xütitzen nüzü [...] zure Ebanjelioaren dizipülü nizala goratik erakusteko. Ip Hil 228. Behar dautzuet erran, mahain huntarik xutitu gabe, gogoan dudana. HU Zez 138. Ohe gainetik jauzian xutiturik. Barb Sup 16 "Eria xutitzen da, le malade se lève" H. Andre-dena Mariari esker, xutitu zen, egundaino eri izatu ezpalitz bezala. Jnn SBi 52. (Fig.). Kasu izigarria heldu zelarik, oihesteko orde [...], behar zen jasan, iretsi eta berriz xutitu. Larre ArtzainE 128. (Fig.). Alzarse, rebelarse. Ene kuntre xütitü direnen gañen hanitx phensamentü suerte. Mst III 23, 3 (Ch altxatu, Ol yarki). (Lecl, Gèze (xü-), Dv, H). (Ref. a objetos). "Lever, dresser" Gèze. "Arraxina erortzera doha, xuti zazu, la chandelle de résin va tomber, relevez-là. Alkhi eroria xutitzea, redresser un banc tombé" H. Lurrean uzten da [kofoina] xutiturik han berean. Dv Lab 297. Xutitu zuten harria [obeliska]. Hb Egia 151. Ikhusi zien khürützia lürrerat erorten, eta hain sarri bera xütitzen argi handi batez üngüratürik. Ip Hil 202. Kurutze hura xutitu zuten, ager zadien gorago. Ox 79. Eta gero gurutzea xutitu zuten pusaka, nolazpeit. Zerb IstS 90. Arren ikhustiarekin / lehen lehenik lekhiak, / düt ere goguan hartü / nula txütitü elizak. Casve SGrazi 68. Xaharretxe berri hura ez dugu oraino xutitzen ikusten bainan denek badakite planak eta hitzak hor daudela. Larre ArtzainE 317. (Fig.). Bazoatzin batzu eta besteak beretik, bakotxak bere errepublika xutituz emeki emeki. Larre ArtzainE 187. (Aux. intrans.). Alzarse (ref. a montañas, paredes, edificios...). Obeliska bera xutitu da! Hb Egia 151. Arteka haren erditik xutitzen zen mendoi kazkar arkaizdun bat. JE Ber 84 (v. tbn. 85). Doidoi ohartzen gitzaizko eskuin-aldean xutitzen zaikun Itzarraitz mendi aipatuaren mazelako peña kaskailari. Ib. 52. Diren baino handiago xutitzen zaizkigu beren bixkarretik eliza eta hunen inguruko bizitegiak. Ib. 101. (Fig.) Hainbertze girixtino odol iretsirik, / berari odol hura zainetan sarthurik, / Erroma xutitu zen girixtinoturik. Zby RIEV 1908, 604. "Eskuak, burua, begiak zerura xutitzea, lever [...] au ciel" H. Erizar(se) (el pelo). Hotzak bilhoaren zaiñak tinkatziareki dütü xütitzen, begiak thürbüsten. Egiat 249. Ileak buruan xutitzen zitzaizkon, Baigorri aipatzean. Zerb Azk 107. "Eria xutitzea, mettre un malade sur son séant" H.

xutitu 8: Berria (“Ahal bezain zalu hazi, xutitu, mintzatu, handitu, zoritu, ezkondu, zahartzekoa haizela”), EiTB (“Hartzen bada haurraren garapena, hasten da xutitzen, gero alde guztia : hanka, besoa eramaten eta ondotik goiko partea beheko partearekin gurutzatzen”), Euskaltzaindia (“Orduan, kondenatu handiaren pare, xutitzen hasi nintzen, baina andere handiak, bere aldetik: “Aizu, ez xuti otoi! Usteko dute Larzabal zarela!”), Argia (“Behin lurrean izanez gero, guri datorkigu xutitzea berriro”), Jakin (“Xutitu bait haiz orai, Herria”), Karmel 2 (“Erantzuten zitzaion eta beste nehork ez baitzuen deus galdegiten berriz xutitu zen bigarren galdera baten egiteko”), Erlea (“Era berean,chutitu, chakur, chichpak eta abar ez ditugu xakur, xutitu, xixpak bihurtu; etchebezalako hitzak ere errespetatu ditugu”).

Beste (edozein) iturritako erabilerak

xutitu 112: Herria 37 (“Mexicon, 13 urtetako nexka bat, Selena, 8 urte hartan bere alki-berezian zabilana zango-besoak osoki enbaldituak, Terexaren erliki-untziari buruz zeramatelarik, « nihaur joanen niz» erranik, berehala xutitu da, sendatua”), Eneko Bidegain 19 (“Sagarrari azken karruska egin eta xutitzen da”), Ramuntxo Etxeberri 14 (“Bigarrenik, bizkarreko mina pasarazteko ezagutzen zituen ariketa zenbaitzuen egiteko, Mikel xutitu behar zen”), Piarres Aintziart 18 (“Nere buruaz trufatu ondoan xutitu naiz eta jo aitzina, eguzkia ateratzen ikusteko itxaropenarekin”), Janbattitt Dirassar 7 (“Azken kintzea trenkatu zutelarik, oihu eta esku-zartak ixildu baino lehen ere xutitua nintzen”), Marzel Etxehandi 6 (“Xutitu zelarik, erran nion”), Michel Oronoz 6 (“Ermita xutitzen da, hatsa ezin hartuz ari da argia eta petrola erresalbutik harturik lanpa berriz betetzen du”), Filipe Bidart (“Promenade erraiten dit, xutitu eta ateratzera noa baina zaintzaleak pasaia hesten dit”), Xipri Arbelbide (“Gau guzian atzarririk / Partitzeko xutiturik”).

Eratorri-konposatu berria da, egokia eta beharrezkoa

Maiztasun handiko adierazkorra da, eta sarrera gisa sartzekoa.

Mailak

Adkor.